Najczęstsze objawy pourazowej perforacji błony bębenkowej to nagły ostry ból ucha, krwawienie lub wyciek z przewodu słuchowego, niedosłuch oraz szum w uchu. Mogą towarzyszyć im zawroty głowy i uczucie zatkanego ucha. Ból zwykle szybko słabnie, natomiast osłabienie słuchu i szumy utrzymują się dłużej. Każdy taki zestaw objawów wymaga oceny laryngologa.
Błona bębenkowa to cienka, elastyczna przegroda oddzielająca ucho zewnętrzne od ucha środkowego. Gdy pęka po urazie, słuch się pogarsza, a ucho środkowe traci ochronę przed wodą i bakteriami. Większość niewielkich perforacji goi się samoistnie w ciągu kilku tygodni, jednak ocena u specjalisty zmniejsza ryzyko powikłań.
Najważniejsze objawy w skrócie
Objawy pourazowej perforacji błony bębenkowej pojawiają się zazwyczaj natychmiast lub w ciągu kilku godzin od momentu urazu. Ich nasilenie zależy od wielkości otworu, mechanizmu urazu i tego, czy uszkodzone zostały także struktury ucha środkowego i wewnętrznego. Najczęściej zgłaszane dolegliwości to:
- nagły, ostry ból ucha
- krwawienie lub wyciek z przewodu słuchowego
- niedosłuch lub wyraźne osłabienie słuchu
- szum, dzwonienie albo świst w uchu
- uczucie pełności lub zatkania ucha
- zawroty głowy i zaburzenia równowagi
Żaden z tych objawów nie jest w pełni swoisty, dlatego nie pozwalają one samodzielnie potwierdzić perforacji. Brak bólu nie wyklucza pęknięcia błony, a obecność bólu nie oznacza, że do niego doszło. Ostateczne rozpoznanie wymaga badania otoskopowego, które laryngolog wykonuje w ciągu jednej wizyty.
Czym jest pourazowa perforacja błony bębenkowej
Perforacja błony bębenkowej to uszkodzenie polegające na przejściowym lub trwałym ubytku ciągłości błony, czyli otworze łączącym przewód słuchowy zewnętrzny z jamą bębenkową. Określenie pourazowa oznacza, że przyczyną jest czynnik zewnętrzny: uderzenie, wprowadzony przedmiot, gwałtowna zmiana ciśnienia albo bardzo głośny dźwięk. Nie dotyczy to otworów powstałych w przebiegu przewlekłego zapalenia.
Błona bębenkowa ma średnicę około 9–10 milimetrów i grubość rzędu 0,1 milimetra. Zbudowana jest z trzech warstw, a jej drgania przenoszone są przez kosteczki słuchowe do ucha wewnętrznego. Uszkodzenie tej struktury zaburza przewodzenie dźwięków, co tłumaczy, dlaczego niedosłuch jest jednym z podstawowych objawów perforacji.
Ból ucha tuż po urazie
Ból jest zwykle pierwszym objawem. W momencie pęknięcia błony pacjenci opisują nagłe, kłujące lub rozdzierające uczucie, często w towarzystwie głośnego trzasku. Intensywność jest duża, ponieważ błona bębenkowa jest bogato unerwiona. Dotyczy to zwłaszcza urazów mechanicznych, na przykład po uderzeniu otwartą dłonią w ucho albo użyciu patyczka higienicznego.
Po kilku godzinach ból zwykle wyraźnie słabnie, ponieważ napięcie błony spada, a ciśnienie w uchu się wyrównuje. Utrzymywanie się lub nasilanie bólu po pierwszej dobie sugeruje rozwijające się zapalenie ucha albo inne uszkodzenia, na przykład kości skroniowej. Wówczas konieczna jest szybka konsultacja medyczna, a nie dalsze oczekiwanie.
Krwawienie z ucha i wyciek
Krwawienie lub wyciek z ucha to drugi najbardziej charakterystyczny objaw. Zwykle jest niewielkie: kilka kropli krwi albo krwisto-surowicza wydzielina, która zasycha w przewodzie słuchowym. Obfite krwawienie albo wyciek przejrzystego płynu po urazie głowy mogą jednak wskazywać na złamanie podstawy czaszki i wymagają pilnej pomocy.
