Angina paciorkowcowa jest wywołana przez bakterię Streptococcus pyogenes, czyli paciorkowca grupy A, i wymaga antybiotyku. Angina wirusowa ma przyczynę wirusową, mija sama i antybiotyku nie potrzebuje. Obie dają ból gardła i gorączkę, dlatego odróżnienie ich wyłącznie po wyglądzie gardła bywa zawodne. Decyduje ocena kliniczna i szybki test antygenowy.
Większość przypadków anginy ma podłoże wirusowe. Szacuje się, że jest to od 70 do 90 procent zachorowań, a bakterie odpowiadają za 10–30 procent. U dzieci w wieku szkolnym udział paciorkowca jest wyższy, a u dorosłych niższy. To dlatego rutynowe włączanie antybiotyku przy każdym bólu gardła jest błędem, który sprzyja antybiotykooporności.
Angina paciorkowcowa i wirusowa – porównanie w skrócie
Angina paciorkowcowa zaczyna się nagle, zwykle bez kataru i kaszlu, z wysoką gorączką, silnym bólem gardła, nalotami na migdałkach i bolesnymi węzłami chłonnymi szyi. Angina wirusowa rozwija się wolniej i często towarzyszą jej katar, kaszel, chrypka lub zapalenie spojówek. Różnicę najlepiej oddają poniższe cechy.
- Przyczyna: paciorkowiec grupy A albo wirusy, na przykład rinowirusy, adenowirusy czy wirus Epsteina-Barr.
- Kaszel i katar: zwykle nieobecne w anginie paciorkowcowej, częste w wirusowej.
- Antybiotyk: potrzebny przy paciorkowcu, bezużyteczny przy wirusie.
- Powikłania: gorączka reumatyczna i ropnie dotyczą głównie postaci paciorkowcowej.
W praktyce żadna pojedyncza cecha nie przesądza o rozpoznaniu. Lekarz ocenia je łącznie, a przy niejednoznacznym obrazie zleca szybki test na obecność antygenu paciorkowca. Samodzielne rozpoznanie po wyglądzie gardła jest zawodne, ponieważ naloty i obrzęk migdałków mogą towarzyszyć również zakażeniom wirusowym, na przykład mononukleozie.
Czym jest angina i skąd się bierze
Angina to potoczna nazwa ostrego zapalenia migdałków podniebiennych i gardła. Migdałki są częścią układu odpornościowego i jako pierwsze spotykają drobnoustroje wnikające przez usta i nos. Gdy patogen przełamie lokalną odporność, błona śluzowa ulega zapaleniu, puchnie i boli. Daje to typowy zespół objawów: ból gardła, gorączkę i powiększone węzły chłonne.
Zakażenie przenosi się drogą kropelkową, przez kaszel, kichanie i rozmowę z chorym, a także przez wspólne naczynia i zanieczyszczone dłonie. Najwięcej zachorowań przypada na jesień, zimę i wczesną wiosnę, kiedy ludzie spędzają więcej czasu w zamkniętych pomieszczeniach. Szczególnie narażone są dzieci w żłobkach, przedszkolach i szkołach.
Angina paciorkowcowa – przyczyny i przebieg
Angina paciorkowcowa jest wywoływana przez Streptococcus pyogenes, bakterię należącą do grupy A według klasyfikacji Lancefield. Stanowi około 5–15 procent przypadków bólu gardła u dorosłych i 20–30 procent u dzieci w wieku szkolnym. Najczęściej chorują dzieci między 5. a 15. rokiem życia, rzadziej dorośli, a poniżej 3. roku życia choroba występuje sporadycznie.
Choroba rozwija się szybko: od zakażenia do pierwszych objawów mija zwykle od jednego do czterech dni. Bez leczenia objawy często ustępują samoistnie po kilku dniach, jednak bakteria może pozostać w gardle, a ryzyko powikłań nie znika całkowicie. Celem antybiotykoterapii jest więc nie tylko ulga, ale przede wszystkim zapobieganie powikłaniom i ograniczenie zakaźności.
Angina wirusowa – przyczyny i przebieg
Anginę wirusową wywołują najczęściej rinowirusy, koronawirusy, adenowirusy, wirusy grypy i paragrypy, wirus RS oraz SARS-CoV-2. Do rzadszych sprawców należą enterowirusy, w tym wirusy Coxsackie, powodujące pęcherzyki w gardle, oraz wirus Epsteina-Barr, odpowiedzialny za mononukleozę zakaźną. Wirusowe zapalenie gardła stanowi większość wszystkich przypadków anginy.
Przebieg jest zwykle łagodniejszy niż w postaci bakteryjnej i trwa od trzech do siedmiu dni. Ból gardła narasta stopniowo, a często poprzedzają go objawy przeziębienia. Leczenie ogranicza się do łagodzenia dolegliwości, ponieważ antybiotyki nie działają na wirusy, a ich stosowanie nie skraca choroby i naraża chorego na działania niepożądane.
