Kleiste zapalenie ucha środkowego, zwane też wysiękowym zapaleniem ucha środkowego lub uchem klejowatym, objawia się przede wszystkim niedosłuchem, uczuciem zatkanego ucha i gorszym rozumieniem mowy. Ból i gorączka zwykle nie występują. U dzieci sygnałem bywa głośne słuchanie telewizji, proszenie o powtarzanie słów, opóźniony rozwój mowy oraz niezgrabność ruchowa.
Czym jest kleiste zapalenie ucha środkowego
Kleiste zapalenie ucha środkowego to obecność gęstej, lepkiej wydzieliny w jamie bębenkowej przy nieuszkodzonej błonie bębenkowej i bez cech ostrej infekcji. Płyn gromadzi się, gdy trąbka słuchowa nie wyrównuje ciśnienia i nie odprowadza wydzieliny do gardła. Ucho środkowe, zwykle wypełnione powietrzem, staje się wtedy częściowo lub całkowicie wypełnione płynem.
Choroba występuje najczęściej u dzieci między szóstym miesiącem a szóstym rokiem życia. Wiele z nich przechodzi co najmniej jeden epizod przed rozpoczęciem nauki w szkole. Ponieważ objawy są dyskretne, schorzenie często pozostaje niezauważone tygodniami i bywa wykrywane dopiero podczas badań przesiewowych słuchu lub wizyty u laryngologa.
Główne objawy w skrócie
Najczęstsze objawy kleistego zapalenia ucha środkowego dotyczą słuchu i odczuć w uchu, a nie bólu. Obejmują jedno lub oba uszy i nasilają się stopniowo. Rodzice zwykle zauważają zmianę zachowania dziecka wcześniej niż jakiekolwiek dolegliwości, o których dziecko mogłoby opowiedzieć. Najczęściej obserwuje się:
- niedosłuch o nasileniu lekkim lub umiarkowanym,
- uczucie zatkania lub pełności w uchu,
- trzaski, pęknięcia lub bulgotanie przy połykaniu i ziewaniu,
- proszenie o powtarzanie i głośniejsze włączanie telewizora,
- opóźniony rozwój mowy u małych dzieci,
- zaburzenia równowagi i niezgrabność.
Żaden z tych objawów osobno nie przesądza o rozpoznaniu, ponieważ podobne dolegliwości towarzyszą nieżytowi nosa czy woskowinie. Dopiero zestawienie ich z wynikiem badania otoskopowego i tympanometrii pozwala potwierdzić płyn w uchu środkowym. Objawy mogą utrzymywać się tygodniami, a ich nasilenie zmienia się z dnia na dzień.
Niedosłuch przewodzeniowy jako objaw wiodący
Główną konsekwencją płynu w uchu środkowym jest niedosłuch przewodzeniowy. Wydzielina utrudnia drgania błony bębenkowej i kosteczek słuchowych, więc dźwięk dociera do ucha wewnętrznego osłabiony. Zwykle ubytek wynosi około 20–30 decybeli, co odpowiada sytuacji, w której człowiek słyszy otoczenie jak przez watę lub zatyczki do uszu.
Taki stopień niedosłuchu łatwo przeoczyć, bo dziecko reaguje na głośne dźwięki i dobrze słyszy w cichym pokoju. Trudności pojawiają się w hałasie, w grupie rówieśników, w przedszkolu lub w sali lekcyjnej, gdy mowa nauczyciela miesza się z innymi dźwiękami. Słuch bywa też zmienny i poprawia się po przełknięciu lub ziewnięciu.
Uczucie zatkanego ucha i pełności
Starsze dzieci i dorośli opisują zatkane ucho, uczucie ciśnienia lub pełności, jakby ucho było wypełnione wodą. Towarzyszy temu często autofonia, czyli nienaturalnie głośne słyszenie własnego głosu, oddechu lub przeżuwania. Objaw bywa męczący, ale zwykle nie przypomina bólu i nie nasila się w sposób gwałtowny.
Charakterystyczne są trzaski, strzelanie i bulgotanie w uchu przy połykaniu, ziewaniu lub wydmuchiwaniu nosa. Wynikają one z krótkiego otwierania się trąbki słuchowej i przemieszczania się powietrza przez płyn. Dźwięk bywa zmienny, a po próbie wyrównania ciśnienia w uszach słuch może chwilowo się poprawić, po czym dolegliwość wraca.