Wyciek ropny pojawia się zwykle dopiero po 24–48 godzinach i świadczy o zakażeniu, ponieważ przez otwór w błonie do ucha środkowego dostają się bakterie. Przyczyną może być woda z kąpieli albo niewłaściwa higiena ucha. Nie należy przemywać ucha ani wkładać do niego waty zanurzonej w płynach.
Niedosłuch po perforacji błony bębenkowej
Niedosłuch ma typ przewodzeniowy, ponieważ fale dźwiękowe nie są prawidłowo przekazywane do kosteczek słuchowych. Nasilenie zależy od wielkości i położenia otworu. Małe perforacje dają lekkie osłabienie słuchu, zwykle w zakresie 10–20 decybeli, natomiast duże ubytki mogą obniżać słuch nawet o 40 decybeli. Pacjenci najczęściej mówią, że głosy są przytłumione.
Jeśli niedosłuch jest znacznie większy niż wynikałoby to z rozmiaru perforacji albo towarzyszy mu szum i zawroty głowy, należy podejrzewać uszkodzenie kosteczek słuchowych lub ucha wewnętrznego. W takim przypadku do ubytku przewodzeniowego może dołączyć ubytek odbiorczy, który nie zawsze cofa się samoistnie i wymaga szybkiej diagnostyki audiologicznej.
Szum uszny i uczucie pełności w uchu
Szum uszny, czyli dzwonienie, świst lub buczenie, towarzyszy perforacji bardzo często. Jest to skutek zarówno urazu akustycznego lub ciśnieniowego, jak i zaburzonego przekazywania bodźców. Natężenie bywa zmienne. Przy urazach powodowanych hukiem lub eksplozją szum bywa wysokotonowy i może utrzymywać się dłużej niż ból czy krwawienie.
Uczucie pełności lub zatkania ucha wynika z obecności krwi i wydzieliny w przewodzie słuchowym oraz z zaburzenia wentylacji ucha środkowego. Część osób słyszy też własny głos inaczej, a próba przedmuchania uszu przy zaciśniętym nosie może powodować świst powietrza przez otwór. Takiej próby, zwanej manewrem Valsalvy, nie należy powtarzać.
Zawroty głowy i zaburzenia równowagi
Zawroty głowy po urazie ucha nie są typowym objawem izolowanej perforacji, ale występują u części chorych. Zwykle są krótkotrwałe i wynikają z podrażnienia błędnika, na przykład zimnym powietrzem lub wodą wpływającą do jamy bębenkowej, albo z nagłej zmiany ciśnienia. Towarzyszyć mogą nudności i oczopląs, czyli mimowolne ruchy gałek ocznych.
Silne zawroty trwające godzinami, wymioty i narastający niedosłuch odbiorczy sugerują uszkodzenie ucha wewnętrznego lub przetokę okienka owalnego albo okrągłego. To stan wymagający pilnej konsultacji laryngologicznej, ponieważ wczesne leczenie zwiększa szanse na odzyskanie słuchu. Nie wolno wówczas zwlekać z wizytą ani czekać, aż objawy ustąpią same.
Objawy w zależności od mechanizmu urazu
Obraz kliniczny zależy od tego, w jaki sposób doszło do pęknięcia błony. Różne mechanizmy dają różne uszkodzenia towarzyszące, a to wpływa na nasilenie dolegliwości, szanse na wygojenie i rokowanie. Wyróżnia się w praktyce klinicznej cztery główne grupy urazów: mechaniczne, ciśnieniowe, akustyczne oraz termiczne lub chemiczne.
Uraz mechaniczny
Jedną z najczęstszych przyczyn jest wsunięcie przedmiotu do przewodu słuchowego: patyczka higienicznego, spinki, ołówka lub zapałki. Objawami są nagły ból, niewielkie krwawienie i osłabienie słuchu. Uderzenie otwartą dłonią lub piłką w okolicę ucha daje podobny obraz, często z silniejszym bólem i szumem. Przedmiot może uszkodzić też kosteczki słuchowe.
