Czy rak płaskonabłonkowy jest groźny?
Rak płaskonabłonkowy jest nowotworem złośliwym, więc zawsze wymaga leczenia, ale jego groźność zależy głównie od lokalizacji i stopnia zaawansowania. Rak płaskonabłonkowy skóry wykryty wcześnie jest w zdecydowanej większości przypadków wyleczalny. Rak płaskonabłonkowy płuca, przełyku czy głowy i szyi rozpoznawany późno należy natomiast do nowotworów o poważnym rokowaniu.
Kluczowe znaczenie ma czas. Zmiana skórna usunięta, zanim wniknie głęboko w tkanki, rzadko nawraca i nie daje przerzutów. Ten sam typ nowotworu, który przez miesiące rozwija się niezauważony w płucach lub przełyku, może zająć węzły chłonne i narządy odległe. Dlatego pytanie o groźność wymaga odpowiedzi osobnej dla każdej lokalizacji.
Czym jest rak płaskonabłonkowy
Rak płaskonabłonkowy (łac. carcinoma planocellulare, ang. squamous cell carcinoma, SCC) rozwija się z komórek nabłonka płaskiego, które wyścielają skórę oraz błony śluzowe jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, szyjki macicy i odbytu. Występuje także w oskrzelach, gdzie nabłonek ulega przekształceniu pod wpływem dymu tytoniowego. W skórze nazywany jest też rakiem kolczystokomórkowym.
Nowotwór powstaje, gdy w DNA komórek nabłonka narastają mutacje, najczęściej wywołane promieniowaniem ultrafioletowym, składnikami dymu tytoniowego, alkoholem lub przewlekłym zakażeniem wirusem HPV. Komórki zaczynają się wtedy dzielić w sposób niekontrolowany, naciekają otaczające tkanki i z czasem mogą dawać przerzuty do okolicznych węzłów chłonnych.
Gdzie najczęściej występuje rak płaskonabłonkowy
Najczęściej rak płaskonabłonkowy dotyczy skóry, szczególnie okolic stale narażonych na słońce: twarzy, uszu, wargi dolnej, skóry owłosionej głowy oraz grzbietów dłoni. Drugą dużą grupą są nowotwory głowy i szyi, czyli jamy ustnej, gardła i krtani. Do tej samej rodziny należą także rak płaskonabłonkowy płuca, przełyku, szyjki macicy, prącia, pochwy i odbytu.
Choć komórki nowotworowe wyglądają pod mikroskopem podobnie, przebieg choroby bywa skrajnie różny. Zależy od narządu, od głębokości naciekania, od tego, czy w tle działa wirus HPV, oraz od stanu odporności pacjenta. Z tego powodu lekarze oceniają ryzyko zawsze indywidualnie, a nie na podstawie samej nazwy nowotworu.
Rak płaskonabłonkowy skóry: jak groźny jest naprawdę
Rak płaskonabłonkowy skóry (rak kolczystokomórkowy) jest drugim co do częstości nowotworem skóry po raku podstawnokomórkowym. Rozwija się wolniej niż czerniak, a przy wczesnym rozpoznaniu odsetek wyleczeń przekracza 90 procent. Większość zmian usuwa się podczas jednego zabiegu chirurgicznego w znieczuleniu miejscowym, często bez konieczności hospitalizacji.
Nie oznacza to jednak, że można go lekceważyć. Przerzuty pojawiają się według różnych badań w około 2–5 procent przypadków, a w grupach wysokiego ryzyka znacznie częściej. Zaniedbany nowotwór potrafi naciekać mięśnie, chrząstkę i kość, powodując oszpecenia oraz trwałe uszkodzenia nerwów. Zaawansowana choroba bywa zagrożeniem życia.
Kiedy rak kolczystokomórkowy skóry ma wysokie ryzyko
Lekarze wyróżniają cechy, które zwiększają ryzyko nawrotu i przerzutów. Ocenia się je na podstawie badania histopatologicznego oraz obrazu klinicznego. Wystąpienie choćby jednej z nich zmienia plan postępowania: zwykle poszerza się margines zabiegu, rozważa radioterapię albo kontroluje węzły chłonne. Do najważniejszych czynników należą:
- średnica guza powyżej 2 cm
- grubość naciekania powyżej 2 mm
- naciekanie wokół nerwów
- niski stopień zróżnicowania komórek
- lokalizacja na wardze, uchu lub skroni
- osłabiona odporność pacjenta
- nawrót po wcześniejszym leczeniu
Szczególnie niebezpieczny jest nowotwór u osób po przeszczepieniu narządów i przyjmujących leki immunosupresyjne. U nich ryzyko zachorowania jest wielokrotnie wyższe, a guzy rosną szybciej i częściej dają przerzuty. Takie osoby powinny pozostawać pod stałą kontrolą dermatologa. Regularne badanie całej skóry pozwala wychwycić nowe zmiany na wczesnym etapie.
