Alergiczne grzybicze zapalenie zatok (AFRS) objawia się przewlekłą niedrożnością nosa, polipami nosa, gęstą, lepką wydzieliną i osłabieniem węchu. Towarzyszy im ucisk w obrębie twarzy, ból głowy i objawy alergii, takie jak świąd nosa czy kichanie. W zaawansowanych przypadkach zatoki się rozciągają, a oko lub grzbiet nosa mogą ulec przemieszczeniu.
Najważniejsze objawy alergicznego grzybiczego zapalenia zatok
Objawy AFRS rozwijają się powoli, zwykle przez miesiące lub lata, i rzadko przypominają ostre przeziębienie. Najczęściej pacjent zgłasza jednostronną lub obustronną niedrożność nosa, która nie ustępuje po standardowych lekach. Do tego dochodzi wydzielina o niezwykłej konsystencji oraz stopniowa utrata węchu. Ból bywa łagodny, a gorączka zwykle nie występuje. Najczęstsze objawy to:
- przewlekła niedrożność nosa
- polipy nosa widoczne w badaniu endoskopowym
- gęsta, ciemna lub zielonobrunatna wydzielina
- osłabienie lub utrata węchu
- uczucie ucisku w twarzy i ból głowy
- świąd nosa, kichanie i łzawienie oczu
Nie każdy chory ma wszystkie te dolegliwości. Nasilenie zależy od liczby zajętych zatok, wielkości polipów i stopnia rozdęcia zatok przez złogi grzybiczo-śluzowe. Część osób przez lata leczy się z powodu zwykłego zapalenia zatok lub alergii, zanim lekarz zleci tomografię komputerową. Dlatego rozpoznanie bywa opóźnione.
Czym jest alergiczne grzybicze zapalenie zatok
Alergiczne grzybicze zapalenie zatok przynosowych to nieinwazyjna postać przewlekłego zapalenia zatok. Powstaje, gdy układ odpornościowy osoby z atopią reaguje nadmiernie na zarodniki grzybów obecne w śluzie zatok. Grzyb nie wnika w tkanki, lecz wywołuje silny odczyn alergiczny z udziałem eozynofilów i przeciwciał IgE, co prowadzi do przewlekłego obrzęku błony śluzowej.
W literaturze medycznej stosuje się skrót AFRS (ang. allergic fungal rhinosinusitis). Nie jest to grzybica w klasycznym znaczeniu, ponieważ komórki grzyba pozostają w obrębie śluzu i nie naciekają tkanek. Dlatego leki przeciwgrzybicze odgrywają w terapii mniejszą rolę niż leczenie przeciwzapalne i chirurgiczne.
Przewlekła niedrożność nosa i polipy nosa
Niedrożność nosa to zwykle pierwszy i najbardziej uciążliwy objaw. Utrzymuje się całymi tygodniami, nasila się w nocy i słabo reaguje na krople obkurczające. Przyczyną są polipy nosa, czyli łagodne, galaretowate zgrubienia błony śluzowej, oraz zalegające w zatokach złogi. Pacjenci oddychają przez usta, chrapią i budzą się niewyspani.
Zmiany w AFRS bywają asymetryczne, a choroba częściej niż typowa polipowatość nosa ogranicza się do jednej strony. Lekarz widzi je w endoskopii nosa jako blade, szkliste masy w przewodach nosowych. Stwierdzenie polipów jest jednym z podstawowych kryteriów rozpoznania.