Barotrauma
Barotrauma powstaje przy gwałtownej zmianie ciśnienia: podczas nurkowania, lądowania samolotu lub uderzenia w ucho powierzchnią wody. Objawy to silny ból ucha, uczucie zatkania, niedosłuch, szum, a czasem zawroty głowy. Ryzyko rośnie przy przeziębieniu, kiedy trąbka słuchowa jest niedrożna i nie wyrównuje ciśnienia po obu stronach błony.
Uraz akustyczny i podmuch
Huk eksplozji, strzał z broni palnej lub petarda wybuchająca przy uchu wytwarzają falę uderzeniową, która może rozerwać błonę. Poza perforacją często dochodzi do uszkodzenia ucha wewnętrznego, co objawia się głośnym szumem i niedosłuchem odbiorczym. Perforacje po podmuchu bywają duże, nieregularne i wolniej się goją niż otwory po urazach mechanicznych.
Uraz termiczny i chemiczny
Iskry spawalnicze, rozpryski gorącego metalu oraz substancje żrące, na przykład kwasy lub zasady, mogą wypalić błonę. Objawy to ostry, piekący ból, wyciek wydzieliny i szybko postępujący niedosłuch. Perforacje te goją się trudniej, ponieważ uszkodzenie obejmuje także tkanki otaczające. Wymagają szybkiej pomocy specjalisty i dokładnej oceny ucha środkowego.
Objawy perforacji u dzieci
U dzieci perforację błony bębenkowej mogą wywołać wsunięte przedmioty, uderzenia w ucho oraz urazy podczas zabawy w wodzie. Małe dziecko nie opisze objawów, dlatego uwagę powinny zwrócić nagły płacz, szarpanie za ucho, odmowa jedzenia, rozdrażnienie i krew na poduszce. Starsze dzieci skarżą się na ból, szum i gorsze słyszenie.
U dzieci często współistnieje zapalenie ucha środkowego, co utrudnia ocenę. U małych pacjentów cichy niedosłuch może wpływać na rozwój mowy, dlatego każde podejrzenie perforacji wymaga badania laryngologicznego i kontroli słuchu. Większość perforacji u dzieci goi się dobrze, a dzieci mają większą zdolność regeneracji błony niż dorośli.
Objawy alarmowe wymagające pilnej pomocy
Większość perforacji nie jest stanem zagrożenia życia, jednak niektóre objawy świadczą o poważniejszym uszkodzeniu ucha, kości skroniowej lub mózgu. Po urazie głowy, wypadku komunikacyjnym lub wybuchu należy szukać pomocy bez zwłoki, najlepiej na szpitalnym oddziale ratunkowym. Do sygnałów alarmowych zalicza się:
- przejrzysty, wodnisty wyciek z ucha po urazie głowy
- opadanie lub porażenie mięśni po jednej stronie twarzy
- silne zawroty głowy z wymiotami
- nagłą, głęboką utratę słuchu
- utratę przytomności, splątanie lub silny ból głowy
- gorączkę z bólem i obrzękiem za uchem
Porażenie nerwu twarzowego i wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego mogą wskazywać na uszkodzenie kości skroniowej. Nagła głęboka utrata słuchu może oznaczać uraz ucha wewnętrznego, w którym liczy się czas rozpoczęcia leczenia. Gorączka i obrzęk za uchem sugerują zapalenie wyrostka sutkowatego, które wymaga leczenia szpitalnego i antybiotyków podawanych dożylnie.
Jak długo trwają objawy
Ból i krwawienie ustępują zwykle w ciągu doby lub dwóch. Szum uszny i uczucie zatkania trwają od kilku dni do kilku tygodni, w zależności od rozległości uszkodzenia. Niedosłuch przewodzeniowy utrzymuje się do czasu zamknięcia perforacji, co przy niewielkich otworach następuje najczęściej w ciągu 4–8 tygodni. Duże ubytki mogą goić się znacznie dłużej.
Od 80 do 90 procent pourazowych perforacji zamyka się samoistnie, zwłaszcza gdy są małe i mają gładkie brzegi. Jeśli otwór nie zagoił się po trzech miesiącach, mówi się o perforacji przetrwałej. Utrzymujący się niedosłuch, nawracające wycieki lub szum po tym czasie wymagają ponownej oceny i rozważenia leczenia operacyjnego.
