Nieleczona angina paciorkowcowa najczęściej mija sama, ale u części chorych prowadzi do poważnych powikłań. Najgroźniejsze z nich to gorączka reumatyczna z uszkodzeniem zastawek serca, ropień okołomigdałkowy, poststreptokokowe kłębuszkowe zapalenie nerek oraz rzadkie zakażenia inwazyjne, takie jak sepsa. Antybiotyk skutecznie zmniejsza to ryzyko, dlatego potwierdzona infekcja Streptococcus pyogenes wymaga leczenia.
Angina paciorkowcowa należy do najczęstszych bakteryjnych infekcji gardła u dzieci. Choroba ma zwykle krótki przebieg i po leczeniu dobrze rokuje, jednak właśnie jej bagatelizowanie sprawia, że paciorkowce pozostają w organizmie wystarczająco długo, by wywołać następstwa dotykające serca, nerek, stawów i układu nerwowego.
Co to jest angina paciorkowcowa
Angina paciorkowcowa to ostre bakteryjne zapalenie gardła i migdałków podniebiennych wywołane przez Streptococcus pyogenes, czyli paciorkowca beta-hemolizującego grupy A. Zakażenie szerzy się drogą kropelkową oraz przez kontakt z wydzieliną chorego. Najczęściej dotyczy dzieci w wieku szkolnym, ale chorują także dorośli, zwłaszcza po kontakcie z zakażonymi dziećmi.
Typowe objawy to nagły, silny ból gardła, gorączka powyżej 38 stopni Celsjusza, powiększone i bolesne węzły chłonne szyi oraz obrzęk i zaczerwienienie migdałków, często z nalotem ropnym. Kaszel i katar zwykle nie występują, co odróżnia anginę od większości infekcji wirusowych. Częste są też bóle głowy i brzucha, szczególnie u dzieci.
Czy nieleczona angina paciorkowcowa mija sama?
Tak, u większości chorych objawy ustępują samoistnie w ciągu około tygodnia, ponieważ układ odpornościowy zwalcza bakterie. Ustąpienie dolegliwości nie oznacza jednak, że ryzyko minęło. Nieusunięte paciorkowce mogą wywołać odpowiedź immunologiczną skierowaną przeciw własnym tkankom lub rozprzestrzenić się poza gardło. Właśnie dlatego sam przebieg choroby nie jest dobrym wskaźnikiem bezpieczeństwa.
Powikłania nieleczonej anginy dzielą się na dwie grupy. Pierwszą stanowią powikłania ropne, wynikające z szerzenia się bakterii w sąsiednie tkanki. Drugą są powikłania poinfekcyjne (nieropne), będące skutkiem reakcji autoimmunologicznej, która pojawia się dopiero po kilkunastu dniach lub tygodniach od infekcji. Obie grupy mogą wystąpić nawet po łagodnym przebiegu anginy.
- powikłania ropne: ropień okołomigdałkowy, zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok, zapalenie węzłów chłonnych szyi
- powikłania poinfekcyjne: gorączka reumatyczna, kłębuszkowe zapalenie nerek, reaktywne zapalenie stawów
Ryzyko powikłań rośnie, gdy angina jest bagatelizowana, nawraca lub trwa długo. Wyższe jest też u osób, które wcześniej przechodziły gorączkę reumatyczną, oraz podczas epidemii szczepów o dużej zjadliwości. Dlatego lekarze zalecają badanie w kierunku paciorkowca, gdy objawy sugerują infekcję bakteryjną, i wdrażają leczenie po jej potwierdzeniu.
Jak długo nieleczony chory zaraża?
Nieleczony chory może zarażać przez kilka tygodni, choć największa zakaźność występuje w ostrej fazie choroby. Po 24 godzinach skutecznej antybiotykoterapii ryzyko przeniesienia bakterii praktycznie zanika. Bez leczenia paciorkowce utrzymują się w gardle dłużej, więc osoba chora może zakazić domowników, kolegów z klasy lub współpracowników.
Zakażenie przenosi się kropelkowo podczas kaszlu i kichania oraz przez bezpośredni kontakt i wspólne naczynia czy zabawki. Część osób jest bezobjawowymi nosicielami paciorkowca w gardle. Nosiciele rzadko zarażają i zwykle nie wymagają antybiotyku, jednak w rodzinach z nawracającymi zakażeniami lekarz może zlecić dodatkową diagnostykę.
