Zapalenie chrząstki małżowiny usznej, najczęściej bakteryjne zapalenie ochrzęstnej, leczy się antybiotykiem skutecznym wobec pałeczki ropy błękitnej, drenażem ewentualnego ropnia oraz usunięciem kolczyka z chorego miejsca. Leczenie powinien prowadzić lekarz, najlepiej laryngolog, ponieważ opóźnienie terapii grozi martwicą chrząstki i trwałym zniekształceniem małżowiny.
Jak leczyć zapalenie chrząstki małżowiny usznej w skrócie
Podstawą terapii jest szybkie włączenie antybiotyku z grupy fluorochinolonów, na przykład cyprofloksacyny lub lewofloksacyny, ponieważ najczęstszym sprawcą zakażenia jest Pseudomonas aeruginosa. Równolegle lekarz ocenia, czy pod skórą nie zbiera się ropa, którą trzeba chirurgicznie usunąć. Samo stosowanie kompresów lub maści nie wystarcza. Skuteczne leczenie obejmuje następujące elementy:
- szybka konsultacja z laryngologiem lub lekarzem rodzinnym
- antybiotykoterapia dobrana do bakterii
- drenaż ropnia lub krwiaka
- usunięcie kolczyka i unikanie ucisku na ucho
- kontrola po 24–48 godzinach
Jeśli zapalenie dotyczy obu uszu, wraca po przerwie albo obejmuje także nos i stawy, przyczyną może być nawracające zapalenie chrząstek. To choroba autoimmunologiczna, w której antybiotyki nie pomagają, a leczy się ją glikokortykosteroidami i lekami immunosupresyjnymi pod opieką reumatologa.
Czym jest zapalenie chrząstki i ochrzęstnej małżowiny usznej
Małżowina uszna składa się ze sprężystej chrząstki, otoczonej cienką błoną zwaną ochrzęstną, oraz z pokrywającej ją skóry. Chrząstka nie ma własnych naczyń krwionośnych i odżywia się dzięki ochrzęstnej. Gdy ta błona ulega zakażeniu, mówimy o zapaleniu ochrzęstnej (perichondritis), a gdy proces obejmuje samą chrząstkę, o zapaleniu chrząstki (chondritis).
W praktyce oba terminy często się nakładają. Wyróżnia się też dwie główne postaci choroby: zakaźną, wywołaną przez bakterie, oraz autoimmunologiczną, czyli nawracające zapalenie chrząstek. Rodzaj postaci decyduje o leczeniu, dlatego pierwszym zadaniem lekarza jest ustalenie, czy w uchu toczy się zakażenie, czy reakcja układu odpornościowego.
Przyczyny zapalenia chrząstki małżowiny usznej
Najczęstszą przyczyną jest uraz małżowiny, który przerywa ciągłość skóry i otwiera bakteriom drogę do chrząstki. Dotyczy to ran, ukąszeń owadów, oparzeń, odmrożeń, zabiegów chirurgicznych w obrębie ucha oraz przekłuć. Szczególnie ryzykowne jest przekłuwanie górnej części małżowiny, ponieważ skóra jest tam cienka, a chrząstka słabo ukrwiona. Do czynników ryzyka należą:
- przekłucie chrząstki ucha, na przykład w obrębie helisu lub tragusa
- zabiegi operacyjne na uchu, w tym drenaż krwiaka
- zapalenie ucha zewnętrznego rozprzestrzeniające się na małżowinę
- cukrzyca i obniżona odporność
- urazy sportowe, zwłaszcza w dyscyplinach kontaktowych
Głównym sprawcą jest pałeczka ropy błękitnej, odpowiadająca za większość zakażeń po przekłuciach. Rzadziej wykrywa się gronkowca złocistego, w tym szczepy oporne na metycylinę (MRSA), oraz paciorkowce. To ważne, bo wiele popularnych antybiotyków, na przykład amoksycylina, nie działa na Pseudomonas aeruginosa, dlatego leczenie na ślepo bywa nieskuteczne.
