Zrostowe zapalenie ucha środkowego leczy się indywidualnie, w zależności od stopnia zaawansowania zmian. Na wczesnym etapie wystarcza kontrola laryngologa i leczenie przyczyn w nosie oraz gardle. Gdy błona bębenkowa wciąga się i pogarsza słuch, stosuje się rurki wentylacyjne, a w ciężkich postaciach tympanoplastykę. Żaden lek nie rozpuszcza zrostów, dlatego przy zaawansowanych zmianach rozstrzyga zabieg, a zawsze regularna kontrola.
Czym jest zrostowe zapalenie ucha środkowego
Zrostowe zapalenie ucha środkowego, nazywane też adhezyjnym, to przewlekła choroba, w której błona bębenkowa przyrasta do struktur jamy bębenkowej, zwykle do kosteczek słuchowych lub ściany przyśrodkowej. Błona staje się cienka, wciągnięta i mało ruchoma. Ogranicza to przenoszenie drgań dźwiękowych i prowadzi do niedosłuchu przewodzeniowego.
Choroba rozwija się powoli, często przez lata, i bywa następstwem nieleczonego wysiękowego zapalenia ucha. Może być jednostronna lub obustronna, a jej przebieg jest zwykle bezbolesny. Choć nie stanowi stanu nagłego, bez kontroli prowadzi do trwałych zmian w uchu, dlatego diagnozę warto postawić możliwie wcześnie.
Jak powstają zrosty w uchu środkowym
Podstawą jest przewlekła niedrożność trąbki słuchowej. Gdy powietrze nie dociera do jamy bębenkowej, w uchu panuje podciśnienie, a błona bębenkowa zostaje wciągnięta do środka. Długotrwały stan zapalny, gromadzenie się wysięku i uszkodzenie błony śluzowej sprzyjają powstawaniu włóknistych zrostów, które trwale łączą błonę z otaczającymi strukturami.
Do rozwoju choroby przyczyniają się także nawracające ostre zapalenia ucha, przebyte operacje uszu, urazy oraz przerost migdałka gardłowego u dzieci. Znaczenie mają ponadto przewlekłe zapalenie zatok, alergiczny nieżyt nosa i wady anatomiczne nosogardła, które utrudniają pracę trąbki słuchowej i zaburzają wentylację ucha środkowego.
Objawy zrostowego zapalenia ucha środkowego
Najczęstszym objawem jest stopniowo narastający niedosłuch, któremu towarzyszy uczucie zatkania lub pełności w uchu. Część chorych skarży się na szumy uszne, zaburzony odbiór własnego głosu i trudności w rozumieniu mowy w hałasie. Ból oraz wyciek pojawiają się rzadko i zwykle oznaczają powikłanie.
- niedosłuch przewodzeniowy w jednym lub obu uszach
- uczucie zatkanego ucha
- szumy uszne o niewielkim nasileniu
- u dzieci: głośne słuchanie telewizora, proszenie o powtórzenie, gorsze wyniki w nauce
U dzieci objawy łatwo przeoczyć, ponieważ maluch nie zgłasza dolegliwości, a rodzice tłumaczą niedosłuch nieuwagą. Dlatego każde utrzymujące się pogorszenie reakcji na dźwięki, opóźniony rozwój mowy lub problemy w szkole wymagają badania słuchu i oceny uszu przez laryngologa w ciągu kilku tygodni.
Kto jest najbardziej narażony
Najwyższe ryzyko dotyczy dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, u których trąbka słuchowa jest krótsza i ułożona bardziej poziomo, a migdałek gardłowy często się powiększa. Do grupy ryzyka należą też osoby z rozszczepem podniebienia, zespołem Downa oraz chorzy z przewlekłymi chorobami nosa i zatok.
U dorosłych zrostowe zapalenie ucha środkowego rozwija się najczęściej po latach niewyleczonej dysfunkcji trąbki słuchowej lub po przewlekłych stanach zapalnych ucha. Większe ryzyko mają palacze oraz osoby z alergicznym nieżytem nosa. Choroba może też pojawić się po urazie ciśnieniowym lub przebytej operacji ucha.
Jak wygląda diagnostyka
Podstawą rozpoznania jest badanie otoskopowe, najlepiej z użyciem mikroskopu lub endoskopu. Laryngolog ocenia kształt błony bębenkowej, jej ruchomość oraz obecność kieszonek retrakcyjnych. W typowym obrazie błona jest zapadnięta, przylega do kosteczek lub do ściany jamy bębenkowej i nie porusza się w badaniu pneumatycznym.