Objawy anginy paciorkowcowej
Typowy obraz zaczyna się nagle: silny ból gardła nasilający się przy przełykaniu, gorączka powyżej 38 stopni Celsjusza, dreszcze i ogólne rozbicie. Migdałki są czerwone i obrzęknięte, często pokryte białymi lub żółtawymi nalotami albo czopami. Węzły chłonne pod żuchwą są powiększone i bolesne przy dotyku. U dzieci pojawiają się też ból brzucha, nudności i wymioty.
- początek w ciągu kilku godzin do czterech dni
- brak kaszlu, kataru i chrypki
- drobne wybroczyny na podniebieniu miękkim
- nieprzyjemny zapach z ust
- czasem drobnoplamista wysypka
Brak kaszlu i kataru jest jedną z najważniejszych wskazówek. Jeśli towarzyszy mu wysypka o szorstkiej fakturze i charakterystyczny truskawkowy język, mówimy o szkarlatynie, czyli postaci anginy paciorkowcowej z toksyną rumieniotwórczą. Szkarlatynę leczy się tak samo jak anginę, antybiotykiem przez dziesięć dni.
Objawy anginy wirusowej
W anginie wirusowej ból gardła jest zwykle mniej nasilony, a gorączka niższa lub umiarkowana. Typowo występują katar, kaszel, chrypka, kichanie, bóle mięśni i zaczerwienione oczy. Gardło jest zaczerwienione, a migdałki mogą być powiększone, ale nalot pojawia się rzadziej i ma mniej ropny charakter. Węzły chłonne powiększają się łagodniej.
- stopniowy początek, często po kilku dniach objawów przeziębienia
- kaszel, katar i chrypka
- pęcherzyki i owrzodzenia na podniebieniu przy zakażeniu enterowirusami
- zapalenie spojówek przy adenowirusach
Wyjątkiem jest mononukleoza zakaźna, która może dawać wysoką gorączkę, rozległe naloty na migdałkach i znacznie powiększone węzły chłonne, a więc obraz łudząco podobny do anginy paciorkowcowej. Towarzyszy jej silne zmęczenie trwające tygodniami. W takim przypadku diagnostyka różnicowa wymaga badań krwi, a nie samego testu na paciorkowca.
Jak odróżnić anginę paciorkowcową od wirusowej
Najprościej zacząć od pytania o kaszel i katar. Ich obecność przemawia za przyczyną wirusową, a brak za paciorkowcową. Dodatkowo wysoka gorączka, nalot na migdałkach i bolesne węzły chłonne zwiększają prawdopodobieństwo infekcji bakteryjnej. Żaden z tych elementów nie daje jednak pewności, dlatego rozpoznanie opiera się na badaniu lekarskim i teście.
Lekarz zwraca uwagę także na wiek, porę roku i kontakt z osobą chorą na anginę paciorkowcową. U dziecka szkolnego z nagłą gorączką i bólem gardła bez kataru podejrzenie bakteryjne jest wysokie. U osoby po czterdziestce z katarem i kaszlem znacznie bardziej prawdopodobna jest infekcja wirusowa.
Kryteria Centora i skala McIsaaca
Zmodyfikowane kryteria Centora, nazywane skalą Centora-McIsaaca, służą do oszacowania prawdopodobieństwa anginy paciorkowcowej. Punkt przyznaje się za gorączkę powyżej 38 stopni, nalot lub powiększenie migdałków, bolesne przednie węzły chłonne szyjne oraz brak kaszlu. Dodatkowo wiek od 3 do 14 lat daje jeden punkt, a od 45 lat odejmuje się jeden punkt.
- 0–1 punkt: niskie ryzyko, test zwykle niepotrzebny
- 2–3 punkty: szybki test antygenowy, leczenie przy wyniku dodatnim
- 4 punkty i więcej: test lub, w niektórych schematach, leczenie empiryczne
Skala nie jest testem diagnostycznym, lecz narzędziem porządkującym decyzje. Pozwala uniknąć zbędnych wymazów u pacjentów z niskim ryzykiem i ograniczyć niepotrzebne antybiotyki. Przy wyniku 0–1 prawdopodobieństwo paciorkowca jest rzędu kilku procent, więc przyczyna wirusowa jest bardzo prawdopodobna.
Szybki test antygenowy i posiew z gardła
Szybki test antygenowy wykrywa antygen paciorkowca grupy A w wymazie z gardła i daje wynik po 10–20 minutach. Jego swoistość jest wysoka, powyżej 95 procent, więc wynik dodatni z dużą pewnością potwierdza anginę paciorkowcową. Czułość jest niższa, zwykle 70–90 procent, dlatego wynik ujemny nie zawsze wyklucza zakażenie.