Objawy, po których rozpoznasz zapalenie
Początek bywa podstępny. Małżowina staje się zaczerwieniona, obrzęknięta, ciepła i wyraźnie bolesna, przy czym ból często nasila się przy dotyku lub w nocy podczas leżenia na boku. Typowe jest to, że zmiany obejmują chrzęstną część ucha, a płatek, który nie zawiera chrząstki, pozostaje zwykle nietknięty. Do sygnałów alarmowych należą:
- gorączka lub złe samopoczucie
- narastający obrzęk i napięta, błyszcząca skóra
- sączenie ropy lub płynu
- zatarcie naturalnych zagłębień i wałów małżowiny
- ból niewspółmierny do wyglądu zmian
Nieleczone zapalenie prowadzi do powstania ropnia pod ochrzęstną. Ropa odsuwa błonę od chrząstki, odcinając ją od dopływu składników odżywczych, co po kilku dniach może skończyć się martwicą. Dlatego każdy rosnący obrzęk po przekłuciu lub urazie ucha wymaga oceny lekarskiej, a nie obserwacji w domu.
Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza
Do lekarza należy zgłosić się tego samego dnia, gdy ból i zaczerwienienie ucha utrzymują się dłużej niż dobę po przekłuciu lub urazie, a także gdy pojawia się gorączka. Pilnej pomocy wymagają również osoby z cukrzycą, po chemioterapii lub przyjmujące leki obniżające odporność, u których zakażenie rozwija się szybciej i groźniej.
Najbardziej odpowiednim specjalistą jest laryngolog, który może dokładnie ocenić ucho i wykonać drenaż. Gdy dostęp do niego jest utrudniony, pierwszą pomoc zapewni lekarz rodzinny lub szpitalny oddział ratunkowy. Nie wolno samodzielnie wyciskać ani nakłuwać zmiany, ponieważ grozi to pogłębieniem zakażenia i uszkodzeniem chrząstki.
Jak lekarz rozpoznaje zapalenie ochrzęstnej
Rozpoznanie opiera się głównie na badaniu klinicznym: lekarz ogląda ucho, sprawdza, czy zmiana oszczędza płatek, i palpacyjnie szuka zbiornika ropy. Pobiera się też wymaz z wydzieliny lub treści ropnia, aby wykonać posiew z antybiogramem. Dzięki temu można dopasować antybiotyk do wykrytej bakterii i jej lekowrażliwości. W razie wątpliwości zlecane są badania uzupełniające:
- morfologia krwi i białko CRP
- poziom glukozy we krwi, gdy podejrzewa się cukrzycę
- USG lub tomografia komputerowa przy podejrzeniu głębokiego ropnia
- badania immunologiczne i konsultacja reumatologiczna przy podejrzeniu podłoża autoimmunologicznego
Szczególną uwagę lekarz zwraca na to, czy objawy nie sugerują nawracającego zapalenia chrząstek. Jeśli zajęte są oba uszy, nos, oczy lub stawy, a posiewy są jałowe, diagnostyka przesuwa się w stronę reumatologii. Wczesne odróżnienie obu postaci oszczędza pacjentowi zbędnych antybiotyków i opóźnienia właściwej terapii.
Antybiotykoterapia w leczeniu zapalenia ochrzęstnej
W łagodnych i umiarkowanych przypadkach stosuje się doustne fluorochinolony, najczęściej cyprofloksacynę lub lewofloksacynę, ponieważ skutecznie działają na Pseudomonas aeruginosa i dobrze przenikają do tkanek. Leczenie trwa zwykle od jednego do dwóch tygodni, a jego dokładny czas lekarz ustala na podstawie przebiegu choroby. Dawkowanie zawsze określa lekarz. Fluorochinolony mają jednak ograniczenia:
- w większości sytuacji są niewskazane u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących
- niosą ryzyko uszkodzenia ścięgien, zwłaszcza u osób starszych i przyjmujących steroidy
- mogą powodować zaburzenia rytmu serca i wchodzić w interakcje z innymi lekami
- nie powinny być przyjmowane razem z preparatami wapnia, żelaza i magnezu
Gdy podejrzewa się MRSA, do schematu dodaje się lek skuteczny wobec tych szczepów, na przykład doksycyklinę, kotrimoksazol lub klindamycynę, zależnie od antybiogramu. Antybiotyk trzeba przyjmować do końca zaleconego okresu, nawet gdy ucho wygląda już lepiej, ponieważ przedwczesne przerwanie leczenia sprzyja nawrotom i selekcji opornych bakterii.