Gęsta wydzielina i mucyna alergiczna
Charakterystyczną cechą AFRS jest mucyna alergiczna, czyli bardzo gęsta, lepka wydzielina zalegająca w zatokach. Przypomina masło orzechowe, plastelinę lub twardy klej. Ma barwę od jasnobeżowej, przez brunatną i zielonkawą, po niemal czarną. Pacjent może ją wydmuchiwać z nosa w postaci zbitych czopów lub skorupek, co przynosi chwilową ulgę. W badaniu mikroskopowym mucyna zawiera:
- liczne eozynofile
- kryształy Charcota-Leydena
- nitki grzybni bez naciekania tkanek
Obecność takiej mucyny w badaniu histopatologicznym jest jednym z najważniejszych dowodów choroby. Wydzielina nie przypomina ropnego śluzu z bakteryjnego zapalenia zatok, który jest zwykle rzadszy, żółty lub zielony i łatwiej go wypłukać. Odmienny wygląd często od razu nasuwa lekarzowi podejrzenie AFRS.
Ból głowy, ucisk i ból twarzy
Ból w AFRS jest zwykle słabszy niż w ostrym bakteryjnym zapaleniu zatok. Chorzy opisują raczej uczucie pełności, rozpierania lub ucisku w okolicy czoła, policzków i nasady nosa. Ból głowy bywa tępy i uporczywy. Silny, nagły ból twarzy, szczególnie z gorączką, powinien skłonić do szybszej konsultacji, ponieważ może oznaczać powikłanie lub inną chorobę.
Ucisk wynika z nagromadzenia mucyny w zamkniętych przestrzeniach zatok i z zablokowania ich ujść. Choroba często obejmuje kilka zatok jednocześnie, zwłaszcza sitowe, szczękowe, czołowe i klinowe. Dolegliwości mogą się nasilać przy pochylaniu głowy oraz przy zmianach ciśnienia, na przykład podczas lotu samolotem.
Zaburzenia węchu i smaku
Osłabienie węchu, czyli hiposmia, lub jego całkowity zanik, czyli anosmia, często towarzyszy polipom i mucynie w zatokach. Powodem jest mechaniczna blokada szczeliny węchowej oraz stan zapalny błony śluzowej. Utrata węchu pogarsza odczuwanie smaku potraw, ponieważ aromat decyduje o większości wrażeń smakowych.
Po skutecznym leczeniu, zwłaszcza po operacji i włączeniu leków przeciwzapalnych, węch często częściowo wraca. Im dłużej trwa zapalenie, tym trudniej o pełne odzyskanie węchu, dlatego warto nie zwlekać z diagnostyką. Utrata węchu zwiększa też ryzyko, że chory nie wyczuje ulatniającego się gazu lub zepsutego jedzenia.
Objawy alergiczne i choroby współistniejące
AFRS dotyka osób z atopią, dlatego często współwystępuje z alergicznym nieżytem nosa, astmą oskrzelową lub atopowym zapaleniem skóry. Typowe objawy to świąd nosa, napadowe kichanie, wodnisty wyciek z nosa, świąd i łzawienie oczu. Wiele osób ma dodatnie testy skórne lub podwyższone swoiste IgE wobec wziewnych alergenów. U chorych często stwierdza się też:
- astmę oskrzelową
- alergiczny nieżyt nosa
- atopowe zapalenie skóry
- alergię pokarmową
Astma może się nasilać równolegle z zaostrzeniem zatok, ponieważ górne i dolne drogi oddechowe tworzą jedną wspólną jednostkę zapalną. Kaszel, świszczący oddech i duszność u pacjenta z przewlekłymi objawami nosowymi to ważna wskazówka dla lekarza. Skuteczne leczenie zatok często poprawia także kontrolę astmy.
Objawy oczne i zniekształcenia twarzy
W miarę wzrostu mas mucyny zatoki rozciągają się i uciskają sąsiednie struktury. Ściana kostna może ulec ścieńczeniu lub częściowemu zniszczeniu, choć grzyb nie wnika w tkanki. Zwłaszcza zatoki sitowe i klinowe sąsiadują z oczodołem i nerwem wzrokowym. Wtedy pojawiają się objawy oczne i widoczne zmiany kształtu twarzy. Najczęstsze z nich to:
- wytrzeszcz jednego oka (proptoza)
- podwójne widzenie (diplopia)
- poszerzenie nasady nosa i zwiększenie odległości między kącikami oczu (telekantus)
- asymetria twarzy
- pogorszenie ostrości widzenia
Takie objawy zdarzają się rzadziej, głównie u młodszych pacjentów oraz w zaniedbanych, długo nieleczonych przypadkach. Wymagają pilnej oceny okulistycznej i laryngologicznej, ponieważ ucisk na nerw wzrokowy może prowadzić do trwałego pogorszenia widzenia. Nagłe pogorszenie ostrości wzroku zawsze jest wskazaniem do natychmiastowego kontaktu z lekarzem.