U dorosłych ujemny wynik zazwyczaj kończy diagnostykę. U dzieci i młodzieży zaleca się potwierdzenie posiewem z gardła, który trwa 24–48 godzin, ponieważ ryzyko fałszywie ujemnego wyniku i powikłań jest większe. Coraz częściej stosuje się też szybkie testy molekularne wykorzystujące metodę PCR, które cechuje wysoka czułość.
Diagnostyka różnicowa: mononukleoza, szkarlatyna i inne choroby
Ból gardła z gorączką nie zawsze oznacza zwykłą anginę. Mononukleoza zakaźna daje przedłużone zmęczenie i powiększenie węzłów chłonnych w wielu okolicach ciała, czasem także śledziony. Błonica, dziś rzadka dzięki szczepieniom, powoduje szarawe, przylegające błony na migdałkach. Pamiętać trzeba też o zapaleniu nagłośni i ropniu okołomigdałkowym.
Przy podejrzeniu mononukleozy nie należy podawać amoksycyliny ani ampicyliny, ponieważ często wywołują one rozległą wysypkę. Młodzież i młodzi dorośli z przedłużającym się bólem gardła powinni zostać zbadani pod kątem zakażenia wirusem Epsteina-Barr. Utrzymująca się gorączka, rozległe powiększenie węzłów chłonnych lub wysypka są powodem do poszerzenia diagnostyki.
Leczenie anginy paciorkowcowej – antybiotyk
Lekiem pierwszego wyboru jest fenoksymetylopenicylina, czyli penicylina V, stosowana przez 10 dni. Alternatywą jest amoksycylina. Pełna długość kuracji jest konieczna do wyeliminowania bakterii z gardła, nawet jeśli objawy znikną po dwóch–trzech dniach. Przerwanie leczenia zwiększa ryzyko nawrotu oraz powikłań ze strony serca i nerek.
Przy alergii na penicylinę stosuje się cefalosporyny pierwszej generacji, jeśli reakcja nie miała ciężkiego charakteru, albo makrolidy lub klindamycynę. Dobór leku i dawki należy do lekarza, zwłaszcza u dzieci, u których dawkę wylicza się na masę ciała. Leczenie rozpoczęte nawet do dziewięciu dni od początku objawów nadal skutecznie zapobiega gorączce reumatycznej.
Leczenie anginy wirusowej
W anginie wirusowej stosuje się wyłącznie leczenie objawowe, a organizm sam zwalcza zakażenie w ciągu kilku dni. Antybiotyk nie działa na wirusy, nie przyspiesza wyzdrowienia i może wywołać biegunkę, wysypkę oraz zaburzenia flory jelitowej. Niepotrzebne stosowanie antybiotyków przyczynia się też do narastania oporności bakterii, co stanowi problem całej populacji.
W wybranych przypadkach, na przykład w grypie lub COVID-19 u osób z grup ryzyka, lekarz może zalecić leki przeciwwirusowe. Decyzję trzeba podjąć szybko, w pierwszych dniach choroby. Pozostali chorzy powinni odpoczywać, pić dużo płynów i obserwować przebieg, a przy pogorszeniu lub przedłużaniu się objawów skonsultować się z lekarzem.
Leczenie objawowe, które pomaga w obu typach anginy
Ból gardła i gorączkę łagodzą paracetamol i ibuprofen, stosowane zgodnie z ulotką i masą ciała dziecka. Nie podaje się kwasu acetylosalicylowego dzieciom i młodzieży z infekcją wirusową, ze względu na ryzyko zespołu Reye'a. Pomagają również tabletki do ssania z anestetykiem lub środkiem antyseptycznym oraz płukanki do gardła.
- częste picie ciepłych, ale nie gorących płynów w małych porcjach
- miękka, chłodna lub letnia dieta, na przykład jogurt i zupy kremy
- odpoczynek i nawilżone powietrze w pomieszczeniu
- unikanie dymu tytoniowego
Leki objawowe nie leczą przyczyny, lecz poprawiają komfort i umożliwiają jedzenie oraz picie, co zapobiega odwodnieniu. Nie zastępują antybiotyku w anginie paciorkowcowej. Jeśli po 48 godzinach nie ma poprawy, a gorączka utrzymuje się lub rośnie, należy ponownie skontaktować się z lekarzem.
Powikłania anginy paciorkowcowej
Powikłania wczesne to ropień okołomigdałkowy, ropne zapalenie węzłów chłonnych szyi, zapalenie ucha środkowego i zatok. Ropień objawia się jednostronnym nasileniem bólu, trudnością w otwieraniu ust i zmianą brzmienia głosu. Wymaga pilnej pomocy lekarskiej i często drenażu, a w niektórych przypadkach hospitalizacji.
