Niedosłuch czuciowo-nerwowy diagnozuje się w kilku etapach: od wywiadu lekarskiego i oglądania przewodu słuchowego, przez audiometrię tonalną i słowną, po badania obiektywne, takie jak otoemisja akustyczna i potencjały słuchowe pnia mózgu. Rozpoznanie opiera się na wykazaniu, że ucho wewnętrzne lub nerw słuchowy pracują gorzej, a przewodzenie dźwięku w uchu zewnętrznym i środkowym jest prawidłowe. Najważniejszym badaniem jest audiometria tonalna, która pokazuje typ i stopień ubytku słuchu.
Czym jest niedosłuch czuciowo-nerwowy
Niedosłuch czuciowo-nerwowy to ubytek słuchu spowodowany uszkodzeniem ucha wewnętrznego, czyli ślimaka z komórkami rzęsatymi, albo nerwu słuchowego i drogi słuchowej w mózgu. Dźwięk dociera do ucha prawidłowo, lecz nie jest właściwie zamieniany na impuls nerwowy lub nie jest dalej przewodzony. W piśmiennictwie spotyka się też nazwę niedosłuch odbiorczy.
Wyróżnia się dwie główne postaci. Niedosłuch czuciowy dotyczy komórek zmysłowych w ślimaku, natomiast niedosłuch nerwowy obejmuje nerw VIII. W praktyce klinicznej obie postaci często występują razem, dlatego stosuje się łączny termin. Ubytek bywa wrodzony lub nabyty, jednostronny lub obustronny, stały lub zmienny w czasie.
Pierwsze objawy, które powinny skłonić do badania
Do najczęstszych objawów należą trudności ze zrozumieniem mowy w hałasie, wrażenie, że ludzie mówią niewyraźnie, oraz potrzeba głośniejszego ustawiania telewizora. Pacjenci często słyszą dźwięki, ale nie rozróżniają słów. Szczególnie trudne bywają wysokie głoski, takie jak s, f i sz.
Objawom może towarzyszyć szum uszny, uczucie pełności w uchu, nadwrażliwość na głośne dźwięki lub zawroty głowy. Poniżej zestawiono sygnały, które uzasadniają wizytę u lekarza:
- stopniowe pogarszanie się rozumienia mowy w gwarnym otoczeniu,
- szumy, piski lub dzwonienie w jednym albo obu uszach,
- wrażenie, że jedno ucho słyszy wyraźnie gorzej niż drugie,
- trudności z rozmową przez telefon.
Zwlekanie z diagnostyką pogarsza rokowanie, zwłaszcza gdy ubytek ma charakter nagły.
Nagły niedosłuch czuciowo-nerwowy jako stan pilny
Nagły niedosłuch czuciowo-nerwowy to pogorszenie słuchu rozwijające się w ciągu kilku godzin lub do trzech dni. Definiuje się go zwykle jako spadek słuchu o co najmniej 30 decybeli w trzech sąsiednich częstotliwościach. Wymaga to natychmiastowej konsultacji, najlepiej w ciągu doby od zauważenia objawów.
Wczesne wdrożenie leczenia, najczęściej glikokortykosteroidów, zwiększa szansę na odzyskanie słuchu. Dlatego przy nagłej utracie słuchu, uczuciu zatkanego ucha lub nagłym szumie nie należy czekać na samoistną poprawę. Diagnostyka w takim przypadku przebiega przyspieszonym trybem, często w ramach laryngologicznej izby przyjęć lub oddziału.
Wywiad lekarski jako punkt wyjścia
Diagnostykę rozpoczyna szczegółowy wywiad. Lekarz pyta o czas wystąpienia objawów, ich dynamikę, jednostronność lub obustronność oraz o współistniejące szumy i zawroty głowy. Istotne są też przebyte infekcje, urazy głowy, operacje uszu oraz długotrwała ekspozycja na hałas w pracy lub podczas hobby.
Wywiad obejmuje również choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca, nadciśnienie czy choroby autoimmunologiczne, a także przyjmowane leki. Część preparatów działa ototoksycznie, czyli uszkadza ucho wewnętrzne. Do takich leków należą niektóre antybiotyki aminoglikozydowe, cytostatyki zawierające cisplatynę oraz duże dawki salicylanów. Lekarz pyta też o historię rodzinną niedosłuchu.
Badanie otolaryngologiczne i otoskopia
Po wywiadzie następuje oglądanie przewodu słuchowego zewnętrznego i błony bębenkowej za pomocą otoskopu lub otomikroskopu. Pozwala to wykluczyć przyczyny przewodzeniowe, takie jak zatkanie woskowiną, ciało obce, zapalenie ucha zewnętrznego, perforacja błony bębenkowej czy płyn w uchu środkowym. Przy niedosłuchu czuciowo-nerwowym błona bębenkowa jest zwykle prawidłowa.
