Najważniejsze objawy niedowładu fałdów głosowych
Niedowład fałdów głosowych najczęściej objawia się chrypką, osłabionym i przydechowym głosem, szybkim męczeniem się podczas mówienia oraz skróconym czasem wydawania dźwięku na jednym wydechu. Przy większym nasileniu dochodzą krztuszenie się, kaszel podczas jedzenia i duszność. Obraz zależy od tego, czy zajęty jest jeden fałd, czy oba.
- chrypka lub cichy, przydechowy głos
- męczliwość głosu i skrócony czas fonacji
- krztuszenie się i kaszel przy piciu lub jedzeniu
- słaby kaszel i trudność z odkrztuszaniem
- duszność oraz świszczący oddech (stridor) przy wysiłku
Same objawy nie pozwalają jednak postawić rozpoznania. Podobnie zachowuje się głos przy zapaleniu krtani, refluksie czy guzkach głosowych. Pewność daje dopiero badanie laryngologiczne, w którym lekarz ocenia ruchomość fałdów głosowych. Jeśli chrypka trwa dłużej niż trzy–cztery tygodnie, warto zgłosić się do laryngologa lub foniatry.
Czym jest niedowład fałdów głosowych
Niedowład fałdów głosowych to osłabienie ruchomości jednego lub obu fałdów głosowych, nazywanych potocznie strunami głosowymi. Wynika z uszkodzenia nerwów krtaniowych lub mięśni, które poruszają fałdami. Fałdy nie zbliżają się wtedy do siebie wystarczająco mocno, a szpara głośni pozostaje szersza, niż powinna. Dźwięk powstaje nieprawidłowo i powietrze ucieka bokiem.
Fałdy głosowe pełnią w krtani trzy zadania: tworzą głos, chronią drogi oddechowe przed zachłyśnięciem i otwierają się podczas oddychania. Dlatego niedowład wpływa nie tylko na brzmienie głosu. Może zaburzać także połykanie, kaszel i swobodny przepływ powietrza, co tłumaczy, dlaczego pacjenci opisują tak różne dolegliwości.
Niedowład a porażenie fałdów głosowych
Niedowład oznacza częściowe osłabienie ruchu fałdu głosowego, a porażenie jego całkowite unieruchomienie. W praktyce klinicznej oba pojęcia bywają używane wymiennie, a objawy mają podobny charakter. Różni je głównie nasilenie: przy niedowładzie fałd porusza się słabiej lub wolniej, przy porażeniu pozostaje w bezruchu w jednym ustawieniu.
Zaburzenie może być jednostronne lub obustronne, przy czym postać jednostronna występuje częściej. Zajęte mogą być również różne nerwy. Uszkodzenie nerwu krtaniowego wstecznego wpływa głównie na zwieranie i otwieranie fałdów, a nerwu krtaniowego górnego na napinanie fałdów i modulację wysokości głosu. Stąd różnice w obrazie klinicznym.
Chrypka i osłabienie głosu
Chrypka, określana w medycynie jako dysfonia, to najczęstszy i zwykle pierwszy objaw. Głos jest ochrypły, cichy, szeleszczący, często z domieszką powietrza. Pacjenci mówią, że głos jest niewyraźny lub jakby przytłumiony. Dzieje się tak, ponieważ niedomykające się fałdy głosowe nie drgają w sposób regularny, a część powietrza przepływa przez szparę bez wytwarzania dźwięku.
Rozpoznanie utrudnia fakt, że chrypka towarzyszy wielu innym schorzeniom, od przeziębienia po choroby nowotworowe krtani. Charakterystyczne dla niedowładu bywa jednak to, że głos nie poprawia się po kilku dniach oszczędzania, a chrypka narasta w ciągu dnia lub pojawia się nagle bez wyraźnej infekcji, na przykład po operacji szyi.
Przydechowy głos i niedomykalność głośni
Przydechowość oznacza, że w głosie słychać szum uciekającego powietrza. Chory mówi cicho, jakby szeptał, a mimo wysiłku nie jest w stanie mówić głośniej. Bywa, że głos załamuje się w połowie zdania lub na chwilę zanika. To bezpośredni skutek niedomykalności głośni, czyli niecałkowitego zwierania fałdów podczas fonacji.