Powikłania późne mają podłoże immunologiczne i pojawiają się po kilku tygodniach od infekcji. Należą do nich gorączka reumatyczna z możliwym uszkodzeniem zastawek serca oraz poinfekcyjne kłębuszkowe zapalenie nerek. Dzięki szybkiemu leczeniu antybiotykiem gorączka reumatyczna jest dziś rzadka, a to właśnie jej zapobieganie uzasadnia pełną dziesięciodniową kurację.
Czy angina jest zaraźliwa i kiedy wrócić do szkoły lub pracy
Obie postacie są zaraźliwe. Angina paciorkowcowa przestaje zarażać zwykle po 12–24 godzinach skutecznej antybiotykoterapii, o ile gorączka ustąpiła. Bez leczenia chory może zarażać znacznie dłużej. Angina wirusowa jest zakaźna w czasie trwania objawów, najbardziej w pierwszych dniach choroby.
Dziecko z anginą paciorkowcową może wrócić do przedszkola lub szkoły po co najmniej dobie od podania pierwszej dawki antybiotyku, pod warunkiem że nie ma gorączki i czuje się lepiej. W przypadku anginy wirusowej o powrocie decyduje samopoczucie i brak gorączki. Higiena rąk, zasłanianie ust podczas kaszlu i osobne naczynia ograniczają ryzyko zakażenia domowników.
Angina u dzieci i u dorosłych
U dzieci w wieku szkolnym angina paciorkowcowa jest częstsza, dlatego próg podejrzenia jest niższy, a ujemny szybki test wymaga potwierdzenia posiewem. U najmłodszych, poniżej trzeciego roku życia, ból gardła zwykle ma przyczynę wirusową, a objawy bywają nietypowe: katar, rozdrażnienie, zmniejszony apetyt. Dawki leków zawsze dobiera lekarz lub farmaceuta.
U dorosłych, zwłaszcza po 45. roku życia, zakażenia paciorkowcowe są rzadsze, a skala Centora uwzględnia to punktem ujemnym. Przedłużający się ból gardła, jednostronny obrzęk lub trudności w przełykaniu wymagają jednak szybkiej oceny. Nawracające paciorkowcowe zapalenia gardła, na przykład siedem w ciągu roku, mogą skłaniać do rozważenia usunięcia migdałków po konsultacji laryngologicznej.
Kiedy zgłosić się do lekarza pilnie
Natychmiastowej pomocy wymagają duszność, ślinotok z niemożnością przełykania, wyraźny jednostronny obrzęk gardła, sztywność karku, nasilona senność lub objawy odwodnienia. Pilnej konsultacji potrzebują też osoby z gorączką utrzymującą się powyżej trzech dni, z wysypką, z osłabioną odpornością oraz niemowlęta i małe dzieci z wysoką gorączką.
- trudności w oddychaniu lub świszczący oddech
- niemożność otwarcia ust
- brak poprawy po 48 godzinach antybiotyku
- ciemny mocz, brak łez i suchość w jamie ustnej u dziecka
Brak poprawy po dwóch dniach prawidłowo stosowanego antybiotyku może oznaczać powikłanie, oporność bakterii lub inną przyczynę objawów. Nie należy wtedy samodzielnie zmieniać, przerywać ani przedłużać leczenia, ponieważ rodzaj antybiotyku dobiera się do rozpoznania. Lekarz oceni potrzebę dodatkowych badań lub konsultacji specjalistycznej.
Najczęstsze pytania o anginę
Czy angina wirusowa może przejść w paciorkowcową?
Angina wirusowa nie zmienia się w paciorkowcową, ale uszkodzona błona śluzowa bywa podatna na wtórne zakażenie bakteryjne, na przykład zapalenie ucha lub zatok. Chory może też przejść dwie infekcje po kolei. Jeśli po początkowej poprawie gorączka wraca, a ból gardła się nasila, warto ponownie zgłosić się do lekarza.
Czy angina paciorkowcowa przejdzie bez antybiotyku?
Objawy często ustępują samoistnie w ciągu kilku dni, jednak bez antybiotyku bakteria może utrzymywać się w gardle, a ryzyko powikłań, w tym gorączki reumatycznej, pozostaje. Z tego powodu potwierdzoną anginę paciorkowcową leczy się antybiotykiem przez dziesięć dni. Decyzję o rezygnacji z leczenia powinien podejmować wyłącznie lekarz.
Czy można mieć anginę paciorkowcową bez gorączki?
Tak, choć jest to rzadkie. U części chorych, zwłaszcza dorosłych, gorączka jest niska lub jej brak, a dominuje ból gardła i powiększenie węzłów chłonnych. Brak gorączki obniża wynik w skali Centora, ale nie wyklucza zakażenia, dlatego przy typowym obrazie nadal warto wykonać szybki test antygenowy.