Gorączka reumatyczna jako najgroźniejsze powikłanie nieleczonej anginy
Gorączka reumatyczna to zapalna choroba autoimmunologiczna, która rozwija się zwykle po dwóch–trzech tygodniach od nieleczonej anginy paciorkowcowej. Przeciwciała produkowane przeciw bakterii błędnie atakują tkanki własne organizmu, w tym serce, stawy, skórę i układ nerwowy. Choroba występuje najczęściej u dzieci w wieku od 5 do 15 lat.
Ryzyko jest niewielkie, ale realne: w sporadycznych zakażeniach szacuje się je na około 0,3 proc., a podczas epidemii nawet na 3 proc. nieleczonych chorych. Wdrożenie antybiotykoterapii w ciągu dziewięciu dni od początku objawów w znacznym stopniu zapobiega gorączce reumatycznej, dlatego nie warto czekać na samoistną poprawę.
Objawy gorączki reumatycznej
Rozpoznanie gorączki reumatycznej opiera się na kryteriach Jonesa i wymaga dowodów niedawnego zakażenia paciorkowcem, na przykład podwyższonego miana antystreptolizyny O we krwi lub dodatniego posiewu z gardła. Chory ma zwykle gorączkę, osłabienie i podwyższone wskaźniki stanu zapalnego. Lekarz ocenia zestaw objawów głównych, do których należą:
- zapalenie serca, które może obejmować wsierdzie, mięsień sercowy i osierdzie
- zapalenie wielostawowe, wędrujące z jednego dużego stawu na kolejny
- pląsawica Sydenhama, czyli mimowolne, gwałtowne ruchy kończyn i mimiki
- rumień brzeżny, czyli blada, pierścieniowata wysypka na tułowiu
- guzki podskórne w okolicy stawów
Objawy ustępują zwykle w ciągu kilku tygodni lub miesięcy, jednak uszkodzenie serca może być trwałe. Zapalenie wielostawowe dobrze reaguje na leki przeciwzapalne, natomiast zajęcie serca wymaga monitorowania kardiologicznego. Pląsawica bywa zaskakująca dla rodziców, ponieważ może pojawić się nawet kilka miesięcy po zakażeniu i towarzyszą jej zmiany nastroju.
Choroba reumatyczna serca
Najpoważniejszym następstwem jest przewlekła choroba reumatyczna serca. Zapalenie pozostawia bliznowacenie zastawek, najczęściej mitralnej i aortalnej, co prowadzi do ich zwężenia lub niedomykalności. Po latach może to skutkować niewydolnością serca, migotaniem przedsionków, udarem mózgu i koniecznością operacji wymiany zastawki. Dlatego po przebytej gorączce reumatycznej stosuje się wieloletnią profilaktykę penicylinową.
W Polsce gorączka reumatyczna należy dziś do rzadkości, głównie dzięki powszechnemu leczeniu antybiotykami i poprawie warunków życia. Na świecie wciąż jest jedną z głównych przyczyn nabytych wad serca u młodych ludzi, zwłaszcza w krajach o ograniczonym dostępie do opieki medycznej. Pojedyncze zachorowania zdarzają się jednak także w Europie.
Ropień okołomigdałkowy: najczęstsze ropne powikłanie
Ropień okołomigdałkowy to ropne zebranie między torebką migdałka a mięśniami gardła. Powstaje, gdy zakażenie wykracza poza migdałek, zwykle po kilku dniach nieleczonej lub niedoleczonej anginy. Najczęściej dotyczy młodzieży i młodych dorosłych. To jedno z najczęstszych ropnych powikłań anginy i wymaga pilnej pomocy laryngologicznej.
Typowym sygnałem alarmowym jest nasilenie bólu gardła po kilku dniach choroby, zwykle z jednej strony i promieniującego do ucha, mimo przyjmowania leków przeciwbólowych. Gorączka wraca lub się utrzymuje, a chory ma coraz większe trudności z przełykaniem, także śliny. Lekarz stwierdza wówczas dodatkowo:
- szczękościsk, czyli utrudnione otwieranie ust
- przytłumiony, nosowy głos, jakby chory mówił z pełnymi ustami
- przesunięcie języczka w stronę zdrowej strony gardła
- wysunięcie i obrzęk migdałka oraz łuku podniebiennego po stronie chorej
Leczenie obejmuje nakłucie lub nacięcie ropnia, dożylną antybiotykoterapię, nawodnienie i leki przeciwbólowe, często w warunkach szpitalnych. Zwlekanie grozi rozprzestrzenieniem się zakażenia w głąb szyi i do klatki piersiowej. Nawracające ropnie lub bardzo częste anginy bywają wskazaniem do operacyjnego usunięcia migdałków, o czym decyduje laryngolog.