W niektórych przypadkach pojawia się dyplofonia, czyli wrażenie podwójnego tonu głosu. Powstaje, gdy dwa fałdy drgają z różną częstotliwością, bo jeden z nich jest osłabiony. Chory może też zauważyć nagłe przeskoki między głosem niskim a wysokim. Taki głos bywa męczący dla słuchacza i trudny do kontrolowania dla samego mówiącego.
Skrócony czas fonacji i męczliwość głosu
Z powodu ucieczki powietrza przez szparę głośni chory zużywa więcej tchu na wydanie dźwięku. Maksymalny czas fonacji, czyli czas, przez jaki można przedłużać samogłoskę na jednym wydechu, ulega wyraźnemu skróceniu. Mówienie wymaga częstszych wdechów, a dłuższe zdania wypowiadane są z trudem, w krótkich fragmentach.
Towarzyszy temu męczliwość głosu. Osoby zawodowo posługujące się głosem, takie jak nauczyciele, lektorzy czy śpiewacy, zauważają ją najwcześniej. Głos słabnie wraz z upływem dnia, pojawia się uczucie ściskania w gardle, a do wypowiedzi potrzebny jest coraz większy wysiłek. Po odpoczynku głos może chwilowo się poprawić, lecz zwykle wraca do słabszego brzmienia.
Zmiana wysokości głosu i zawężenie skali
Jeśli niedowład obejmuje nerw krtaniowy górny, główną dolegliwością nie jest chrypka, lecz utrata zdolności do wydawania wysokich dźwięków. Napięcie fałdu jest wtedy zbyt małe, aby uzyskać wyższe tony. Głos staje się niski, monotonny i pozbawiony modulacji, a śpiewanie lub intonowanie zdań bywa mocno utrudnione.
Ten wariant bywa przeoczany, ponieważ głos jest zwykle wyraźny, a chory może mówić głośno. Zdarza się, że pacjent skarży się jedynie na szybkie męczenie głosu i niemożność zaśpiewania znanej melodii. Dlatego u śpiewaków i osób pracujących głosem warto zgłaszać każdą zmianę skali, nawet jeśli mowa potoczna wydaje się prawidłowa.
Problemy z połykaniem i krztuszenie się
Gdy fałdy głosowe nie zwierają się szczelnie, nie chronią dostatecznie wejścia do tchawicy. Pokarm lub płyn może przedostać się do dróg oddechowych, co nazywamy aspiracją. Zaburzenia połykania określa się mianem dysfagii. Chory krztusi się podczas picia, szczególnie cienkich płynów, kaszle po posiłku i odczuwa wrażenie zalegania w gardle.
- kaszel lub charczenie w trakcie picia
- mokry, bulgoczący głos po posiłku
- nawracające infekcje dróg oddechowych lub zapalenia płuc
- unikanie niektórych pokarmów i spadek masy ciała
Przewlekła aspiracja jest groźna, ponieważ może prowadzić do zachłystowego zapalenia płuc. Jeśli po przełknięciu pojawia się kaszel, mokry głos lub nawracające infekcje płuc, nie należy tego bagatelizować. Wymagana jest szybka ocena połykania przez specjalistę, a czasem modyfikacja konsystencji pokarmów do czasu poprawy czynności krtani.
Osłabiony kaszel i trudności z odkrztuszaniem
Skuteczny kaszel wymaga szczelnego zamknięcia głośni, aby w drogach oddechowych wzrosło ciśnienie, a następnie jej nagłego otwarcia. Przy niedowładzie ten mechanizm zawodzi. Kaszel staje się słaby i mało skuteczny, a chory ma trudności z usunięciem wydzieliny z oskrzeli i gardła. Szczególnie dokuczliwe bywa to podczas infekcji.
Z tego powodu niedowład fałdów głosowych sprzyja nawracającym infekcjom dolnych dróg oddechowych. Jeśli pacjent często choruje na oskrzela, a obok pojawia się zmiana głosu lub kłopoty z połykaniem, warto poprosić lekarza o ocenę krtani, szczególnie po niedawnej operacji, urazie lub długiej intubacji.