Przebieg choroby i nawracające objawy
AFRS ma przewlekły, falujący przebieg. Okresy lepszego samopoczucia przeplatają się z zaostrzeniami, w których nasilają się niedrożność nosa, ilość wydzieliny i ucisk w twarzy. Zaostrzenia mogą wiązać się z sezonem pylenia, wilgotnym środowiskiem lub infekcją wirusową. Bez leczenia przeciwzapalnego mucyna narasta, a polipy odrastają.
Nawroty po operacji są częste, dlatego po zabiegu pacjent wymaga długotrwałej kontroli. Powrót niedrożności nosa, ciemnej wydzieliny lub spadek węchu to sygnały, że choroba wraca. Regularne kontrole endoskopowe pozwalają wychwycić nawrót, zanim spowoduje on powikłania. Wczesne rozpoznanie nawrotu ułatwia leczenie zachowawcze i często pozwala uniknąć kolejnej operacji.
Czym AFRS różni się od innych grzybiczych zapaleń zatok
Grzybicze zapalenia zatok dzielą się na inwazyjne i nieinwazyjne. W postaciach inwazyjnych, na przykład ostrej fulminantnej, grzyb przerasta tkanki i naczynia, co zagraża życiu. Występują one głównie u osób z ciężkim niedoborem odporności, cukrzycą lub neutropenią. Objawy obejmują wysoką gorączkę, silny ból twarzy, czarne martwicze zmiany w nosie i szybkie pogorszenie stanu. Postaci nieinwazyjne obejmują:
- alergiczne grzybicze zapalenie zatok, czyli reakcję alergiczną u osoby z prawidłową odpornością
- kulkę grzybiczą, czyli skupisko grzybni w jednej zatoce, zwykle szczękowej, bez reakcji alergicznej
AFRS nie niszczy tkanek tak jak postać inwazyjna i zwykle nie rozwija się u osób z ciężkim niedoborem odporności. Kluczowa różnica polega na tym, że w AFRS przyczyną objawów jest nadmierna odpowiedź immunologiczna, a nie samo wnikanie grzyba. Dlatego podstawą leczenia są leki przeciwzapalne i udrożnienie zatok, a nie wyłącznie terapia przeciwgrzybicza.