Badanie uzupełniają tympanometria i audiometria tonalna. Tympanometria pokazuje ograniczoną podatność błony bębenkowej, a audiometria potwierdza niedosłuch przewodzeniowy. Gdy lekarz podejrzewa perlaka lub zajęcie kosteczek, zleca tomografię komputerową kości skroniowych, a czasem rezonans magnetyczny z sekwencją dyfuzyjną. Wyniki pozwalają dobrać metodę leczenia i ocenić, czy zmiany postępują.
Kiedy wystarczy obserwacja
Przy łagodnym wciągnięciu błony bębenkowej, bez utrwalonych zrostów, bez wysięku i bez istotnego niedosłuchu, laryngolog często zaleca obserwację. Pacjent zgłasza się na kontrole co kilka miesięcy, powtarza tympanometrię i audiometrię. Wiele wczesnych zmian nie postępuje, a u dzieci część z nich cofa się samoistnie po wyleczeniu choroby nosa.
Obserwacja nie oznacza bierności. Chory powinien unikać palenia tytoniu, leczyć alergię, a w razie przeziębienia dbać o udrożnienie nosa. Każde pogorszenie słuchu, wyciek z ucha lub ból wymagają wcześniejszej wizyty u laryngologa, ponieważ w tym stadium choroba może przejść w cięższą postać.
Leczenie zachowawcze i leki
Nie istnieje lek, który rozpuszcza zrosty w uchu środkowym. Leczenie zachowawcze polega na terapii chorób, które zaburzają wentylację ucha środkowego, czyli alergicznego nieżytu nosa i przewlekłego zapalenia zatok. Lekarz dobiera postępowanie do przyczyny i może zastosować kilka metod jednocześnie, między innymi:
- donosowe glikokortykosteroidy przy obrzęku błony śluzowej
- leki przeciwhistaminowe przy alergii
- płukanie nosa roztworem soli
- usunięcie czynników drażniących, zwłaszcza dymu tytoniowego
Antybiotyki są wskazane wyłącznie w ostrym zakażeniu bakteryjnym, nie leczą bowiem zrostów. Krople do uszu nie docierają do jamy bębenkowej przy zachowanej błonie, więc nie mają tu zastosowania. Skuteczność leczenia zachowawczego ocenia się po kilku tygodniach za pomocą badania słuchu i tympanometrii.
Udrażnianie trąbki słuchowej i wyrównywanie ciśnienia
Udrażnianie trąbki słuchowej bywa elementem terapii, ale wymaga ostrożności. Łagodne wyrównywanie ciśnienia, na przykład przez przełykanie, ziewanie lub żucie gumy, jest bezpieczne. Silne dmuchanie z zatkanym nosem w cienką, wciągniętą błonę bębenkową może jednak ją uszkodzić, dlatego technikę należy ustalić z laryngologiem.
U części pacjentów laryngolog zaleca specjalne ćwiczenia z balonikiem wprowadzanym do nosa, które mają poprawić drożność trąbki. Dostępna jest także balonowa plastyka trąbki słuchowej, wykonywana w znieczuleniu. To metoda stosunkowo nowa, a jej skuteczność w chorobie zrostowej jest wciąż oceniana w badaniach.
Rurki wentylacyjne
Rurki wentylacyjne, czyli drenaż wentylacyjny, to jeden z najczęstszych zabiegów przy wciągniętej błonie bębenkowej z wysiękiem. Laryngolog nacina błonę i wprowadza malutką rurkę, która wyrównuje ciśnienie oraz odprowadza wydzielinę. Zabieg trwa kilka minut, u dzieci wykonuje się go w krótkim znieczuleniu ogólnym, a u dorosłych często miejscowym.
Rurka zwykle wypada samoistnie po kilku miesiącach do dwóch lat, a w tym czasie ucho wymaga ochrony przed wodą według zaleceń lekarza. Drenaż poprawia słuch i może ograniczać pogłębianie się retrakcji, ale nie usuwa utrwalonych zrostów. Możliwe powikłania to wyciek z ucha, zarastanie nacięcia oraz trwały ubytek w błonie.
Tympanoplastyka
Tympanoplastyka to operacja rekonstrukcji błony bębenkowej i struktur ucha środkowego, wykonywana w znieczuleniu ogólnym pod mikroskopem. Chirurg uwalnia zrosty, usuwa zmienioną tkankę i wzmacnia błonę przeszczepem. Najczęściej używa się chrząstki małżowiny lub kozełka, rzadziej powięzi mięśnia skroniowego lub ochrzęstnej, ponieważ chrząstka lepiej opiera się ponownemu wciąganiu.