Inne ropne powikłania w obrębie głowy i szyi
Paciorkowce mogą rozprzestrzeniać się przez ciągłość tkanek lub drogą chłonną. Tak powstają ropnie zagardłowe i przygardłowe, a także ropne zapalenie węzłów chłonnych szyi. Są to rzadsze, lecz potencjalnie groźne stany, które mogą uciskać drogi oddechowe, naczynia krwionośne szyi i prowadzić do zapalenia śródpiersia.
Infekcja może też przejść na sąsiednie narządy. Nieleczona angina bywa przyczyną ostrego zapalenia ucha środkowego, zapalenia zatok przynosowych, a rzadziej zapalenia wyrostka sutkowatego. U małych dzieci te powikłania dają gorączkę, ból ucha, zatkany nos i rozdrażnienie, dlatego nawracające objawy po rzekomym ustąpieniu anginy zawsze wymagają kontroli lekarskiej.
Poststreptokokowe kłębuszkowe zapalenie nerek
To powikłanie immunologiczne, w którym kompleksy antygen–przeciwciało odkładają się w kłębuszkach nerkowych. Objawy pojawiają się zwykle od jednego do trzech tygodni po zapaleniu gardła. Chorzy mają obrzęki wokół oczu i na nogach, podwyższone ciśnienie tętnicze, zmniejszoną ilość moczu oraz mocz o barwie herbaty lub coli.
U większości dzieci choroba przebiega łagodnie i ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni, a leczenie jest objawowe. U dorosłych rokowanie bywa gorsze, a część chorych zostaje z białkomoczem lub nadciśnieniem. Trzeba pamiętać, że antybiotyk wdrożony w anginie nie chroni przed tym powikłaniem w sposób pewny, więc mocz o zmienionej barwie zawsze wymaga konsultacji.
Płonica jako postać zakażenia paciorkowcem
Płonica, czyli szkarlatyna, to postać zakażenia paciorkowcem, w której szczep wytwarza toksynę erytrogenną. Poza objawami anginy pojawia się drobnoplamista, szorstka w dotyku wysypka, najpierw na tułowiu i w fałdach skórnych, oraz tzw. truskawkowy język. Okolica ust pozostaje blada. Po kilku dniach naskórek zaczyna się łuszczyć, szczególnie na palcach.
Płonica sama w sobie dobrze reaguje na penicylinę, ale bez leczenia ma te same powikłania co angina, w tym gorączkę reumatyczną. Dziecko z wysypką i gorączką wymaga oceny lekarskiej, a w Polsce płonica podlega obowiązkowi zgłoszenia do inspekcji sanitarnej. Chory powinien pozostać w domu do ustąpienia gorączki i co najmniej 24 godziny po rozpoczęciu antybiotyku.
Inwazyjne zakażenia paciorkowcowe: sepsa i wstrząs toksyczny
Rzadko bakterie przenikają z gardła do krwi lub głębszych tkanek, wywołując inwazyjną chorobę paciorkowcową. Może ona przybrać postać bakteriemii, sepsy, zapalenia płuc z ropniakiem opłucnej, zapalenia kości i szpiku oraz martwiczego zapalenia powięzi. Wstrząs toksyczny z niewydolnością wielonarządową ma wysoką śmiertelność nawet przy intensywnej terapii.
Ryzyko jest większe u osób starszych, noworodków, chorych na cukrzycę, nowotwory i przewlekłe choroby serca lub płuc oraz po niedawnej ospie wietrznej. Alarmujące są wysoka gorączka, dreszcze, przyspieszone tętno i oddech, splątanie, bardzo silny ból kończyny lub rany oraz szybko postępujące zaczerwienienie skóry. Taki stan wymaga natychmiastowej hospitalizacji, a nie obserwacji w domu.
Reaktywne zapalenie stawów i zespół PANDAS
Poza gorączką reumatyczną paciorkowce mogą wywołać poinfekcyjne reaktywne zapalenie stawów. Pojawia się ono zwykle szybciej, zazwyczaj w ciągu kilku dni od anginy, trwa dłużej i słabiej reaguje na leki przeciwzapalne niż stawowa postać gorączki reumatycznej. U części chorych wymaga obserwacji kardiologicznej, aby wykluczyć zajęcie serca.