Leczenie dożylne i hospitalizacja
Hospitalizacja jest potrzebna, gdy zakażenie jest rozległe, towarzyszy mu gorączka, brak poprawy po 48–72 godzinach terapii doustnej albo pacjent ma poważne choroby współistniejące. W szpitalu podaje się dożylnie antybiotyk przeciw pałeczce ropy błękitnej, na przykład cefepim, ceftazydym lub piperacylinę z tazobaktamem.
Po ustąpieniu gorączki i wyraźnym zmniejszeniu obrzęku zwykle przechodzi się na leczenie doustne. Taka terapia sekwencyjna pozwala skrócić pobyt w szpitalu przy zachowaniu skuteczności. W trakcie hospitalizacji laryngolog codziennie ocenia ucho, ponieważ ponowne zbieranie się ropy wymaga kolejnego drenażu i modyfikacji planu leczenia.
Nacięcie i drenaż ropnia małżowiny usznej
Jeśli pod ochrzęstną zbiera się ropa lub krew, sam antybiotyk nie wystarczy, bo nie przeniknie do ropnia w odpowiednim stężeniu. Laryngolog w znieczuleniu miejscowym nacina zmianę, usuwa treść, płucze ranę i pobiera materiał do posiewu. Zabieg jest zwykle krótki i przeprowadzany w warunkach ambulatoryjnych. Po drenażu zazwyczaj:
- zakłada się dren lub opatrunek uciskowy
- zleca się regularną zmianę opatrunku
- kontroluje ucho po 24–48 godzinach
- w razie ponownego zbierania się ropy powtarza się zabieg
W zaawansowanych przypadkach konieczne jest chirurgiczne oczyszczenie, czyli usunięcie martwiczych fragmentów chrząstki. Zabieg ogranicza rozprzestrzenianie się zakażenia, ale może zmienić kształt małżowiny. Dlatego im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym większa szansa, że uda się zachować chrząstkę i uniknąć późniejszej operacji rekonstrukcyjnej.
Co zrobić z kolczykiem w zakażonym uchu
Kolczyk tkwiący w zakażonej chrząstce działa jak ciało obce, na którym bakterie tworzą biofilm, trudny do zwalczenia antybiotykiem. Dlatego zwykle zaleca się jego usunięcie, nawet jeśli oznacza to zamknięcie kanału po przekłuciu. Ozdobę najlepiej zdjąć pod opieką lekarza, szczególnie gdy obrzęk przysłania zapięcie i utrudnia jego odkręcenie.
Pacjenci często obawiają się utraty przekłucia. Zdrowie ucha jest jednak ważniejsze niż ozdoba, a po wygojeniu można przekłuć małżowinę ponownie, najlepiej po kilku miesiącach i w innym miejscu. Przekłucia chrząstki warto wykonywać wyłącznie w profesjonalnych gabinetach, igłą, a nie pistoletem, który zgniata tkanki i zwiększa ryzyko powikłań.
Leczenie domowe i pielęgnacja ucha w trakcie terapii
Domowe sposoby mogą jedynie wspierać terapię i nigdy jej nie zastępują. Pomagają chłodne, czyste okłady zmniejszające obrzęk, leki przeciwbólowe takie jak paracetamol lub ibuprofen oraz unikanie leżenia na chorym uchu. Ibuprofen należy stosować zgodnie z ulotką i nie łączyć z innymi lekami z tej samej grupy. W trakcie leczenia nie należy:
- wyciskać ani nakłuwać zmiany
- stosować nalewek alkoholowych ani maści z kortykosteroidem bez zalecenia lekarza
- korzystać z basenu, jezior i wanien z hydromasażem
- nakładać okładów rozgrzewających, które sprzyjają rozwojowi bakterii
Ranę lub miejsce po przekłuciu przemywa się delikatnie solą fizjologiczną lub płynem antyseptycznym zaleconym przez lekarza, po uprzednim umyciu rąk. Warto stosować czyste opatrunki i wymieniać je zgodnie z zaleceniami. Włosy i słuchawki douszne trzeba trzymać z dala od chorego ucha do czasu pełnego wygojenia.