Duszność i świst krtaniowy
Duszność dotyczy zwykle niedowładu obustronnego. Gdy oba fałdy pozostają blisko linii środkowej, szpara głośni jest zbyt wąska, by swobodnie przepuszczać powietrze. Chory odczuwa brak tchu, najpierw podczas wysiłku, a w cięższych przypadkach także w spoczynku. Słychać wówczas głośny, szorstki oddech, nazywany stridorem, szczególnie podczas wdechu.
Co ważne, przy niedowładzie obustronnym głos może pozostać zaskakująco dobry, bo fałdy leżą blisko siebie i łatwo się zwierają. To mylące, ponieważ pacjent czuje się pozornie bezpiecznie, a stan zagraża oddychaniu. Narastający stridor, świszczący oddech i duszność wymagają pilnej pomocy lekarskiej, a nie obserwacji w domu.
Objawy niedowładu jednostronnego
Niedowład jednego fałdu daje głównie zaburzenia głosu i połykania, a rzadziej duszność. Typowy jest słaby, przydechowy głos, krótki czas fonacji, męczliwość oraz kaszel przy piciu. Nasilenie zależy od położenia unieruchomionego fałdu: gdy leży on daleko od linii środkowej, głos jest cichszy, a ryzyko zachłyśnięcia wyższe.
Zdrowy fałd potrafi częściowo kompensować ubytek. Przesuwa się poza linię środkową i próbuje zetknąć się z osłabionym, dzięki czemu u części chorych głos z czasem się poprawia, mimo że niedowład trwa. Kompensacja bywa jednak niepełna, a głos pozostaje słabszy podczas dłuższego lub głośniejszego mówienia.
Objawy niedowładu obustronnego
Niedowład obu fałdów ma inny przebieg niż jednostronny. Jeśli fałdy nie otwierają się wystarczająco, dominują objawy oddechowe: duszność wysiłkowa, stridor, uczucie braku powietrza i zmęczenie przy zwykłych czynnościach. Głos bywa prawie prawidłowy. Nawet zwykła infekcja górnych dróg oddechowych może gwałtownie pogarszać oddychanie.
Obustronne unieruchomienie fałdów jest uważane za objaw, a nie odrębną chorobę, dlatego zawsze wymaga ustalenia przyczyny. Czasem konieczne jest pilne zabezpieczenie dróg oddechowych, na przykład tracheotomią. Decyzje o dalszym leczeniu zapadają zwykle po obserwacji, ponieważ część fałdów odzyskuje ruchomość w ciągu miesięcy.
Objawy niedowładu fałdów głosowych u dzieci i niemowląt
U niemowląt i małych dzieci pierwszym sygnałem bywa słaby, cichy lub chrapliwy płacz. Rodzice zauważają też świst podczas oddychania, zwłaszcza przy płaczu lub karmieniu, oraz zadyszkę przy ssaniu. Niedowład może być wrodzony albo pojawić się po operacji w obrębie klatki piersiowej, szyi lub po długiej intubacji, na przykład u wcześniaków.
U dzieci szczególnie istotne są trudności z karmieniem: krztuszenie się, kaszel w trakcie jedzenia, wolne przybieranie na wadze i nawracające infekcje dróg oddechowych. Starsze dzieci mogą mówić cicho i ochryple, szybko się męczyć lub mieć kłopoty z głośnym wołaniem. Każdą przedłużającą się chrypkę u dziecka powinien ocenić lekarz, bo nie zawsze jest skutkiem krzyku.
Najczęstsze przyczyny niedowładu fałdów głosowych
Uszkodzenie nerwu krtaniowego wstecznego jest najczęstszą przyczyną. Biegnie on blisko tarczycy, przełyku i dużych naczyń, dlatego jest narażony podczas operacji szyi i klatki piersiowej. Do niedowładu mogą też prowadzić nowotwory, urazy oraz choroby neurologiczne. Około jednej trzeciej przypadków porażenia jednostronnego ma charakter idiopatyczny, czyli nie ma ustalonej przyczyny.
