Jak leczyć guza kłębka szyjno-bębenkowego: krótka odpowiedź
Guza kłębka szyjno-bębenkowego leczy się operacyjnie, radioterapią lub radiochirurgią albo obserwuje. Małe guzy ograniczone do jamy bębenkowej zwykle usuwa się chirurgicznie, co daje wyleczenie w większości przypadków. Większe guzy, zajmujące opuszkę żyły szyjnej lub podstawę czaszki, częściej wymagają napromieniania lub leczenia skojarzonego. Wybór zależy od wielkości guza, objawów, wieku i chorób współistniejących.
Guz jest zwykle łagodny i rośnie powoli, dlatego rzadko wymaga pilnej interwencji. Ustalenie strategii powinno należeć do zespołu złożonego z otochirurga, radiologa, radioterapeuty i genetyka. Przed decyzją konieczna jest dokładna diagnostyka obrazowa, która pokazuje rzeczywisty zasięg zmiany oraz jej związek z nerwami, tętnicą szyjną wewnętrzną i opuszką żyły szyjnej.
Czym jest guz kłębka szyjno-bębenkowego
Guz kłębka szyjno-bębenkowego, nazywany też kłębczakiem lub przyzwojakiem ucha środkowego (paraganglioma, glomus tympanicum), to rzadki nowotwór z komórek przyzwojowych. Wywodzi się z drobnych skupisk tkanki naczyniowo-nerwowej leżących na przylądku jamy bębenkowej, wzdłuż nerwu bębenkowego Jacobsona, gałęzi nerwu językowo-gardłowego. Zmiana jest bardzo bogato unaczyniona, stąd jej charakterystyczny wygląd i skłonność do krwawień.
To bardzo rzadka choroba, najczęściej rozpoznawana u kobiet między 40. a 60. rokiem życia. Mniej niż 5 proc. guzów przyzwojowych głowy i szyi ma charakter złośliwy. Część przypadków ma podłoże dziedziczne i wiąże się z mutacjami genów SDHx, zwłaszcza SDHD, dlatego guz bywa wieloogniskowy.
Objawy guza kłębka szyjno-bębenkowego
Najczęstszym objawem jest pulsujący szum uszny zsynchronizowany z biciem serca, który słyszy pacjent, a czasem także lekarz przez stetoskop. Towarzyszy mu niedosłuch przewodzeniowy, uczucie pełności w uchu i niekiedy wyciek krwisty. W otoskopii widać czerwonawą, tętniącą masę za błoną bębenkową, określaną jako objaw wschodzącego słońca.
Większe guzy mogą naciekać sąsiednie struktury ucha, kości skroniowej i podstawy czaszki, dając dodatkowe dolegliwości. Pojawienie się któregokolwiek z poniższych objawów sugeruje zaawansowanie choroby i wymaga szybszej diagnostyki obrazowej oraz konsultacji w wyspecjalizowanym ośrodku, który na co dzień leczy guzy podstawy czaszki:
- porażenie nerwu twarzowego lub osłabienie mimiki,
- zawroty głowy i niedosłuch odbiorczy,
- chrypka, zaburzenia połykania lub osłabienie barku i języka,
- ból ucha lub głowy.
Objawy zwykle narastają przez lata, a guz może długo pozostawać niezauważony. Brak dolegliwości nie wyklucza zmiany, bywa ona wykrywana przypadkowo w badaniach obrazowych głowy wykonywanych z innego powodu. Natomiast pulsujący szum w jednym uchu zawsze zasługuje na konsultację laryngologiczną i dalszą diagnostykę.
Diagnostyka guza kłębka szyjno-bębenkowego
Podstawą jest tomografia komputerowa kości skroniowych o wysokiej rozdzielczości oraz rezonans magnetyczny z kontrastem. Tomografia ocenia zniszczenie kości, w tym kanału tętnicy szyjnej i opuszki żyły szyjnej. Rezonans pokazuje rozległość guza, a w większych zmianach obraz „sól z pieprzem” wynikający z licznych naczyń. Angiografia rezonansowa lub klasyczna ocenia unaczynienie i jest potrzebna przy planowaniu embolizacji.