- uwolnienie błony ze zrostów i usunięcie zmienionej tkanki
- ocena i w razie potrzeby odtworzenie łańcucha kosteczek
- wzmocnienie błony przeszczepem, najczęściej chrzęstnym
- czasem założenie rurki wentylacyjnej lub cienkiej folii oddzielającej
Zabieg zwykle nie wymaga długiej hospitalizacji, ale okres gojenia trwa kilka tygodni i obejmuje ograniczenie wysiłku oraz ochronę ucha przed wodą. Ryzyko obejmuje przejściowe zaburzenia smaku, szumy uszne, zawroty głowy oraz rzadko niedosłuch odbiorczy lub uszkodzenie nerwu twarzowego. Chirurg omawia je z pacjentem przed operacją.
Rekonstrukcja łańcucha kosteczek słuchowych
Gdy zrosty lub proces zapalny uszkodziły kosteczki słuchowe, samo uwolnienie błony nie zawsze przywraca słuch. Wtedy wykonuje się ossikuloplastykę, czyli odtworzenie przewodnictwa dźwięku za pomocą protezy z tytanu, ceramiki lub chrząstki pacjenta. Może to nastąpić podczas jednej operacji albo w drugim etapie, po kilku miesiącach.
Wynik słuchowy zależy od stanu kosteczek, drożności trąbki słuchowej i doświadczenia operatora. Poprawa jest zwykle wyraźna, lecz nie zawsze pełna, a u części chorych po latach pojawia się nawrót niedosłuchu. Dlatego po operacji konieczne są kontrolne badania audiometryczne i ocena ułożenia protezy.
Aparat słuchowy zamiast operacji
Aparat słuchowy stanowi pełnowartościową alternatywę, gdy pacjent nie chce operacji, ma przeciwwskazania ogólne lub zmiany są zaawansowane i obejmują oba uszy. Dobrze dobrany aparat powietrzny lub na przewodnictwo kostne poprawia rozumienie mowy bez ingerencji w ucho środkowe. Wymaga jednak regularnej kontroli laryngologicznej.
Aparat nie leczy samej choroby, więc zmiany w błonie bębenkowej mogą postępować mimo poprawy słyszenia. Szczególnej uwagi wymaga wkładka uszna, która nie powinna drażnić przewodu słuchowego ani sprzyjać wilgoci. Przy wycieku lub bólu ucha trzeba przerwać noszenie aparatu i zgłosić się do lekarza.
Perlak jako groźne powikłanie
Najpoważniejszym powikłaniem jest perlak, czyli rozrastający się w uchu woreczek wypełniony złuszczonym naskórkiem. Powstaje najczęściej w głębokiej kieszonce retrakcyjnej, gdzie nie ma odpływu obumarłego naskórka. Perlak stopniowo niszczy kosteczki i kość skroniową, a nieleczony może zagrażać nerwowi twarzowemu, błędnikowi i opłonom mózgu.
Perlak wymaga leczenia chirurgicznego, bo nie ustępuje po lekach. Typowe sygnały alarmowe to cuchnący wyciek z ucha, narastający niedosłuch, ból, zawroty głowy i niedowład mięśni twarzy. Przy takich objawach nie wolno czekać na planową kontrolę, tylko należy jak najszybciej zgłosić się do laryngologa.
Zrostowe zapalenie ucha środkowego u dzieci
U dzieci leczenie zaczyna się od usunięcia przyczyny, najczęściej przerośniętego migdałka gardłowego lub alergii. Gdy wysięk i wciągnięcie błony utrzymują się ponad trzy miesiące albo pojawia się niedosłuch, laryngolog proponuje rurki wentylacyjne. U starszych dzieci rozważa się jednocześnie adenotomię, czyli usunięcie powiększonego migdałka gardłowego.
Operację rekonstrukcyjną odkłada się zwykle do wieku, w którym trąbka słuchowa dojrzewa, ponieważ wcześniejsze zabiegi częściej kończą się nawrotem. Dziecko z drenażem wymaga regularnych badań słuchu, bo nawet przejściowy niedosłuch może opóźnić rozwój mowy i utrudnić naukę. Rodzice powinni zgłaszać każdy wyciek z ucha.
Zrostowe zapalenie ucha środkowego u dorosłych
U dorosłych decyzja o leczeniu zależy od stopnia niedosłuchu, obecności kieszonki retrakcyjnej i ryzyka perlaka. Przy stabilnych zmianach i dobrym słuchu stosuje się obserwację. Gdy słuch się pogarsza, a błona wciąga się coraz głębiej, laryngolog zwykle zaleca tympanoplastykę z przeszczepem chrzęstnym, ewentualnie połączoną z rekonstrukcją kosteczek.