Jak długo trwa leczenie zapalenia chrząstki ucha
Pierwsza poprawa po włączeniu właściwego antybiotyku powinna nastąpić w ciągu 48–72 godzin: maleje ból, obrzęk i zaczerwienienie. Pełne wygojenie zwykle zajmuje od tygodnia do kilku tygodni, zależnie od zaawansowania choroby i konieczności drenażu. Brak poprawy w tym czasie jest sygnałem do zmiany leku lub powtórnej oceny ucha.
Kontrolne wizyty u laryngologa są ważne nawet wtedy, gdy ucho wygląda dobrze. Lekarz sprawdza, czy nie pozostało ognisko ropy, które mogłoby wywołać nawrót. Osoby z cukrzycą lub niedoborami odporności potrzebują dłuższej obserwacji oraz dobrej kontroli glikemii, od której w dużym stopniu zależy skuteczność leczenia.
Powikłania: ucho kalafiorowe i martwica chrząstki
Najczęstszym trwałym skutkiem opóźnionego leczenia jest tak zwane ucho kalafiorowe, czyli zniekształcenie małżowiny powstające po martwicy i bliznowaceniu chrząstki. Ucho staje się pogrubiałe, nierówne i traci naturalny kształt. Poważne zniekształcenie wymaga zwykle operacji plastycznej, której efekt nie zawsze jest w pełni zadowalający. Do innych powikłań należą:
- martwica i ubytek chrząstki
- przetoki i nawracające ropnie
- rozległe zakażenie tkanek miękkich
- przejście zakażenia na przewód słuchowy i jego zwężenie
- posocznica u osób z osłabioną odpornością
Ucho kalafiorowe może też powstać po urazach bez zakażenia, gdy krwiak pod ochrzęstną nie zostanie na czas usunięty. Dlatego po urazach sportowych, zwłaszcza w zapasach, boksie czy rugby, warto zgłosić się do lekarza, jeśli małżowina puchnie i staje się napięta. Wczesny drenaż krwiaka zapobiega trwałym zmianom.
Nawracające zapalenie chrząstek jako choroba autoimmunologiczna
Nawracające zapalenie chrząstek (relapsing polychondritis) to rzadka choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy atakuje własne chrząstki. Najczęściej zajmuje małżowiny uszne, ale może obejmować także nos, krtań, tchawicę, stawy, oczy i ucho wewnętrzne. Zachorowania występują najczęściej między czterdziestym a sześćdziesiątym rokiem życia, a przebieg ma charakter rzutowy.
Charakterystyczne jest nagłe, fioletowoczerwone zabarwienie małżowiny z silnym bólem, przy czym płatek ucha pozostaje niezmieniony. Rzut trwa od kilku dni do kilku tygodni, ustępuje samoistnie lub po leczeniu, a następnie powraca. Powtarzające się epizody mogą prowadzić do zwiotczenia małżowiny, a także do zapadnięcia się grzbietu nosa.
Leczenie nawracającego zapalenia chrząstek
Łagodne rzuty ograniczone do uszu leczy się niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi lub krótką kuracją doustnego glikokortykosteroidu, na przykład prednizonu. W cięższych postaciach, z zajęciem narządów wewnętrznych, stosuje się wyższe dawki steroidów oraz leki immunosupresyjne, takie jak metotreksat, azatiopryna czy cyklofosfamid. W terapii wykorzystuje się również inne opcje:
- dapson w łagodniejszych postaciach
- leki biologiczne, na przykład tocilizumab lub inhibitory TNF, w przypadkach opornych
- regularne kontrole drożności dróg oddechowych i pracy serca
- szczepienia i profilaktykę powikłań steroidoterapii
Leczenie prowadzi reumatolog, często we współpracy z laryngologiem, okulistą i pulmonologiem. Antybiotyki są skuteczne tylko wtedy, gdy dołączy się wtórne zakażenie. Terapia ma na celu opanowanie rzutów, ochronę chrząstek tchawicy i słuchu oraz ograniczenie skutków ubocznych długotrwałego stosowania sterydów.