- operacje tarczycy, szyi, przełyku, serca i płuc
- guzy tarczycy, płuca, przełyku lub śródpiersia
- udar mózgu i inne choroby układu nerwowego
- intubacja oraz urazy szyi i klatki piersiowej
- zakażenia, zwłaszcza wirusowe
Przyczyna wpływa na rokowanie i dlatego jej ustalenie jest kluczowe. Niedowład po wirusowym zapaleniu ma zwykle lepszą szansę na ustąpienie niż niedowład wywołany guzem. Z tego powodu przy każdym potwierdzonym niedowładzie lekarz zwykle zleca badania, które mają wykluczyć zmiany w przebiegu nerwu od podstawy czaszki po klatkę piersiową.
Kiedy objawy wymagają pilnej konsultacji
Pilnej pomocy wymagają duszność, świszczący oddech w spoczynku, sinienie ust, nagła utrata głosu połączona z trudnościami w oddychaniu oraz ostre krztuszenie się. W takich sytuacjach należy zadzwonić pod numer 112 lub zgłosić się na szpitalny oddział ratunkowy, bez czekania na wizytę u specjalisty.
Planową, ale niezwłoczną wizytę warto umówić, gdy chrypka lub osłabienie głosu utrzymują się dłużej niż trzy–cztery tygodnie, szczególnie u osób palących. Nie należy czekać, jeśli zmiana głosu pojawiła się po operacji, intubacji lub urazie albo towarzyszą jej problemy z połykaniem. Wczesna ocena skraca czas do rozpoczęcia właściwego leczenia.
Jak rozpoznaje się niedowład fałdów głosowych
Podstawą rozpoznania jest badanie krtani wykonane przez laryngologa lub foniatrę. Lekarz ocenia ruchomość i napięcie fałdów, ich położenie oraz szczelność zamykania. Stosuje się laryngoskopię, czyli oglądanie krtani giętkim endoskopem przez nos lub sztywnym przez usta. Badanie trwa krótko, a zwykle wystarcza znieczulenie miejscowe.
Wideolaryngostroboskopia i ocena głosu
Wideolaryngostroboskopia pozwala zobaczyć drgania fałdów w zwolnionym tempie i wykryć nawet niewielką asymetrię. Uzupełniają ją ocena subiektywna głosu, pomiar czasu fonacji i badania akustyczne. Foniatra ocenia także połykanie, a w razie wątpliwości zleca dodatkowe badanie połykania, endoskopowe lub rentgenowskie. Wynik pomaga dobrać bezpieczną dietę i terapię.
Badania ustalające przyczynę
Aby znaleźć przyczynę, wykonuje się badania obrazowe: tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny szyi i klatki piersiowej, a także USG tarczycy. Elektromiografia krtani (EMG) ocenia aktywność mięśni i pomaga przewidzieć szansę powrotu ruchu. W razie potrzeby lekarz zleca badania krwi i konsultację neurologiczną.
Jak odróżnić niedowład od innych przyczyn chrypki
Chrypka ma wiele przyczyn, a samodzielne rozróżnienie jest trudne. Zapalenie krtani zwykle towarzyszy infekcji i ustępuje po kilku dniach. Guzki i polipy powstają po przeciążeniu głosu, a refluks krtaniowo-gardłowy daje chrząkanie i uczucie guli w gardle. Niedowład wyróżnia się tym, że wynika z zaburzenia ruchu, a nie z obecności zmiany na fałdzie.
Do rzadszych przyczyn zaburzeń głosu należą dysfonia mięśniowo-napięciowa, niedoczynność tarczycy oraz nowotwory krtani. Dlatego nie wolno zakładać, że przedłużająca się chrypka jest niegroźna. Ostateczne rozpoznanie wymaga obejrzenia fałdów głosowych, a w razie podejrzenia nowotworu pobrania wycinka. Szybkie badanie pozwala wykryć też zmiany, które w początkowym stadium dają jedynie niewielką zmianę brzmienia głosu.