Konieczna jest też audiometria tonalna, która określa typ i stopień niedosłuchu. Diagnostyka różnicowa obejmuje nieprawidłowo przebiegającą tętnicę szyjną wewnętrzną, wysoką opuszkę żyły szyjnej, nerwiaka osłonkowego i gruczolaka ucha środkowego. Biopsji guza zasadniczo się nie wykonuje, ponieważ grozi obfitym krwawieniem, a rozpoznanie opiera się na obrazie radiologicznym.
Klasyfikacja Fischa i Glasscocka-Jacksona
Klasyfikacje opisują zasięg guza i pomagają dobrać leczenie. W skali Fischa typ A oznacza guz ograniczony do jamy bębenkowej, typ B guz obejmujący jamę bębenkową i wyrostek sutkowaty, typ C guz sięgający do piramidy kości skroniowej, a typ D guz z rozrostem wewnątrzczaszkowym. Typy C i D wymagają złożonych operacji lub leczenia skojarzonego.
W klasyfikacji Glasscocka i Jacksona guzy dzieli się na bębenkowe i guzy opuszki żyły szyjnej, każde w czterech stopniach. Stopień I oznacza niewielką zmianę na przylądku, a stopień IV rozległy guz z naciekaniem kości skroniowej i często podstawy czaszki. Guzy bębenkowe w stopniu I i II rokują najlepiej i najczęściej kwalifikują się do operacji.
Trzy strategie leczenia
Dostępne są trzy strategie: leczenie operacyjne, radioterapia lub radiochirurgia stereotaktyczna oraz obserwacja z regularnymi badaniami obrazowymi. Czasem stosuje się leczenie skojarzone, na przykład embolizację i operację. Żadna metoda nie jest najlepsza dla wszystkich, ponieważ guz rośnie wolno, a ryzyko leczenia trzeba zestawić z ryzykiem pozostawienia zmiany bez interwencji.
Celem leczenia nie jest zawsze całkowite usunięcie guza. Najważniejsze jest zahamowanie wzrostu, ustąpienie lub złagodzenie szumu usznego oraz zachowanie funkcji nerwu twarzowego, słuchu i nerwów dolnych czaszkowych. Dlatego przy guzach rozległych często wybiera się kontrolę wzrostu zamiast radykalnej operacji obarczonej ryzykiem trwałych deficytów neurologicznych.
Leczenie operacyjne guza kłębka szyjno-bębenkowego
Operacja jest metodą z wyboru przy małych guzach bębenkowych (typ A w skali Fischa). Zabieg wykonuje się przez kanał słuchowy zewnętrzny, z użyciem mikroskopu lub endoskopu, po uniesieniu błony bębenkowej. Guz koaguluje się i usuwa w całości, często z zachowaniem łańcucha kosteczek. U większości chorych szum ustępuje, a słuch pozostaje stabilny lub się poprawia.
Guzy większe, sięgające wyrostka sutkowatego, wymagają dostępu przez mastoidektomię z tympanotomią tylną. W typach C i D stosuje się rozległe dostępy podstawy czaszki, w tym infratemporalny według Fischa. Takie operacje trwają dłużej, wiążą się z większą utratą krwi i wymagają doświadczonego zespołu, ponieważ w pobliżu leżą nerw twarzowy, ślimak, tętnica szyjna wewnętrzna i nerwy czaszkowe IX–XII.
Embolizacja przedoperacyjna
Embolizacja polega na zamknięciu naczyń zasilających guz, najczęściej gałęzi tętnicy gardłowej wstępującej, przez cewnik wprowadzany z tętnicy udowej. Zabieg wykonuje się zwykle na jeden do kilku dni przed operacją. Zmniejsza on krwawienie śródoperacyjne i ułatwia wycięcie, dlatego jest rozważany przy guzach większych, szczególnie typu B, C i D.