Objawy kleistego zapalenia ucha u małych dzieci
Niemowlęta i dzieci poniżej trzeciego roku życia nie potrafią opisać dolegliwości, dlatego objawy są pośrednie. Rodzic powinien zwrócić uwagę na zmiany w reakcjach na dźwięki i w zachowaniu. Szczególną czujność należy zachować po przebytym ostrym zapaleniu ucha lub przewlekłym katarze, ponieważ wtedy płyn zalega najczęściej. Typowe sygnały to:
- brak reakcji na ciche wołanie lub odwracanie głowy w stronę dźwięku tylko jednym uchem,
- potrzeba głośniejszego odtwarzania bajek i muzyki,
- częste pytanie „co?” lub „słucham?”,
- przeciąganie lub pocieranie ucha bez wyraźnego płaczu,
- drażliwość, gorszy sen i spadek apetytu bez gorączki.
Jednostronny płyn jest szczególnie trudny do zauważenia, ponieważ drugie ucho kompensuje niedosłuch. Dziecko zdaje się słyszeć normalnie, lecz ma problem z lokalizacją źródła dźwięku. Jeśli takie sygnały utrzymują się dłużej niż kilka tygodni, warto umówić wizytę u pediatry lub laryngologa, zamiast czekać na pojawienie się bólu.
Objawy u dzieci w wieku szkolnym
U dzieci w wieku szkolnym objawy dotyczą zwykle nauki i zachowania. Uczeń gorzej rozumie polecenia, nie reaguje na wywołanie z tyłu klasy, myli podobnie brzmiące słowa i szybciej się męczy. Nauczyciele często opisują takie dziecko jako rozkojarzone, a rodzice jako nieuważne, chociaż przyczyną bywa wyłącznie niedosłuch.
Skargi na zatkanie ucha pojawiają się częściej niż w przedszkolu, ponieważ starsze dziecko potrafi je nazwać. Może też narzekać na szumy uszne lub na dziwne odczucia podczas połykania. Utrzymujące się problemy ze skupieniem po infekcjach górnych dróg oddechowych powinny skłonić do badania słuchu, zanim zostaną przypisane trudnościom wychowawczym.
Opóźnienie rozwoju mowy a płyn w uchu
Przewlekły płyn w uchu środkowym w okresie intensywnego uczenia się mowy może wpływać na rozwój języka. Dziecko, które słyszy stłumione dźwięki, gorzej rozróżnia głoski i wolniej buduje słownictwo. Skutkiem bywa późniejsze rozpoczęcie mówienia, nieprawidłowa wymowa lub mówienie głośniej i mniej wyraźnie niż rówieśnicy.
Krótkie epizody płynu zwykle nie pozostawiają trwałych następstw. Ryzyko rośnie, gdy niedosłuch utrzymuje się miesiącami lub dotyczy obu uszu, a dziecko należy do grupy podwyższonego ryzyka, na przykład ma zespół Downa lub rozszczep podniebienia. Wtedy wcześniejsza ocena słuchu i konsultacja logopedyczna są szczególnie uzasadnione.
Zaburzenia równowagi i niezgrabność
Ucho środkowe sąsiaduje z narządem równowagi, dlatego płyn może zaburzać orientację w przestrzeni. Dziecko częściej się potyka, wpada na przedmioty, później uczy się chodzić albo unika zabaw wymagających równowagi. Objaw ma zwykle łagodny charakter i nie przypomina silnych zawrotów głowy typowych dla chorób ucha wewnętrznego.
Zawroty głowy z nudnościami, oczopląsem lub nagłym upadkiem nie są typowym obrazem kleistego zapalenia ucha środkowego. Wymagają szybszej konsultacji lekarskiej, bo mogą wskazywać na zapalenie ucha wewnętrznego, powikłanie infekcji lub inną chorobę. Łagodna niezgrabność, która ustępuje po opróżnieniu ucha z płynu, jest natomiast zjawiskiem często opisywanym.
Ból i gorączka: dlaczego zwykle ich nie ma
Kleiste zapalenie ucha środkowego przebiega zazwyczaj bez silnego bólu, gorączki i ropnej wydzieliny z ucha. Płyn jest jałowy lub zawiera niewiele drobnoustrojów, a stan zapalny ma charakter przewlekły o niskim nasileniu. Błona bębenkowa nie jest napięta jak w ostrej infekcji, więc nie pojawia się charakterystyczny, pulsujący ból.
Czasem występuje łagodny dyskomfort, uczucie ucisku lub chwilowe kłucie, zwłaszcza podczas zmian ciśnienia w samolocie czy windzie. Jeśli ból jest silny, rośnie temperatura albo z ucha wypływa ropa, rozpoznaje się raczej ostre zapalenie ucha środkowego lub jego powikłanie, a postępowanie wygląda wtedy inaczej.