Rak płaskonabłonkowy płuca
Rak płaskonabłonkowy płuca stanowi około jednej czwartej wszystkich niedrobnokomórkowych raków płuca i jest silnie związany z paleniem tytoniu. Zwykle rozwija się w dużych oskrzelach w pobliżu wnęki płuca, dlatego często powoduje kaszel, krwioplucie i duszność. Należy do nowotworów groźnych, ponieważ wiele osób zgłasza się do lekarza dopiero w zaawansowanym stadium.
Pięcioletnie przeżycia w raku płuca w Polsce pozostają niskie, choć wykrycie choroby w stadium miejscowym znacząco poprawia szanse. Wczesne zmiany leczy się operacyjnie lub radioterapią stereotaktyczną. W stadiach zaawansowanych stosuje się chemioterapię i immunoterapię inhibitorami punktów kontrolnych. Osoby długo palące mogą skorzystać z badań przesiewowych niskodawkową tomografią komputerową.
Rak płaskonabłonkowy szyjki macicy
Rak płaskonabłonkowy stanowi większość przypadków raka szyjki macicy, a jego główną przyczyną jest przewlekłe zakażenie onkogennymi typami wirusa HPV, zwłaszcza 16 i 18. Rozwija się powoli, przez lata, przechodząc przez stadia zmian przedrakowych. Ta długa faza przedinwazyjna sprawia, że jest to jeden z nowotworów najlepiej poddających się profilaktyce.
Wczesny rak szyjki macicy leczy się operacyjnie lub chemioradioterapią i rokowanie jest wtedy dobre. W stadium zaawansowanym szanse spadają. Najlepszą ochroną są regularna cytologia, test HPV oraz szczepienie przeciw HPV, które w Polsce obejmuje bezpłatnie nastolatki w programie szczepień. Zmiany przedrakowe usuwa się niewielkim zabiegiem, zanim przekształcą się w nowotwór.
Rak płaskonabłonkowy jamy ustnej, gardła i krtani
Nowotwory płaskonabłonkowe głowy i szyi powstają głównie u osób palących tytoń i nadużywających alkoholu, a rak części ustnej gardła coraz częściej wiąże się z zakażeniem HPV. Pierwszymi objawami bywają niegojące się owrzodzenie w jamie ustnej, przewlekła chrypka, ból przy połykaniu lub powiększony węzeł chłonny szyi. Nie zawsze są one bolesne, co opóźnia diagnozę.
Rokowanie zależy od stadium. Wczesne zmiany w krtani lub jamie ustnej wyleczalne są w większości przypadków, a leczenie obejmuje operację, radioterapię lub ich połączenie. Przy zaawansowanej chorobie stosuje się radiochemioterapię, a w wybranych sytuacjach immunoterapię. Nowotwory HPV-zależne gardła reagują na leczenie zwykle lepiej niż te wywołane tytoniem i alkoholem.
Rak płaskonabłonkowy przełyku i odbytu
Rak płaskonabłonkowy przełyku rozwija się podstępnie. Objawem jest zwykle postępująca trudność w połykaniu i spadek masy ciała, które pojawiają się dopiero, gdy guz zwęża światło przełyku. Czynnikami ryzyka są palenie, alkohol i bardzo gorące napoje. Z powodu późnego rozpoznania rokowanie jest niekorzystne, a odsetek pięcioletnich przeżyć niski.
Rak płaskonabłonkowy odbytu, związany z HPV, rokuje natomiast stosunkowo dobrze. Podstawą leczenia jest jednoczesna chemioradioterapia, która pozwala wyleczyć większość chorych i zachować funkcję zwieracza. Większe ryzyko dotyczy osób zakażonych HIV oraz z osłabioną odpornością. Każde krwawienie z odbytu wymaga konsultacji lekarskiej, a nie samodzielnego leczenia hemoroidów.