Różnicowanie z innymi chorobami nosa i zatok
Objawy AFRS łatwo pomylić z przewlekłym zapaleniem zatok z polipami nosa, bakteryjnym zapaleniem zatok lub alergicznym nieżytem nosa. Wspólne są niedrożność nosa i zaburzenia węchu. Różnią je wygląd wydzieliny, asymetria zmian, obraz w tomografii komputerowej oraz wyniki badań laboratoryjnych i histopatologicznych. Ostateczne rozpoznanie wymaga zawsze oceny specjalisty. Podejrzenie AFRS rośnie, gdy występują:
- polipy nosa nawracające mimo leczenia
- jednostronne lub wyraźnie asymetryczne zmiany
- gęsta, ciemna wydzielina lub czopy w nosie
- dodatni wywiad atopowy
- brak poprawy po kilku kursach antybiotyków
Brak reakcji na antybiotyki jest istotną wskazówką, ponieważ AFRS nie jest zakażeniem bakteryjnym. Wielokrotne, nieskuteczne kuracje antybiotykowe tylko opóźniają właściwe rozpoznanie i narażają pacjenta na działania niepożądane. Warto zatem skonsultować się z otolaryngologiem, jeśli objawy zatok utrzymują się dłużej niż 12 tygodni.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Bezpośrednią przyczyną jest nadwrażliwość na antygeny grzybów obecnych w środowisku, takich jak Aspergillus, Bipolaris, Curvularia czy Alternaria. Zarodniki wdychamy codziennie, ale tylko u części osób wywołują nieprawidłową odpowiedź immunologiczną. Uważa się, że do jej powstania prowadzi połączenie predyspozycji genetycznych, atopii i zaburzonej bariery błony śluzowej nosa. Czynniki ryzyka to:
- atopia, na przykład alergiczny nieżyt nosa lub astma
- młody wiek dorosły
- ciepły, wilgotny klimat
- przewlekłe zapalenie zatok z polipami
Choroba występuje na całym świecie, lecz częściej opisuje się ją w regionach o gorącym i wilgotnym klimacie. Rozpoznaje się ją zwykle u młodych dorosłych z prawidłową odpornością. Nie jest zaraźliwa, a samo wykrycie grzybów w nosie nie oznacza jeszcze choroby, ponieważ zarodniki można znaleźć także u zdrowych osób.
Jak lekarz rozpoznaje AFRS
Rozpoznanie opiera się na połączeniu objawów, badań obrazowych, laboratoryjnych i histopatologicznych. Lekarz zaczyna od wywiadu i endoskopii nosa, która pozwala ocenić polipy i wydzielinę. Następnie stosuje się kryteria Benta i Kuhna, zaproponowane w 1994 roku, które wymagają spełnienia wszystkich pięciu elementów, a nie pojedynczego wyniku badania. Kryteria obejmują:
- nadwrażliwość typu I potwierdzoną wywiadem, testami skórnymi lub badaniem surowicy
- polipy nosa
- charakterystyczne cechy w tomografii komputerowej
- mucynę eozynofilową bez inwazji grzyba w tkanki
- dodatnie barwienie na obecność grzybów w materiale z zatok
W tomografii komputerowej widoczne są zwykle zmiany w wielu zatokach, często asymetryczne, z materiałem o zwiększonej gęstości, rozdęciem zatok i ścieńczeniem kości. Badania krwi często wykazują podwyższone całkowite IgE i eozynofilię, choć nie są wymagane do rozpoznania. Ostatecznie decyduje badanie mikroskopowe materiału pobranego podczas zabiegu.
Jak wygląda leczenie
Podstawą leczenia jest chirurgiczne udrożnienie zatok, czyli endoskopowa chirurgia zatok (FESS). Chirurg usuwa polipy, mucynę i zalegające złogi oraz poszerza ujścia zatok, tak aby możliwe było płukanie i dostarczanie leków. Sam zabieg nie leczy jednak przyczyny nadmiernej reakcji układu odpornościowego, dlatego konieczne jest leczenie uzupełniające. Może ono obejmować:
- donosowe glikokortykosteroidy stosowane długotrwale
- doustne glikokortykosteroidy w krótkich kursach okołooperacyjnych
- płukanie nosa roztworem soli
- leczenie alergii i astmy
- w wybranych przypadkach leki przeciwgrzybicze lub leczenie biologiczne
Leki biologiczne, takie jak dupilumab czy omalizumab, rozważa się u chorych z ciężkim, nawracającym przebiegiem, zależnie od wskazań rejestracyjnych i refundacji w danym kraju. Decyzję podejmuje wyspecjalizowany zespół. Leczenie powinno być prowadzone przez otolaryngologa, często we współpracy z alergologiem i pulmonologiem.
Powikłania nieleczonego AFRS
Nieleczone AFRS może prowadzić do trwałej utraty węchu, rozrostu polipów i stopniowego powiększania się zatok. Przewlekły ucisk może zniekształcić kości twarzoczaszki i oczodołu. Zaawansowana choroba może uszkodzić nerw wzrokowy, a wtedy pogorszenie widzenia bywa nieodwracalne. Takie powikłania są rzadkie, lecz poważne, szczególnie u dzieci i młodzieży, u których choroba bywa bardziej agresywna.