Laryngolog ocenia także nos, gardło i krtań, ponieważ choroby tych okolic mogą wpływać na funkcję trąbki słuchowej. Czasem wykonuje badanie nerwów czaszkowych oraz ocenia równowagę. Prawidłowy obraz ucha zewnętrznego i środkowego przy jednoczesnym ubytku słuchu kieruje podejrzenie na ucho wewnętrzne lub nerw słuchowy.
Próby stroikowe
Próby stroikowe to proste, orientacyjne badania z użyciem kamertonu. Próba Webera polega na przyłożeniu drgającego stroika do czoła lub szczytu głowy i pytaniu, w którym uchu pacjent słyszy dźwięk lepiej. Przy niedosłuchu czuciowo-nerwowym dźwięk lateralizuje do ucha zdrowszego, a przy przewodzeniowym do ucha chorego.
Próba Rinnego porównuje przewodnictwo powietrzne z kostnym. U osoby ze zdrowym słuchem lub z niedosłuchem czuciowo-nerwowym przewodnictwo powietrzne jest lepsze, co określa się jako Rinne dodatni. Próby stroikowe nie zastępują audiometrii, lecz pomagają szybko odróżnić typ niedosłuchu już w gabinecie.
Audiometria tonalna jako podstawowe badanie
Audiometria tonalna jest podstawowym badaniem w rozpoznawaniu niedosłuchu. Pacjent w ciszy, w specjalnej kabinie, słucha przez słuchawki tonów o różnej częstotliwości, zwykle od 125 do 8000 herców, i sygnalizuje, kiedy je słyszy. Wynik zapisuje się na audiogramie jako próg słyszenia w decybelach.
Badanie obejmuje przewodnictwo powietrzne oraz kostne. Kluczowe jest porównanie obu krzywych. W niedosłuchu czuciowo-nerwowym obie krzywe obniżają się podobnie i nie tworzą różnicy między przewodnictwem powietrznym a kostnym, nazywanej luką powietrzno-kostną. Taki obraz odróżnia ten typ od niedosłuchu przewodzeniowego, w którym luka jest wyraźna.
Jak czytać audiogram
Audiogram przedstawia częstotliwość na osi poziomej, od niskich do wysokich tonów, a poziom słyszenia na osi pionowej, w decybelach. Im niżej leży krzywa, tym gorszy słuch. Lekarz ocenia kształt krzywej, ponieważ ma on znaczenie diagnostyczne.
Typowy dla starzenia się słuchu jest opadający kształt, z największym ubytkiem w wysokich częstotliwościach. Niedosłuch spowodowany hałasem często daje charakterystyczne załamanie w okolicy 4000 herców. Ubytek w niskich tonach może sugerować chorobę Ménière’a, a płaska krzywa bywa spotykana w niedosłuchach wrodzonych.
Stopnie niedosłuchu
Stopień niedosłuchu określa się na podstawie średniego progu słyszenia. Według powszechnie stosowanej klasyfikacji Światowej Organizacji Zdrowia wyróżnia się następujące kategorie:
- niedosłuch lekki, od około 26 do 40 decybeli,
- niedosłuch umiarkowany, od około 41 do 60 decybeli,
- niedosłuch znaczny, od około 61 do 80 decybeli,
- niedosłuch głęboki, powyżej 80 decybeli.
Stopień ubytku wpływa na wybór leczenia, w tym rodzaju aparatu słuchowego lub kwalifikację do implantu.
Audiometria słowna
Audiometria słowna sprawdza, jak pacjent rozumie mowę, a nie tylko czy słyszy pojedyncze tony. Badany powtarza słowa lub zdania odtwarzane z różną głośnością, a wynik podaje się jako odsetek poprawnie rozpoznanych wyrazów. Do oceny używa się znormalizowanych list słów, w Polsce m.in. testów Demenko oraz Ozimka.
W niedosłuchu czuciowo-nerwowym zrozumiałość mowy bywa gorsza, niż wynikałoby z samego audiogramu tonalnego. Szczególnie niski wynik, nieproporcjonalny do progu słyszenia, może wskazywać na uszkodzenie nerwu słuchowego lub dróg centralnych. Audiometria słowna jest też podstawą do doboru aparatów słuchowych oraz oceny ich skuteczności.
Tympanometria i odruchy mięśnia strzemiączkowego
Audiometria impedancyjna, obejmująca tympanometrię i badanie odruchów mięśnia strzemiączkowego, ocenia stan ucha środkowego. Tympanometria mierzy ruchomość błony bębenkowej przy zmianach ciśnienia w przewodzie słuchowym. Prawidłowa krzywa typu A potwierdza, że ucho środkowe działa poprawnie.