Przy małych guzach bębenkowych embolizacja zwykle nie jest potrzebna, bo krwawienie jest niewielkie. Sam zabieg niesie własne ryzyko, w tym przypadkowe zamknięcie naczyń zaopatrujących nerwy czaszkowe lub mózg, dlatego powinien go wykonywać doświadczony neuroradiolog interwencyjny. Embolizacja jako samodzielna metoda leczenia nie wyleczy guza i zwykle nie jest stosowana.
Radioterapia i radiochirurgia
Radiochirurgia stereotaktyczna, na przykład Gamma Knife lub CyberKnife, podaje jednorazowo precyzyjną dawkę promieniowania w obszar guza. Klasyczna radioterapia frakcjonowana, w dawce około 45–50 Gy, rozkłada napromienianie na kilka tygodni. Obie metody hamują wzrost guza u około 90–95 proc. chorych, ale zwykle nie powodują jego zniknięcia, tylko stabilizację.
Napromienianie wybiera się przy guzach rozległych, zajmujących opuszkę żyły szyjnej i podstawę czaszki, u osób starszych, obciążonych chorobami lub niechcących operacji, a także przy nawrocie po zabiegu. Skutki uboczne to przejściowe zapalenie ucha, wypadanie włosów w polu napromieniania i bardzo rzadko martwica kości; ryzyko wtórnego nowotworu jest niewielkie, lecz teoretycznie istnieje.
Obserwacja guza kłębka szyjno-bębenkowego
Obserwacja (strategia „czekaj i patrz”) jest uzasadniona, gdy guz jest mały, słabo objawowy, rośnie wolno lub chory jest w podeszłym wieku albo ma poważne choroby współistniejące. Wiele guzów przyzwojowych przez lata nie zmienia wielkości, a pozostałe rosną zwykle bardzo powoli. Wczesna interwencja nie zawsze przynosi korzyść większą niż ryzyko leczenia.
Kontrolny rezonans magnetyczny wykonuje się zwykle po 6–12 miesiącach, a następnie raz w roku lub rzadziej, jeśli guz pozostaje stabilny. Leczenie rozważa się przy udokumentowanym wzroście, nasileniu objawów, nowych deficytach nerwów czaszkowych lub dużej uciążliwości szumu usznego. Obserwacja wymaga dyscypliny pacjenta i dostępu do powtarzalnych, porównywalnych badań obrazowych.
Jak wybrać metodę leczenia
O wyborze decyduje kilka czynników, które ocenia się łącznie, a nie osobno. Znaczenie mają rozległość guza w klasyfikacji, nasilenie objawów, stan słuchu i nerwu twarzowego, wiek, choroby towarzyszące oraz preferencje pacjenta. Przy wieloogniskowych guzach i mutacjach SDHx strategię planuje się szczególnie ostrożnie, by nie uszkodzić nerwów po obu stronach. W praktyce najczęściej stosuje się poniższe schematy, dostosowywane do chorego i ośrodka:
- mały guz bębenkowy (Fisch A): operacja przezkanałowa lub przez mastoidektomię,
- guz średni (Fisch B): operacja, czasem po embolizacji,
- guz rozległy (Fisch C i D): radioterapia, radiochirurgia lub operacja częściowa z napromienianiem reszty guza,
- mały guz bezobjawowy u osoby starszej: obserwacja.
Decyzja powinna zapaść po konsultacji w ośrodku mającym doświadczenie w leczeniu guzów podstawy czaszki, najlepiej z zespołem obejmującym otochirurga, neurochirurga, radioterapeutę i radiologa interwencyjnego. Warto poprosić o omówienie ryzyka każdej opcji, w tym szansy zachowania słuchu i nerwu twarzowego, oraz o przedstawienie opcji alternatywnych.
Powikłania i ryzyko leczenia
Po operacji małych guzów powikłania są rzadkie. Mogą wystąpić przejściowe zawroty głowy, zaburzenia smaku z powodu uszkodzenia struny bębenkowej, perforacja błony bębenkowej lub pogorszenie słuchu. Uszkodzenie nerwu twarzowego jest rzadkie przy guzach bębenkowych, lecz częstsze przy dużych guzach opuszki żyły szyjnej, gdzie ryzyko obejmuje także nerwy IX–XII i przeciek płynu mózgowo-rdzeniowego.