Kontrowersyjnym pojęciem jest PANDAS, czyli dziecięce autoimmunologiczne zaburzenia neuropsychiatryczne związane z zakażeniem paciorkowcowym. Opisuje się nagły początek natręctw lub tików po infekcji. Mechanizm i odrębność tej jednostki nie są jednoznacznie potwierdzone, dlatego rozpoznanie wymaga oceny specjalisty, a rodzice nie powinni samodzielnie podawać antybiotyków w razie zmian zachowania dziecka.
Kto jest w grupie największego ryzyka?
Angina paciorkowcowa najczęściej dotyczy dzieci w wieku od 5 do 15 lat, i to one są najbardziej narażone na powikłania poinfekcyjne. Ryzyko zakażenia zwiększa pobyt w zatłoczonych miejscach, takich jak szkoły, internaty, przedszkola czy koszary, a także bliski kontakt z osobą chorą w domu. Zachorowania są częstsze jesienią, zimą i wczesną wiosną.
Poważnego przebiegu częściej można się spodziewać u osób z osłabioną odpornością oraz u tych, które wcześniej przebyły gorączkę reumatyczną, bo nawrót choroby może nastąpić po każdym kolejnym zakażeniu paciorkowcem. Nawet łagodna angina powinna wtedy zostać potwierdzona badaniem i skutecznie leczona. Wyższej czujności wymagają także sytuacje:
- kilka zachorowań w rodzinie w krótkim czasie
- nawrót objawów po zakończeniu antybiotyku
- niedawny kontakt z chorym na płonicę lub zakażenie inwazyjne
- przewlekłe choroby serca, nerek lub cukrzyca
Osoby z wcześniejszą gorączką reumatyczną otrzymują zwykle wieloletnią profilaktykę wtórną penicyliną benzatynową podawaną co trzy do czterech tygodni. Takie postępowanie znacząco ogranicza ryzyko nawrotu i dalszego uszkodzenia zastawek, dlatego nie należy go przerywać bez zgody kardiologa. Czas trwania profilaktyki zależy od wieku chorego i stanu zastawek i może wynosić od kilku lat do całego życia.
Jak rozpoznać anginę paciorkowcową?
Samo badanie gardła nie pozwala odróżnić anginy paciorkowcowej od wirusowej. Lekarz korzysta z kryteriów Centora lub McIsaaca, które oceniają gorączkę, brak kaszlu, wysięk na migdałkach, powiększone węzły chłonne szyi i wiek chorego. Przy wysokiej liczbie punktów zleca się szybki test antygenowy lub posiew wymazu z gardła.
Szybki test daje wynik w ciągu kilkunastu minut i ma wysoką swoistość, więc wynik dodatni zwykle wystarcza do rozpoczęcia leczenia. U dzieci i młodzieży ujemny wynik testu często potwierdza się posiewem, który jest złotym standardem diagnostyki i trwa 24–48 godzin. Oznaczenie antystreptolizyny O nie służy do rozpoznawania ostrej anginy, lecz do oceny powikłań.
Jak wygląda leczenie anginy paciorkowcowej?
Lekiem pierwszego wyboru jest penicylina fenoksymetylowa lub amoksycylina, zwykle przez 10 dni. Alternatywą jest jednorazowa domięśniowa dawka penicyliny benzatynowej. Przy alergii na penicyliny stosuje się cefalosporyny lub makrolidy, takie jak klarytromycyna, albo klindamycynę, zależnie od rodzaju uczulenia i lokalnej oporności. Paciorkowce grupy A pozostają wrażliwe na penicylinę, dlatego nie ma potrzeby sięgania po antybiotyki o szerokim spektrum.
Poza antybiotykiem łagodzi się objawy: paracetamol lub ibuprofen zmniejszają ból i gorączkę, pomocne są obfite nawodnienie, ciepłe płyny i odpoczynek. Poprawa zwykle następuje w ciągu 24–72 godzin od rozpoczęcia leczenia. Brak poprawy po trzech dniach jest powodem ponownej konsultacji, ponieważ może świadczyć o powikłaniu lub błędnym rozpoznaniu. Dzieciom nie podaje się kwasu acetylosalicylowego.
Dlaczego nie wolno przerywać antybiotykoterapii?
Objawy ustępują zwykle po dwóch–trzech dniach leczenia, ale bakterie nadal mogą być obecne w gardle. Zbyt wczesne przerwanie antybiotyku zwiększa ryzyko nawrotu i powikłań poinfekcyjnych, ponieważ pełne usunięcie paciorkowca z gardła wymaga około 10 dni terapii. Dlatego kurację należy dokończyć nawet wtedy, gdy dziecko czuje się już dobrze.