Odruch strzemiączkowy to skurcz najmniejszego mięśnia ciała ludzkiego pod wpływem głośnego dźwięku. Jego brak lub nieprawidłowy próg może sugerować uszkodzenie nerwu słuchowego, pnia mózgu albo nerwu twarzowego. Wynik tego badania uzupełnia obraz i pomaga wskazać, na jakim poziomie drogi słuchowej występuje zaburzenie.
Otoemisja akustyczna
Otoemisja akustyczna to badanie obiektywne, które rejestruje bardzo ciche dźwięki wytwarzane przez zewnętrzne komórki rzęsate ślimaka w odpowiedzi na bodziec akustyczny. Do przewodu słuchowego wprowadza się małą sondę z głośniczkiem i mikrofonem. Badanie jest szybkie, bezbolesne i nie wymaga aktywnego udziału pacjenta.
Obecność otoemisji świadczy o prawidłowej pracy komórek rzęsatych. Jej brak sugeruje uszkodzenie ślimaka lub nieprawidłowości w uchu środkowym. Otoemisja stanowi podstawę powszechnych badań przesiewowych słuchu u noworodków, a u dorosłych pomaga wcześnie wykrywać uszkodzenia, np. po ekspozycji na hałas lub podczas leczenia lekami ototoksycznymi.
Potencjały słuchowe pnia mózgu
Badanie ABR, czyli potencjały słuchowe wywołane z pnia mózgu, rejestruje aktywność elektryczną drogi słuchowej w odpowiedzi na krótkie trzaski. Elektrody umieszcza się na skórze głowy, a badanie trwa od kilkunastu minut do godziny. Pacjent leży spokojnie, często śpi.
ABR pozwala ocenić przewodzenie impulsów od ślimaka przez nerw słuchowy do pnia mózgu. Wydłużone opóźnienia fal lub różnice między uszami mogą wskazywać na zmiany w nerwie VIII, w tym na nerwiaka nerwu przedsionkowo-ślimakowego. Badanie służy też do szacowania progu słyszenia u niemowląt, małych dzieci i osób niewspółpracujących.
Diagnostyka niedosłuchu u noworodków i dzieci
W Polsce od 2002 roku działa program powszechnych przesiewowych badań słuchu u noworodków, realizowany zwykle w pierwszych dniach życia. Wykorzystuje się w nim otoemisję akustyczną, a w razie nieprawidłowego wyniku także ABR. Wczesne wykrycie ubytku umożliwia rozpoczęcie rehabilitacji przed ukończeniem szóstego miesiąca życia.
U starszych dzieci stosuje się audiometrię behawioralną dostosowaną do wieku. Są to m.in. obserwacja reakcji na dźwięk, audiometria zabawowa oraz audiometria w polu swobodnym. Niedosłuch u dziecka może objawiać się opóźnionym rozwojem mowy, brakiem reakcji na imię lub pogorszeniem wyników w szkole, dlatego takie sygnały zawsze wymagają badania słuchu.
Badania obrazowe: rezonans magnetyczny i tomografia
Badania obrazowe zleca się, gdy niedosłuch jest jednostronny, nagły, nieproporcjonalnie głęboki lub towarzyszą mu inne objawy neurologiczne. Rezonans magnetyczny z kontrastem obejmujący okolicę mostowo-móżdżkową jest podstawowym badaniem w poszukiwaniu nerwiaka nerwu przedsionkowo-ślimakowego oraz innych zmian w kącie mostowo-móżdżkowym.
Tomografię komputerową kości skroniowej stosuje się do oceny budowy kostnej ucha, na przykład przy podejrzeniu wad rozwojowych ślimaka, poszerzonego wodociągu przedsionka lub urazu. U dzieci z niedosłuchem wrodzonym obrazowanie pomaga ustalić przyczynę i zdecydować o kwalifikacji do implantacji ślimakowej.
Badania laboratoryjne i genetyczne
Badania krwi uzupełniają diagnostykę, zwłaszcza w niedosłuchu nagłym i o niejasnej przyczynie. Obejmują zwykle morfologię, glikemię, lipidogram, parametry zapalne oraz w razie wskazań badania w kierunku kiły, boreliozy lub chorób autoimmunologicznych. Pozwalają one wykryć schorzenia ogólnoustrojowe, które mogą uszkadzać ucho wewnętrzne.
W niedosłuchach wrodzonych i rodzinnych coraz większe znaczenie ma diagnostyka genetyczna. Najczęstszą przyczyną genetyczną jest mutacja w genie GJB2, kodującym białko koneksynę 26. Badanie genetyczne pomaga ustalić przyczynę, ocenić ryzyko u rodzeństwa i potomstwa oraz przewidzieć przebieg choroby, a także wykryć zespoły z towarzyszącymi wadami innych narządów.