Po radioterapii ryzyko dotyczy głównie odległych skutków: zapalenia ucha, zmian skórnych i bardzo rzadko martwicy kości skroniowej. Napromienianie nie usuwa guza, więc kontrola obrazowa pozostaje konieczna przez wiele lat. Ryzyko każdej metody warto zestawić z naturalnym przebiegiem choroby, który u wielu chorych jest łagodny i powolny.
Guzy czynne hormonalnie i badania genetyczne
Niewielki odsetek guzów przyzwojowych głowy i szyi, szacowany na kilka procent, wydziela katecholaminy. Dlatego przed leczeniem zaleca się oznaczenie metoksykatecholamin w osoczu lub w dobowej zbiórce moczu. Nierozpoznany guz czynny hormonalnie może wywołać nadciśnienie, kołatanie serca i napady potów podczas operacji lub embolizacji, co bywa groźne.
Zaleca się konsultację genetyczną, ponieważ do 40 proc. guzów przyzwojowych ma podłoże dziedziczne. Najczęściej dotyczy to genów SDHD, SDHB, SDHC i SDHAF2. Wynik wpływa na plan leczenia i kontrolę: przy SDHB wzrasta ryzyko guzów złośliwych, a przy SDHD guzy bywają wieloogniskowe, co wymaga badań obrazowych szyi, klatki piersiowej i brzucha oraz badań krewnych.
Rokowanie po leczeniu guza kłębka szyjno-bębenkowego
Rokowanie w guzach bębenkowych jest dobre. Po całkowitym usunięciu małego guza wyleczenie uzyskuje się u zdecydowanej większości chorych, a nawroty zdarzają się rzadko, głównie przy resztkach guza w trudno dostępnych zachyłkach. Zmiana jest zazwyczaj łagodna, a ryzyko przerzutów mieści się w kilku procentach przypadków, częściej przy mutacji SDHB.
W guzach rozległych celem jest kontrola choroby. Dzięki radioterapii i radiochirurgii zahamowanie wzrostu uzyskuje się u około 90–95 proc. chorych, a skuteczność kontroli miejscowej jest zbliżona do operacji, przy mniejszym ryzyku uszkodzenia nerwów. Przewidywana długość życia chorych jest zwykle zbliżona do populacji ogólnej, jeśli guz jest łagodny.
Kontrola po leczeniu
Po leczeniu chory wymaga długotrwałej kontroli. Pierwszy rezonans magnetyczny wykonuje się zwykle po 6–12 miesiącach, kolejne co rok lub dwa, przez co najmniej kilka lat. U nosicieli mutacji SDHx badania powtarza się dożywotnio. Nawrót lub resztkowy guz widać jako nowe ognisko wzmacniające się po kontraście.
Kontrola obejmuje też badanie laryngologiczne, audiometrię i ocenę funkcji nerwów czaszkowych. Po radioterapii guz może pozostać widoczny w obrazie przez lata, mimo że nie rośnie, dlatego ocenia się jego stabilność, a nie zanik. Nowy pulsujący szum lub niedosłuch są powodem do wcześniejszej wizyty.
Życie z szumem usznym i rehabilitacja słuchu
Szum pulsujący bywa uciążliwy i zaburza sen. Po skutecznym leczeniu zwykle ustępuje lub słabnie, ale u części chorych utrzymuje się mimo kontroli guza. Pomocne są wtedy terapia dźwiękowa, techniki relaksacyjne, higiena snu i leczenie towarzyszących zaburzeń lękowych. Szum nie musi oznaczać wzrostu guza, jeśli badania obrazowe są stabilne.