Kleiste a ostre zapalenie ucha środkowego
Najprościej odróżnić obie choroby po tempie narastania objawów. Ostre zapalenie ucha środkowego zaczyna się nagle bólem, gorączką i płaczem dziecka, a błona bębenkowa jest zaczerwieniona i uwypuklona. Kleiste zapalenie rozwija się podstępnie, nie boli i objawia się głównie niedosłuchem. Różnice przedstawiają się następująco:
- ostre zapalenie: nagły początek, ból, gorączka, rozdrażnienie, czasem wyciek ropy,
- kleiste zapalenie: stopniowy początek, niedosłuch, uczucie pełności, brak gorączki,
- błona bębenkowa w ostrym stanie: zaczerwieniona i wypukła,
- błona bębenkowa w kleistym: matowa, szara lub bursztynowa, często wciągnięta.
Obie choroby mogą występować po sobie. Płyn często utrzymuje się kilka tygodni po wyleczonym ostrym zapaleniu ucha, nawet gdy ból i gorączka już dawno ustąpiły. Dlatego po infekcji zaleca się kontrolę, a nie założenie, że brak bólu oznacza całkowite wyleczenie i powrót prawidłowego słuchu.
Objawy u dorosłych
U dorosłych kleiste zapalenie ucha środkowego jest rzadsze, ale daje podobne objawy: zatkane ucho, niedosłuch, trzaski i autofonię. Najczęściej pojawia się po przeziębieniu, w przebiegu alergicznego nieżytu nosa, zapalenia zatok albo po podróży samolotem czy nurkowaniu. Dorośli skarżą się też na szum w uchu i zniekształcone słyszenie własnego głosu.
Jednostronny płyn utrzymujący się u dorosłego dłużej niż kilka tygodni wymaga dokładnej diagnostyki, w tym oceny nosogardzieli endoskopem. Zablokowanie ujścia trąbki słuchowej może być bowiem spowodowane nie tylko obrzękiem błony śluzowej, lecz także, choć rzadziej, guzem w jamie nosowo-gardłowej. Samoleczenie bez badania nie jest wtedy właściwe.
Co widać w badaniu otoskopowym
Laryngolog lub pediatra ocenia błonę bębenkową otoskopem, najlepiej pneumatycznym, który pozwala sprawdzić jej ruchomość. W kleistym zapaleniu ucha błona jest matowa, szara, żółtawa lub bursztynowa, czasem wciągnięta. Przez nią widać niekiedy poziom płynu lub pęcherzyki powietrza, a rękojeść młoteczka jest wyraźnie przesunięta ku wnętrzu jamy.
Najważniejszą cechą jest ograniczona ruchomość błony przy próbie jej poruszenia podmuchem powietrza. W prawidłowym uchu błona reaguje żywo i jest półprzezroczysta, a za nią widać wypełnioną powietrzem jamę. Brak ruchu przy braku zaczerwienienia i wypukłości przemawia za płynem bez ostrej infekcji.
Badania potwierdzające rozpoznanie
Tympanometria
Tympanometria mierzy podatność błony bębenkowej i ciśnienie w uchu środkowym. W obecności płynu zapis jest płaski, określany jako typ B, a przy podciśnieniu w jamie bębenkowej przyjmuje kształt typu C. Badanie trwa kilka sekund, jest bezbolesne i można je wykonać nawet u niemowląt, co czyni je podstawowym narzędziem diagnostycznym.
Audiometria
Audiometria tonalna u starszych dzieci i dorosłych wykazuje niedosłuch przewodzeniowy, czyli różnicę między przewodnictwem powietrznym a kostnym. U młodszych dzieci stosuje się audiometrię behawioralną, a w razie wątpliwości badania obiektywne, na przykład potencjały wywołane pnia mózgu. Wyniki wskazują, czy konieczne jest aktywne leczenie, czy wystarczy dalsza obserwacja.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Podstawą choroby jest zaburzona funkcja trąbki słuchowej. U małych dzieci trąbka jest krótsza, bardziej pozioma i łatwiej się zatyka, co sprzyja zaleganiu płynu. Do rozwoju choroby przyczyniają się nawracające infekcje górnych dróg oddechowych, przerost migdałka gardłowego i alergia. Do czynników ryzyka należą:
- uczęszczanie do żłobka lub przedszkola,
- bierne palenie tytoniu,
- karmienie butelką w pozycji leżącej,
- zespół Downa i rozszczep podniebienia,
- przebyte ostre zapalenie ucha środkowego,
- występowanie choroby u rodzeństwa.