Dorosły pacjent powinien jednocześnie leczyć przewlekłe choroby nosa, rzucić palenie i kontrolować alergię, ponieważ bez tego trąbka słuchowa nadal działa słabo, a ryzyko nawrotu rośnie. Przed planowanym lotem lub nurkowaniem warto skonsultować się z laryngologiem, bo gwałtowne zmiany ciśnienia obciążają osłabioną błonę bębenkową.
Rokowanie i ryzyko nawrotu
Rokowanie jest zwykle lepsze, jeśli zmiany wykryto wcześnie, a trąbka słuchowa odzyskała drożność. Wczesne rurki wentylacyjne i leczenie przyczyn mogą zatrzymać postęp choroby. W zaawansowanych postaciach operacja potrafi poprawić słuch i ustabilizować błonę, ale jej wynik jest mniej przewidywalny niż po leczeniu zwykłej perforacji błony bębenkowej.
Błona może ponownie się wciągać, szczególnie gdy trąbka słuchowa nadal nie działa prawidłowo. Dlatego po leczeniu zaleca się kontrole przez wiele lat, początkowo co kilka miesięcy, później raz w roku. Regularna ocena słuchu i błony pozwala wykryć nawrót lub perlaka, zanim pojawią się poważne uszkodzenia.
Profilaktyka zrostowego zapalenia ucha
Profilaktyka polega na szybkim leczeniu każdego wysiękowego zapalenia ucha środkowego i kontrolowaniu chorób nosa. Wysięk utrzymujący się dłużej niż trzy miesiące wymaga konsultacji laryngologicznej. Dziecko po przebytych nawracających zapaleniach ucha warto zbadać audiometrycznie, nawet jeśli nie zgłasza dolegliwości, bo niedosłuch bywa jedynym objawem.
- unikanie dymu tytoniowego, zwłaszcza w obecności dzieci
- leczenie alergii i przewlekłego nieżytu nosa
- szczepienia ochronne zgodne z kalendarzem szczepień
- higiena nosa i płukanie w czasie infekcji
Nie należy czyścić uszu patyczkami ani wkładać do nich ciał obcych, ponieważ uszkadza to skórę przewodu słuchowego i może prowadzić do zakażeń. Przy infekcji górnych dróg oddechowych pomaga udrażnianie nosa, a przed lotem samolotem u osób z chorym uchem przydają się krople do nosa zalecone przez lekarza.
Kiedy zgłosić się do laryngologa
Do laryngologa należy zgłosić się przy każdym utrzymującym się niedosłuchu, uczuciu zatkanego ucha trwającym ponad kilka tygodni lub nawracającym zapaleniu ucha. Wizyty wymaga także dziecko, które gorzej reaguje na głos, opóźnia mowę lub nie przechodzi badań przesiewowych słuchu. Wczesna diagnoza zwiększa szansę na leczenie mniej inwazyjne.
Pilnej pomocy wymagają nagły ubytek słuchu, silny ból ucha, wyciek o nieprzyjemnym zapachu, zawroty głowy, gorączka lub osłabienie mięśni twarzy. Takie objawy mogą świadczyć o powikłaniu, takim jak perlak lub zapalenie ucha wewnętrznego, i wymagają konsultacji tego samego dnia, w razie potrzeby na szpitalnym oddziale ratunkowym.
Najczęstsze pytania o zrostowe zapalenie ucha środkowego
Czy zrostowe zapalenie ucha środkowego da się wyleczyć całkowicie?
Całkowite wyleczenie jest możliwe, gdy zmiany są wczesne i uda się przywrócić wentylację ucha, ale w zaawansowanych postaciach częściej mówi się o ustabilizowaniu choroby i poprawie słuchu. Zrosty nie znikają pod wpływem leków. Skuteczność zależy od stanu błony, kosteczek i trąbki słuchowej.
Czy zrostowe zapalenie ucha środkowego jest groźne?
Choroba sama w sobie rzadko zagraża życiu, ale prowadzi do niedosłuchu i może się powikłać perlakiem. Dlatego wymaga kontroli, nawet gdy nie boli. Największe ryzyko dotyczy osób z głębokimi kieszonkami retrakcyjnymi, wyciekiem z ucha lub narastającym pogorszeniem słuchu, które powinny zgłosić się do laryngologa bez zwłoki.
Czy po zabiegu słuch zawsze się poprawia?
Nie zawsze. Rurki wentylacyjne zwykle poprawiają słyszenie, gdy problemem jest wysięk i podciśnienie, natomiast po tympanoplastyce czy ossikuloplastyce efekt zależy od uszkodzenia kosteczek i drożności trąbki. Część pacjentów osiąga wyraźną poprawę, inni potrzebują dodatkowo aparatu słuchowego. Realistyczny cel omawia się z chirurgiem przed zabiegiem.