Czy rak płaskonabłonkowy daje przerzuty
Tak, rak płaskonabłonkowy może dawać przerzuty, najpierw drogą limfatyczną do regionalnych węzłów chłonnych, a później krwiopochodnie do płuc, wątroby, kości lub mózgu. Częstość przerzutów zależy od narządu: w skórze jest niska, w płucach i przełyku wysoka. Obecność przerzutów w węzłach chłonnych jest jednym z najważniejszych czynników pogarszających rokowanie.
Powiększony, twardy, niebolesny węzeł chłonny w okolicy nowotworu skóry, jamy ustnej czy szyi to sygnał do pilnej diagnostyki. Lekarz zleca wówczas USG, tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny, a niekiedy biopsję węzła. Choroba z przerzutami jest trudniejsza do wyleczenia, ale nowoczesne leczenie systemowe pozwala u części chorych uzyskać długotrwałą kontrolę.
Objawy raka płaskonabłonkowego
Objawy zależą od lokalizacji. W skórze rak płaskonabłonkowy wygląda jak szorstka, łuszcząca się plama, twardy guzek, brodawkowata narośl lub rana, która nie goi się przez kilka tygodni. Zmiana często krwawi, tworzy strup i stopniowo się powiększa. Rzadko boli na początku, dlatego pacjenci długo uznają ją za zwykłe podrażnienie. W innych narządach niepokój powinny budzić następujące objawy:
- kaszel trwający powyżej trzech tygodni lub krwioplucie
- przewlekła chrypka
- owrzodzenie w jamie ustnej niegojące się dłużej niż dwa tygodnie
- trudności w połykaniu
- krwawienie lub plamienie z dróg rodnych poza miesiączką
- guz lub powiększony węzeł chłonny na szyi
Żaden z tych objawów nie jest swoisty dla raka płaskonabłonkowego i najczęściej ma łagodne przyczyny. Utrzymywanie się dolegliwości dłużej niż kilka tygodni powinno jednak skłonić do wizyty u lekarza. Im wcześniej nowotwór zostanie rozpoznany, tym mniejszy i mniej obciążający będzie zakres leczenia.
Zmiany przedrakowe i rak in situ
Rak płaskonabłonkowy skóry często rozwija się z rogowacenia słonecznego, czyli szorstkich, łuszczących się ognisk na skórze uszkodzonej przez słońce. Pojedyncza zmiana rzadko ulega transformacji, ale u osób z licznymi ogniskami ryzyko sumuje się. Dlatego rogowacenie słoneczne leczy się: kriochirurgią, kremami z 5-fluorouracylem lub imikwimodem, albo terapią fotodynamiczną.
Postacią wczesną jest rak in situ, w skórze zwany chorobą Bowena. Komórki nowotworowe zajmują wówczas tylko naskórek i nie przekraczają błony podstawnej, dlatego nie dają przerzutów. Podobnie w szyjce macicy wyróżnia się zmiany śródnabłonkowe CIN. Wykrycie i usunięcie takich zmian znacząco zmniejsza ryzyko rozwoju raka inwazyjnego.
Czynniki ryzyka raka płaskonabłonkowego
Najsilniejszymi czynnikami ryzyka są promieniowanie ultrafioletowe, palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu oraz zakażenie onkogennymi typami HPV. Znaczenie mają też wiek, jasna karnacja, przewlekłe stany zapalne i blizny, ekspozycja zawodowa na arsen czy azbest oraz osłabienie odporności. Ryzyko kumuluje się latami, dlatego choroba częściej dotyka osoby po pięćdziesiątym roku życia.
Do czynników ryzyka skóry należą również korzystanie z solariów, wielokrotne oparzenia słoneczne w przeszłości i praca na otwartym powietrzu. Osoby po przeszczepach narządów, z przewlekłą białaczką limfatyczną lub zakażone HIV chorują wielokrotnie częściej. Czynniki te działają łącznie: palenie i alkohol wzajemnie nasilają ryzyko nowotworów głowy, szyi i przełyku.
Jak rozpoznaje się raka płaskonabłonkowego
Podstawą rozpoznania jest badanie histopatologiczne, czyli ocena pod mikroskopem wycinka lub usuniętej zmiany. Na skórze lekarz zwykle zaczyna od badania dermatoskopem, a następnie pobiera wycinek lub usuwa zmianę w całości. W narządach wewnętrznych materiał uzyskuje się podczas endoskopii, bronchoskopii lub biopsji pod kontrolą obrazowania.