Leczenie i rehabilitacja głosu
Leczenie zależy od przyczyny, nasilenia objawów i tego, czy dotyczy jednego, czy obu fałdów. O ile to możliwe, obejmuje leczenie choroby podstawowej. Podstawą postępowania zachowawczego jest rehabilitacja głosu prowadzona przez foniatrę lub logopedę, obejmująca ćwiczenia oddechowe, fonacyjne i naukę oszczędnej emisji głosu.
Gdy zachowawcze metody nie wystarczają, rozważa się leczenie zabiegowe. Przy niedowładzie jednostronnym stosuje się wstrzyknięcia wypełniacza w fałd głosowy lub operacje przesuwające fałd do linii środkowej, na przykład tyroplastykę. Przy niedowładzie obustronnym celem jest poszerzenie szpary głośni, a w ciężkich przypadkach konieczna bywa tracheotomia. O terminie zabiegu zwykle decyduje obserwacja przez kilka do kilkunastu miesięcy, chyba że istnieje ryzyko zachłyśnięcia lub zagrożenie oddychania.
Rokowanie i szansa na powrót funkcji
Rokowanie zależy od przyczyny. W wielu przypadkach, zwłaszcza po urazie nerwu podczas operacji lub infekcji wirusowej, ruchomość fałdu wraca częściowo albo całkowicie w ciągu kilku do kilkunastu miesięcy. Gorsze rokowanie dotyczy niedowładów wywołanych nowotworem, rozległym uszkodzeniem nerwu lub chorobami neurologicznymi o charakterze postępującym.
Nawet gdy ruchomość fałdu nie powraca, większość chorych może uzyskać dobrą funkcję głosową i oddechową dzięki rehabilitacji i leczeniu zabiegowemu. Pacjent zyskuje wtedy większe bezpieczeństwo podczas jedzenia i swobodniejszą komunikację. Dlatego warto zgłosić się do lekarza wcześnie. Regularne kontrole pozwalają ocenić postępy, a w razie potrzeby dostosować terapię lub zaplanować operację.
Co zrobić do czasu wizyty u specjalisty
Do czasu badania warto ograniczyć obciążanie głosu i nie wymuszać głośnej mowy, nie chrząkać i unikać krzyku. Pomaga picie wody w małych porcjach, odpowiednie nawilżenie powietrza i rezygnacja z palenia. Nie należy na własną rękę sięgać po antybiotyki ani leki sterydowe, ponieważ nie leczą niedowładu i mogą opóźnić rozpoznanie.
- kiedy zmiana głosu się zaczęła i czy narasta
- czy wcześniej była operacja, intubacja, uraz lub infekcja
- czy występują kłopoty z połykaniem, kaszel lub duszność
- jakie choroby przewlekłe i leki występują u pacjenta
Takie informacje skracają wywiad i ułatwiają lekarzowi ustalenie przyczyny. Przydaje się też krótkie nagranie głosu z różnych momentów dnia, które pokazuje zmienność objawów, oraz lista przyjmowanych leków i przebytych operacji, ponieważ zabiegi w obrębie szyi i klatki piersiowej mogą wpływać na nerwy krtani.
Podsumowanie
Objawy niedowładu fałdów głosowych obejmują chrypkę, cichy i przydechowy głos, krótki czas fonacji, męczliwość głosu, krztuszenie się, osłabiony kaszel oraz duszność i stridor w niedowładzie obustronnym. Ich zestaw zależy od liczby zajętych fałdów, ustawienia fałdu i uszkodzonego nerwu, dlatego u każdego chorego obraz bywa nieco inny.
Zmiana głosu utrzymująca się ponad trzy–cztery tygodnie, kłopoty z połykaniem lub oddychaniem po operacji szyi, intubacji czy urazie zawsze wymagają konsultacji laryngologicznej. Wczesne rozpoznanie, ustalenie przyczyny i rehabilitacja głosu zwiększają szansę na odzyskanie sprawnego głosu oraz bezpieczne połykanie i oddychanie. Samodzielne leczenie i długie czekanie nie są dobrym rozwiązaniem.