Przewlekłe zapalenie błony śluzowej zwiększa również ryzyko nadkażeń bakteryjnych i pogarsza kontrolę astmy. Zaleganie mucyny sprzyja nawracającym infekcjom oraz utrudnia skuteczne płukanie nosa. Bardzo rzadko opisywano powikłania wewnątrzczaszkowe, jednak przy regularnej kontroli i właściwym leczeniu ryzyko takich zdarzeń jest niewielkie. Dlatego nie należy lekceważyć długotrwałych objawów.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do otolaryngologa warto zgłosić się, gdy niedrożność nosa, gęsta wydzielina lub osłabienie węchu trwają dłużej niż 12 tygodni albo wracają mimo leczenia. Wizyta jest szczególnie wskazana u osób z astmą lub alergią, u których objawy zatok nie reagują na antybiotyki i krople do nosa. Pilnej pomocy medycznej wymagają:
- nagłe pogorszenie lub podwójne widzenie
- obrzęk, zaczerwienienie lub wytrzeszcz oka
- silny ból głowy z gorączką lub sztywnością karku
- zaburzenia świadomości
Informacje zawarte w artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarza. Rozpoznanie AFRS wymaga badania endoskopowego, tomografii komputerowej zatok oraz analizy materiału z zatok, a dobór leczenia zależy od nasilenia choroby, współistniejącej astmy i ryzyka nawrotów. Nie należy samodzielnie stosować sterydów ani leków przeciwgrzybiczych bez zalecenia lekarza.
Najczęstsze pytania o objawy AFRS
Czy alergiczne grzybicze zapalenie zatok powoduje gorączkę?
Zwykle nie. AFRS nie jest zakażeniem, dlatego gorączka nie należy do typowych objawów. Jej pojawienie się sugeruje nadkażenie bakteryjne, inną chorobę zatok lub powikłanie i wymaga konsultacji lekarskiej, zwłaszcza gdy towarzyszy jej silny ból twarzy, obrzęk oka lub zaburzenia widzenia.
Czy AFRS jest zaraźliwe?
Nie. Choroba wynika z nadmiernej reakcji układu odpornościowego pacjenta na grzyby obecne w środowisku, a nie z zakażenia przenoszonego między ludźmi. Zarodniki grzybów występują powszechnie w powietrzu, glebie i wilgotnych pomieszczeniach, jednak zaburzona odpowiedź immunologiczna rozwija się tylko u osób z predyspozycją.
Czy objawy AFRS mogą dotyczyć tylko jednej strony nosa?
Tak. Jednostronna lub wyraźnie asymetryczna niedrożność nosa i polipy są dość charakterystyczne dla AFRS, choć mogą występować też w innych chorobach. Dlatego jednostronne objawy, zwłaszcza z ciemną, gęstą wydzieliną lub krwawieniem z nosa, wymagają zawsze oceny laryngologicznej i badania obrazowego.
Czy AFRS można całkowicie wyleczyć?
AFRS jest chorobą przewlekłą, skłonną do nawrotów, dlatego mówi się raczej o kontroli niż o definitywnym wyleczeniu. Połączenie operacji, długotrwałego leczenia przeciwzapalnego i regularnych kontroli pozwala u większości chorych utrzymać objawy pod kontrolą i zachować dobrą jakość życia.
Podsumowanie
Główne objawy alergicznego grzybiczego zapalenia zatok to przewlekła niedrożność nosa, polipy, gęsta ciemna mucyna, osłabienie węchu i ucisk w twarzy, często u osoby z alergią lub astmą. Przy utrzymujących się dolegliwościach warto wykonać endoskopię nosa i tomografię komputerową zatok. Wczesne rozpoznanie i konsekwentne leczenie chronią węch, wzrok i jakość życia.