Przerost migdałka gardłowego, czyli tak zwanego trzeciego migdałka, utrudnia swobodny przepływ powietrza i odprowadzanie wydzieliny. Dzieci z obturacją nosa często oddychają ustami, chrapią i mają przewlekły katar, a objawy te łączą się z płynem w uchu. Leczenie przyczyny bywa warunkiem trwałej poprawy słuchu.
Jak długo trwają objawy
U większości dzieci płyn ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni lub miesięcy, zwłaszcza po ostrym zapaleniu ucha. Wiele epizodów mija w ciągu trzech miesięcy, a jednostronny płyn zazwyczaj znika szybciej niż obustronny. Objawy mogą nawracać po kolejnych infekcjach, szczególnie jesienią i zimą, gdy zachorowania są częstsze.
Za przewlekłe uznaje się kleiste zapalenie ucha środkowego trwające dłużej niż trzy miesiące. Wtedy zaleca się powtórne badanie słuchu i ocenę ryzyka powikłań, takich jak wciągnięcie błony bębenkowej, perlak czy trwałe zmiany w kosteczkach słuchowych. Powikłania występują rzadko, ale długotrwały płyn zwiększa ich prawdopodobieństwo.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do lekarza należy zgłosić się, gdy niedosłuch, uczucie zatkania ucha lub opóźnienie mowy utrzymują się dłużej niż dwa–trzy tygodnie. Pilniejszej oceny wymagają objawy nietypowe dla kleistego zapalenia, które mogą wskazywać na ostrą infekcję lub groźniejszą chorobę. Należą do nich:
- silny ból ucha lub wyciek ropnej albo krwistej wydzieliny,
- wysoka gorączka,
- nagły niedosłuch w jednym uchu,
- zawroty głowy, wymioty lub oczopląs,
- niedowład mięśni twarzy,
- obrzęk lub bolesność za małżowiną uszną.
Takie objawy mogą oznaczać powikłania infekcji lub inne choroby ucha, na przykład zapalenie wyrostka sutkowatego, i wymagają pilnej konsultacji lub wizyty na szpitalnym oddziale ratunkowym. Dziecko z zespołem Downa lub rozszczepem podniebienia powinno mieć regularnie kontrolowany słuch, nawet gdy rodzice nie zauważają niepokojących sygnałów.
Leczenie i obserwacja
Jeśli dziecko nie należy do grupy podwyższonego ryzyka, zwykle stosuje się obserwację przez około trzy miesiące od wykrycia płynu lub od początku objawów, z kontrolą słuchu. Według wytycznych antybiotyki, leki przeciwhistaminowe, leki zmniejszające obrzęk błony śluzowej i doustne glikokortykosteroidy nie przyspieszają trwale ustępowania płynu i nie są zalecane w izolowanym kleistym zapaleniu ucha.
Gdy płyn się utrzymuje, a niedosłuch wpływa na rozwój mowy lub naukę, laryngolog może zaproponować założenie rurek wentylacyjnych w błonie bębenkowej, niekiedy połączone z usunięciem przerośniętego migdałka gardłowego. Zabieg wyrównuje ciśnienie i poprawia słuch. Decyzję podejmuje się indywidualnie na podstawie wyników badań i obrazu klinicznego.
Najczęstsze pytania o objawy kleistego zapalenia ucha środkowego
Czy kleiste zapalenie ucha środkowego boli?
Zazwyczaj nie. Dominują niedosłuch, uczucie zatkania i trzaski w uchu, a ból jest łagodny lub nieobecny. Silny ból, gorączka i wyciek z ucha sugerują ostre zapalenie ucha środkowego, które wymaga innej oceny i często innego leczenia, dlatego nie należy zakładać, że każdy dyskomfort w uchu to ten sam problem.
Czy dziecko z płynem w uchu słyszy?
Tak, ale gorzej. Typowy ubytek jest lekki lub umiarkowany, więc dziecko słyszy głośne dźwięki i wyraźną mowę z bliska, lecz traci część informacji w hałasie. Z tego powodu objaw bywa mylony z brakiem uwagi, lenistwem albo nieśmiałością, a rozpoznanie zapada później niż przy chorobach przebiegających z bólem.
Czy kleiste zapalenie ucha środkowego przechodzi samo?
Często tak, zwłaszcza po ostrym zapaleniu ucha i u dzieci bez dodatkowych czynników ryzyka. Samoistne ustąpienie zajmuje zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy. Brak poprawy po trzech miesiącach, nawracające epizody lub niedosłuch utrudniający naukę uzasadniają konsultację laryngologiczną i rozważenie dalszych metod leczenia.