Niedosłuch przewodzeniowy po usunięciu guza często się cofa. Gdy pozostaje, można zastosować aparat słuchowy, a w wybranych przypadkach rekonstrukcję łańcucha kosteczek. Przy utracie słuchu po stronie leczonej rozważa się systemy typu CROS lub implanty. Rehabilitację warto zacząć wcześnie, bo niedosłuch zwiększa izolację społeczną i pogarsza funkcjonowanie.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do laryngologa należy zgłosić się przy każdym pulsującym szumie w jednym uchu, trwającym dłużej niż kilka dni, zwłaszcza jeśli towarzyszy mu niedosłuch lub uczucie pełności. Badanie otoskopowe i audiometria pozwalają szybko podejrzewać zmianę. Nie należy zwlekać, bo wczesne wykrycie zwiększa szanse na leczenie małego guza bez rozległej operacji.
Pilnej konsultacji wymagają nagłe porażenie mięśni twarzy, silne zawroty głowy, chrypka, zaburzenia połykania, silne bóle głowy oraz krwawienie z ucha. Takie objawy mogą oznaczać naciekanie nerwów czaszkowych lub podstawy czaszki. Również nagłe napady nadciśnienia z potami i kołataniem serca u chorego z guzem przyzwojowym wymagają oznaczenia metoksykatecholamin.
Najczęstsze pytania o leczenie guza kłębka szyjno-bębenkowego
Czy guz kłębka szyjno-bębenkowego jest nowotworem złośliwym?
Zwykle nie. Zdecydowana większość tych guzów jest łagodna i rośnie miejscowo, wolno nacieka kość, ale nie daje przerzutów. Złośliwość, definiowana wyłącznie przez obecność przerzutów, dotyczy mniej niż 5 proc. guzów przyzwojowych głowy i szyi i jest częstsza u nosicieli mutacji SDHB. Przerzuty tworzą się najczęściej w węzłach chłonnych, kościach i płucach.
Czy guz kłębka szyjno-bębenkowego trzeba zawsze operować?
Nie. Operacja jest najlepszą opcją przy małych guzach bębenkowych, gdzie pozwala na całkowite usunięcie przy niskim ryzyku. Przy guzach rozległych, u osób starszych lub obciążonych chorobami częściej wybiera się radioterapię albo obserwację. Wolno rosnący, mało dokuczliwy guz można zwykle kontrolować rezonansem, a leczenie wdrożyć dopiero przy wzroście lub nasileniu objawów.
Czy po radioterapii guz znika?
Zazwyczaj nie. Celem napromieniania jest zatrzymanie wzrostu, a guz w obrazie rezonansu najczęściej pozostaje podobnej wielkości lub nieznacznie się zmniejsza. Sukcesem jest stabilizacja oraz ustąpienie lub złagodzenie objawów. Efekt biologiczny rozwija się powoli, dlatego pełną ocenę skuteczności wydaje się po kilku latach obserwacji, a nie po pierwszych badaniach kontrolnych.
Czy po operacji szum w uchu ustąpi?
U większości chorych tak. Po usunięciu guza bębenkowego pulsujący szum zwykle ustępuje, często już w pierwszych dniach lub tygodniach po zabiegu. Słuch przewodzeniowy także może się poprawić, jeśli łańcuch kosteczek jest zachowany. Przy większych guzach lub ich resztkach szum może się utrzymywać, a nawrót szumu po latach powinien skłonić do rezonansu kontrolnego.
Który specjalista leczy guza kłębka szyjno-bębenkowego?
Leczeniem kieruje otochirurg, czyli laryngolog specjalizujący się w chirurgii ucha i podstawy czaszki. W razie potrzeby współpracują z nim neurochirurg, radioterapeuta, neuroradiolog interwencyjny, endokrynolog i genetyk kliniczny. Najlepsze wyniki daje leczenie w ośrodku referencyjnym, który na co dzień zajmuje się guzami przyzwojowymi i operacjami podstawy czaszki.
Podsumowanie
Leczenie guza kłębka szyjno-bębenkowego zależy od jego rozległości. Mały guz bębenkowy zwykle usuwa się operacyjnie z bardzo dobrym wynikiem, guzy rozległe częściej leczy się radioterapią lub radiochirurgią, a stabilne, bezobjawowe zmiany można obserwować. Kluczowe są dokładna diagnostyka, ocena genetyczna, decyzja zespołu doświadczonego ośrodka i wieloletnia kontrola obrazowa.