Po potwierdzeniu nowotworu ocenia się jego zasięg. Stosuje się USG węzłów chłonnych, tomografię komputerową, rezonans magnetyczny lub PET-CT, zależnie od lokalizacji. W raku części ustnej gardła oznacza się dodatkowo obecność HPV, na przykład za pomocą białka p16. Wynik wpływa na dobór leczenia i pozwala oszacować rokowanie.
Stopień zaawansowania i złośliwość nowotworu
O groźności decydują dwa pojęcia: stopień zaawansowania i stopień złośliwości. Zaawansowanie opisuje klasyfikacja TNM, uwzględniająca wielkość guza (T), zajęcie węzłów chłonnych (N) i przerzuty odległe (M). Stopień złośliwości, oznaczany G1 do G3, mówi, jak bardzo komórki nowotworu różnią się od prawidłowych i jak szybko mogą rosnąć.
Guzy dobrze zróżnicowane (G1) zachowują wiele cech prawidłowych komórek i zwykle rosną wolniej. Guzy słabo zróżnicowane (G3) są agresywniejsze, częściej naciekają nerwy i naczynia oraz wcześniej dają przerzuty. Raport patomorfologiczny zawiera te informacje i to on najlepiej opisuje indywidualną agresywność konkretnego guza.
Leczenie raka płaskonabłonkowego
Leczenie dobiera zespół wielospecjalistyczny, a podstawą jest zwykle usunięcie guza lub radioterapia. Rak skóry usuwa się chirurgicznie z marginesem zdrowych tkanek, zazwyczaj 4–6 mm. W trudnych lokalizacjach, na przykład na twarzy, stosuje się chirurgię mikrograficzną Mohsa, która oszczędza zdrową skórę i zmniejsza ryzyko nawrotu. W zależności od sytuacji stosuje się także:
- radioterapię, gdy operacja jest niemożliwa lub ryzyko nawrotu jest duże
- chemioradioterapię w nowotworach głowy i szyi, szyjki macicy i odbytu
- immunoterapię inhibitorami punktów kontrolnych, na przykład cemiplimabem lub pembrolizumabem, w chorobie zaawansowanej
- krioterapię lub łyżeczkowanie z elektrokoagulacją w małych zmianach skóry o niskim ryzyku
Wybór metody zależy od wielkości guza, lokalizacji, wieku i chorób współistniejących pacjenta. Immunoterapia zmieniła w ostatnich latach perspektywy chorych z zaawansowanym rakiem skóry, u części z nich pozwalając uzyskać trwałą odpowiedź. Leczenie uzupełnia kontrola bólu, rehabilitacja i wsparcie psychologiczne. Plan terapii zawsze omawia się z chorym.
Rokowanie i szanse wyleczenia
Rokowanie w raku płaskonabłonkowym różni się zasadniczo zależnie od narządu i stadium. W raku skóry zlokalizowanym wyleczenie osiąga ponad 90 procent chorych, a w nowotworach in situ szanse są zbliżone do pełnych. Przy zajętych węzłach chłonnych szanse spadają, lecz wciąż wielu pacjentów można wyleczyć, zwłaszcza po połączeniu operacji z radioterapią.
W narządach wewnętrznych rokowanie jest gorsze, głównie z powodu późnego rozpoznania. Rak płuca i przełyku rzadko wykrywa się wcześnie, więc większość chorych trafia do lekarza z chorobą zaawansowaną. Rak szyjki macicy i odbytu przy wczesnym wykryciu rokuje dobrze. Nikt nie powinien interpretować statystyk jako wyroku, ponieważ odnoszą się do grup, a nie do pojedynczej osoby.
Czy rak płaskonabłonkowy może nawrócić
Nawroty zdarzają się, przede wszystkim w ciągu pierwszych dwóch–trzech lat po leczeniu. W raku skóry większość nawrotów i przerzutów ujawnia się w ciągu dwóch lat, lecz ryzyko utrzymuje się dłużej. Osoby, które raz zachorowały na raka płaskonabłonkowego skóry, mają też wyższe ryzyko powstania nowych ognisk nowotworu w innych miejscach ciała.
Dlatego po leczeniu obowiązują kontrole. W raku skóry odbywają się zwykle co 3–12 miesięcy przez kilka lat, z badaniem całej skóry i palpacyjną oceną węzłów chłonnych. W nowotworach innych narządów harmonogram obejmuje badania obrazowe i endoskopowe. Pacjent powinien też sam obserwować skórę i zgłaszać każdą nową lub zmieniającą się zmianę.