Choroby, które można pomylić z zapaleniem chrząstki ucha
Zaczerwienione i bolesne ucho nie zawsze oznacza zapalenie chrząstki. Podobnie wyglądać mogą róża, zapalenie tkanki łącznej, półpasiec uszny (zespół Ramsaya Hunta), kontaktowe zapalenie skóry, odmrożenie oraz zapalenie ucha zewnętrznego. Różnice dotyczą zwykle zajęcia płatka, obecności pęcherzyków oraz objawów towarzyszących, takich jak niedowład nerwu twarzowego. Pomocne wskazówki różnicujące to:
- róża i zapalenie tkanki łącznej często obejmują płatek ucha
- półpasiec daje pęcherzyki i ból, a czasem niedowład mięśni twarzy
- kontaktowe zapalenie skóry swędzi i wiąże się na przykład z kontaktem z niklem
- chondrodermatitis nodularis helicis to bolesny guzek na brzegu małżowiny, bez gorączki
Błędne rozpoznanie opóźnia leczenie, dlatego warto pokazać ucho lekarzowi zamiast leczyć się według domysłów. Maści z kortykosteroidami mogą zamaskować przebieg zakażenia i pozwolić mu pogłębić się niepostrzeżenie. Zdjęcie ucha zrobione w pierwszych dniach choroby pomaga lekarzowi ocenić dynamikę zmian.
Jak zapobiegać zapaleniu chrząstki małżowiny usznej
Najskuteczniejszą profilaktyką jest rozsądne podejście do przekłuć. Wybieraj licencjonowany salon, w którym używa się sterylnych igieł, jednorazowych narzędzi i kolczyków z tytanu lub stali chirurgicznej. Przekłucie chrząstki goi się od kilku miesięcy do roku, więc wymaga cierpliwej i konsekwentnej pielęgnacji. W okresie gojenia obowiązują proste zasady:
- myj ręce przed dotknięciem ucha
- przemywaj okolicę solą fizjologiczną zgodnie z zaleceniami piercera
- nie zmieniaj kolczyka przedwcześnie
- unikaj basenu i jezior
- zgłoś się do lekarza przy pierwszych oznakach infekcji
Sportowcy uprawiający dyscypliny kontaktowe powinni nosić ochraniacze uszu. Osoby z cukrzycą powinny dbać o dobre wyrównanie glikemii, a po każdym urazie obserwować ucho pod kątem obrzęku. Szybka reakcja na pierwsze objawy skraca leczenie i chroni kształt małżowiny.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zapalenie chrząstki ucha przejdzie samo?
Zakaźne zapalenie ochrzęstnej zazwyczaj nie przechodzi samo i bez antybiotyku może doprowadzić do ropnia oraz martwicy chrząstki. Lekkie podrażnienie po przekłuciu bywa przejściowe, ale przy narastającym bólu, obrzęku lub gorączce trzeba pilnie zgłosić się do lekarza, najlepiej laryngologa.
Jaki antybiotyk jest najlepszy na zapalenie chrząstki ucha?
Najczęściej wybiera się fluorochinolon, na przykład cyprofloksacynę, ponieważ działa na Pseudomonas aeruginosa. Wybór leku zależy jednak od wyniku posiewu, wieku, chorób współistniejących i przyjmowanych leków, dlatego decyzję zawsze podejmuje lekarz. Antybiotyków nie należy przyjmować na własną rękę ani z domowej apteczki.
Czy po zapaleniu chrząstki zostaje trwała deformacja?
Przy szybkim leczeniu ucho zwykle wraca do prawidłowego kształtu. Jeśli jednak dojdzie do martwicy chrząstki lub nieleczonego krwiaka, może powstać ucho kalafiorowe. Jego korekcję wykonuje chirurg plastyczny lub laryngolog dopiero po całkowitym wygojeniu zakażenia i ustąpieniu stanu zapalnego.