Różnicowanie z niedosłuchem przewodzeniowym i mieszanym
Rozróżnienie typów niedosłuchu decyduje o dalszym leczeniu. W niedosłuchu przewodzeniowym problem leży w uchu zewnętrznym lub środkowym, a przewodnictwo kostne jest prawidłowe. Na audiogramie widać wtedy lukę powietrzno-kostną. Takie ubytki bywają odwracalne, na przykład po usunięciu woskowiny lub leczeniu zapalenia ucha.
Niedosłuch mieszany łączy oba mechanizmy, dlatego krzywe przewodnictwa kostnego i powietrznego są obniżone, a między nimi występuje luka. Dokładna ocena obu składowych jest konieczna, ponieważ część mieszana może być wyleczona operacyjnie lub zachowawczo, a część czuciowo-nerwowa zwykle wymaga rehabilitacji słuchu.
Najczęstsze przyczyny ustalane w trakcie diagnostyki
Celem diagnostyki jest nie tylko rozpoznanie ubytku, ale też ustalenie jego przyczyny. Najczęstszą przyczyną u dorosłych jest starzenie się słuchu, czyli presbyacusis. Drugą ważną przyczyną jest uraz akustyczny, wywołany przewlekłym hałasem lub jednorazowym głośnym dźwiękiem, na przykład wybuchem.
Inne przyczyny to:
- leki ototoksyczne i chemioterapia,
- infekcje wirusowe i bakteryjne, w tym zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
- choroba Ménière’a,
- urazy głowy i kości skroniowej,
- nerwiak nerwu przedsionkowo-ślimakowego,
- czynniki genetyczne i wady wrodzone.
U części osób, mimo pełnej diagnostyki, przyczyny nie udaje się ustalić, co określa się jako niedosłuch idiopatyczny.
Co dzieje się po rozpoznaniu
Po postawieniu diagnozy lekarz dobiera postępowanie do przyczyny, stopnia i szybkości narastania ubytku. W niedosłuchu nagłym stosuje się leczenie farmakologiczne, najczęściej glikokortykosteroidy doustne lub dotympanalne. W ubytkach przewlekłych leczenie przyczynowe jest zwykle ograniczone, dlatego podstawą staje się rehabilitacja słuchu.
Najczęstszym rozwiązaniem są aparaty słuchowe dobrane na podstawie audiogramu i audiometrii słownej. Przy głębokim niedosłuchu, gdy aparaty nie dają wystarczającej poprawy zrozumienia mowy, rozważa się implant ślimakowy. Ważne są też kontrole audiologiczne, ochrona słuchu przed hałasem oraz leczenie chorób towarzyszących.
Najczęściej zadawane pytania
Czy badanie słuchu jest bolesne?
Badania słuchu są bezbolesne. Audiometria wymaga jedynie założenia słuchawek i sygnalizowania usłyszanych dźwięków. Otoemisja polega na umieszczeniu miękkiej sondy w przewodzie słuchowym, a ABR na przyklejeniu elektrod do skóry. Najbardziej uciążliwe może być leżenie w bezruchu podczas rezonansu magnetycznego.
Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem niedosłuchu?
Najlepiej do otolaryngologa lub audiologa. Badanie słuchu wykonuje się też w poradniach audiologicznych i u audioprotezystów, jednak rozpoznanie typu niedosłuchu i jego przyczyny należy do lekarza. Przy nagłej utracie słuchu należy zgłosić się pilnie, najlepiej tego samego dnia.
Czy niedosłuch czuciowo-nerwowy można wyleczyć?
Uszkodzone komórki rzęsate ślimaka nie regenerują się u człowieka, dlatego trwały ubytek zwykle nie ustępuje. Wyjątkiem bywa część przypadków nagłego niedosłuchu, które poprawiają się po szybkim leczeniu. W pozostałych sytuacjach skuteczną pomocą są aparaty słuchowe i implanty ślimakowe.
Jak często powinno się badać słuch?
Osobom dorosłym zaleca się kontrolę słuchu co kilka lat, a po 50. roku życia częściej, na przykład co dwa lata. Częstsze badania są wskazane u osób pracujących w hałasie, przyjmujących leki ototoksyczne oraz u tych, którzy mają w rodzinie przypadki niedosłuchu.
Podsumowanie
Diagnostyka niedosłuchu czuciowo-nerwowego łączy wywiad, badanie laryngologiczne, audiometrię tonalną i słowną oraz badania obiektywne, takie jak otoemisja akustyczna i potencjały słuchowe pnia mózgu. W razie wskazań uzupełnia się ją o rezonans magnetyczny, badania laboratoryjne i genetyczne. Wczesne rozpoznanie, zwłaszcza przy nagłym ubytku, daje największą szansę na zachowanie słuchu i skuteczną rehabilitację.