Równie ważne jest unikanie antybiotyków w infekcjach wirusowych. Większość bólów gardła wywołują wirusy i nie wymagają antybiotyku, który nie skraca ich przebiegu, a sprzyja oporności bakterii i działaniom niepożądanym. Antybiotyk powinien być stosowany po rozpoznaniu lub wysokim prawdopodobieństwie anginy paciorkowcowej, ponieważ tylko wtedy korzyść przewyższa ryzyko.
Kiedy natychmiast zgłosić się do lekarza?
Pilnej pomocy wymagają objawy sugerujące powikłanie lub inwazyjne zakażenie, a nie tylko silny ból gardła. W razie wątpliwości lepiej zgłosić się do lekarza lub na szpitalny oddział ratunkowy, niż czekać na kolejną dobę. Dotyczy to szczególnie małych dzieci i osób z chorobami przewlekłymi, u których stan może pogarszać się szybko. Niepokojące są:
- trudności w oddychaniu, ślinienie się lub niemożność przełknięcia śliny
- szczękościsk, jednostronny obrzęk szyi lub sztywność karku
- wysoka gorączka utrzymująca się mimo antybiotyku przez ponad 48–72 godziny
- ciemny mocz, obrzęki twarzy lub nóg
- ból i obrzęk stawów, ból w klatce piersiowej, duszność lub nietypowe, mimowolne ruchy
- wysypka z gorączką, splątanie, zimne kończyny lub bardzo szybkie tętno
Objawy ze strony serca, nerek i stawów mogą pojawić się dopiero po 1–3 tygodniach od przebytej anginy, gdy chory czuje się już zdrowy. Dlatego rodzice powinni obserwować dziecko jeszcze przez około miesiąc po zakończeniu choroby i zgłaszać wszelkie nowe dolegliwości, zwłaszcza gorączkę, bóle stawów, osłabienie lub zmiany w moczu.
Jak zapobiegać zakażeniu i nawrotom?
Szczepionki przeciw paciorkowcowi grupy A nie są jeszcze dostępne, dlatego podstawą profilaktyki pozostaje higiena. Chodzi o częste mycie rąk, zasłanianie ust i nosa podczas kaszlu i kichania oraz unikanie wspólnych sztućców, kubków i szczoteczek do zębów. Chory powinien pozostać w domu przynajmniej do upływu 24 godzin od pierwszej dawki antybiotyku i do ustąpienia gorączki.
Po rozpoczęciu leczenia warto zadbać o kilka drobnych czynności, które ograniczają ryzyko ponownego zakażenia chorego i zarażenia domowników. Nie zastąpią one antybiotyku, ale zmniejszają liczbę bakterii w otoczeniu. Pomagają szczególnie w rodzinach, w których angina wraca w krótkich odstępach czasu. Najważniejsze zasady to:
- wymiana szczoteczki do zębów po rozpoczęciu leczenia lub po wyzdrowieniu
- osobne naczynia i ręczniki dla chorego
- wietrzenie pomieszczeń i regularne mycie rąk przez wszystkich domowników
- unikanie zatłoczonych miejsc do czasu ustąpienia objawów
Nawracające anginy mogą wynikać z nosicielstwa paciorkowca lub z kolejnych zakażeń od domowników. Jeśli epizodów jest bardzo dużo w ciągu roku, laryngolog rozważa diagnostykę nosicielstwa lub tonsillektomię, czyli usunięcie migdałków. Decyzja zależy od liczby i ciężkości epizodów oraz ich wpływu na codzienne funkcjonowanie pacjenta.
Podsumowanie
Nieleczona angina paciorkowcowa zwykle ustępuje samoistnie, lecz niesie realne ryzyko gorączki reumatycznej, ropnia okołomigdałkowego, zapalenia nerek i rzadkich, ale ciężkich zakażeń inwazyjnych. Antybiotyk stosowany przez około 10 dni po potwierdzeniu infekcji znacząco zmniejsza ryzyko gorączki reumatycznej i powikłań ropnych oraz skraca okres zakaźności. Należy go dokończyć nawet po ustąpieniu objawów.
W praktyce najważniejsze jest szybkie rozpoznanie: ból gardła z gorączką, bez kataru i kaszlu, uzasadnia badanie lekarskie i test w kierunku paciorkowca. Po zakończeniu choroby warto obserwować dziecko przez kilka tygodni. Każdy niepokojący objaw ze strony stawów, serca, nerek lub skóry powinien skłonić do kontaktu z lekarzem. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.