Profilaktyka raka płaskonabłonkowego
Najskuteczniejsza profilaktyka zależy od typu nowotworu. W przypadku skóry kluczowa jest ochrona przed słońcem: filtr SPF 30–50 stosowany regularnie, odzież z długim rękawem, kapelusz, unikanie słońca w godzinach południowych oraz całkowita rezygnacja z solariów. Dla płuc, jamy ustnej, gardła i przełyku najważniejsze jest niepalenie tytoniu i ograniczenie alkoholu.
Przed HPV chroni szczepienie, najlepiej przed rozpoczęciem życia seksualnego, oraz regularne badania cytologiczne i testy HPV. Warto też regularnie oglądać własną skórę, a po pięćdziesiątce skorzystać z oceny dermatologa, zwłaszcza przy jasnej karnacji. Osoby z dużym ryzykiem powinny mieć badanie skóry częściej, według zaleceń lekarza.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do lekarza należy zgłosić się, gdy zmiana skórna nie goi się przez cztery tygodnie, szybko rośnie, krwawi, tworzy strup albo wyraźnie różni się od innych. Pilnej konsultacji wymaga także chrypka trwająca ponad trzy tygodnie, długo utrzymujący się kaszel, krwioplucie, trudności w połykaniu oraz guzek na szyi. Wczesna wizyta nie jest przesadą, bo ułatwia leczenie.
Pierwszym kontaktem może być lekarz rodzinny, dermatolog, otolaryngolog lub ginekolog, zależnie od objawów. W Polsce pacjent z podejrzeniem nowotworu może otrzymać Kartę Diagnostyki i Leczenia Onkologicznego (DiLO), która ułatwia szybki dostęp do dalszej diagnostyki i leczenia. Zgłoś się bez zwłoki, zamiast czekać, aż zmiana zacznie dolegać.
Najczęstsze pytania o raka płaskonabłonkowego
Czy rak płaskonabłonkowy skóry jest śmiertelny?
Rzadko, ale zdarza się. Większość chorych z rakiem płaskonabłonkowym skóry wyleczy się, jednak zaniedbany lub bardzo agresywny nowotwór, zwłaszcza u osób z osłabioną odpornością, może dać przerzuty i doprowadzić do zgonu. Wczesne usunięcie zmiany zwykle wystarcza do wyleczenia. Dlatego każdą podejrzaną zmianę należy pokazać lekarzowi.
Czy rak płaskonabłonkowy boli?
Zwykle nie boli na wczesnym etapie, co sprzyja zwlekaniu z wizytą. Ból, pieczenie lub mrowienie pojawiają się, gdy guz nacieka nerwy lub rozpada się i ulega zakażeniu. Brak bólu nie oznacza więc, że zmiana jest niegroźna, a krwawienie i szybki wzrost powinny niepokoić bardziej niż dolegliwości bólowe.
Czy rak płaskonabłonkowy jest zaraźliwy?
Sam nowotwór nie jest zaraźliwy i nie przenosi się między ludźmi. Zakaźny bywa natomiast wirus HPV, który zwiększa ryzyko niektórych raków płaskonabłonkowych szyjki macicy, odbytu i gardła. Zakażenie HPV nie oznacza jednak choroby nowotworowej, ponieważ większość zakażeń organizm zwalcza samodzielnie, a ryzyko dotyczy przewlekłych zakażeń typami onkogennymi.
Podsumowanie: jak oceniać groźność raka płaskonabłonkowego
Rak płaskonabłonkowy jest nowotworem złośliwym o bardzo zróżnicowanej groźności. W skórze jest najczęściej wyleczalny, jeśli zostanie szybko rozpoznany i usunięty. W płucach, przełyku oraz w zaawansowanych nowotworach głowy i szyi stanowi poważne zagrożenie. Najważniejsze są wczesne wykrycie, ocena histopatologiczna i leczenie zaplanowane przez doświadczony zespół.
Ryzyko można realnie zmniejszyć: chroń skórę przed słońcem, nie pal, ograniczaj alkohol, zaszczep się przeciw HPV i korzystaj z badań profilaktycznych. Niegojąca się rana, przewlekła chrypka czy guzek na szyi to powody do konsultacji, nie do czekania. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.