Jak lekarz rozpoznaje perforację
Podstawą rozpoznania jest otoskopia, czyli oglądanie błony bębenkowej za pomocą otoskopu lub mikroskopu. Lekarz ocenia wielkość, położenie i kształt otworu, obecność skrzepów i stan ucha środkowego. Zwykle widoczny jest nieregularny, postrzępiony otwór z zaschniętą krwią na brzegach. Przed badaniem lekarz może delikatnie odessać wydzielinę z przewodu słuchowego.
Audiogram tonalny pokazuje rodzaj i stopień niedosłuchu oraz pozwala odróżnić ubytek przewodzeniowy od odbiorczego. Tympanometria, wykonywana po ustąpieniu ostrych objawów, wykazuje w perforacji płaski zapis i nienormalnie dużą objętość przewodu słuchowego. W razie urazu głowy lub podejrzenia złamania wykonuje się tomografię komputerową kości skroniowych. Test kamertonowy daje wstępną informację o typie niedosłuchu.
Perforacja czy zapalenie ucha środkowego
Ostre zapalenie ucha środkowego również powoduje ból, niedosłuch i wyciek, dlatego łatwo je pomylić z perforacją pourazową. Różnica tkwi w kolejności zdarzeń. Po urazie ból pojawia się nagle, a krwawienie występuje od razu. W zapaleniu ból narasta stopniowo, towarzyszy mu gorączka, a otwór w błonie powstaje dopiero wskutek parcia ropy.
Po pęknięciu błony w przebiegu zapalenia ból zwykle słabnie, co może przypominać objaw perforacji pourazowej. Rozróżnienie jest ważne, ponieważ zapalenie wymaga często antybiotyku, a perforacja pourazowa niekoniecznie. Wywiad dotyczący okoliczności zachorowania, takich jak infekcja górnych dróg oddechowych lub uraz, jest dla laryngologa pierwszą wskazówką diagnostyczną.
Powikłania nieleczonej perforacji
Najczęstszym powikłaniem jest zakażenie ucha środkowego, ponieważ bakterie i woda mają swobodny dostęp przez otwór. Objawia się nawracającym lub przewlekłym wyciekiem, bólem i pogorszeniem słuchu. Przewlekły stan zapalny może prowadzić do uszkodzenia kosteczek słuchowych, a w rzadkich przypadkach do zapalenia wyrostka sutkowatego, porażenia nerwu twarzowego lub powikłań wewnątrzczaszkowych.
Innym groźnym następstwem jest perlak, czyli nabłonek wrastający do ucha środkowego przez brzeg perforacji. Rozwija się powoli, niszczy kość i kosteczki oraz wymaga operacji. Perforacja przetrwała może powodować też trwały niedosłuch przewodzeniowy i utrudnia kąpiel czy pływanie. Dlatego perforację, która nie goi się po kilku miesiącach, należy leczyć, a nie tylko obserwować.
Leczenie i gojenie perforacji
Większość pourazowych perforacji nie wymaga operacji. Postępowanie obejmuje ochronę ucha przed wodą, kontrolę laryngologiczną i okresowe badanie słuchu. Gdy ucho jest zakażone, lekarz przepisuje krople antybiotykowe do ucha, które są bezpieczne w przypadku perforacji, albo antybiotyk doustny. Nie wolno stosować kropli bez zalecenia, ponieważ część z nich może uszkadzać ucho wewnętrzne.
Gdy perforacja nie zamyka się samoistnie, rozważa się zabieg. Najprostszą metodą jest miringoplastyka z użyciem łatki z żelatyny, papieru lub tkanki własnej pacjenta. Przy większych ubytkach wykonuje się tympanoplastykę, w której błonę odtwarza się przeszczepem z powięzi mięśnia skroniowego lub chrząstki. Skuteczność tympanoplastyki wynosi zwykle 85–95 procent.
Czego unikać po urazie ucha
Po podejrzeniu perforacji najważniejsze jest niedopuszczenie do zakażenia i dalszego uszkodzenia błony. Należy chronić ucho przed wodą podczas mycia głowy, na przykład watą nasączoną wazeliną lub zatyczką przeznaczoną do kąpieli. Do czasu badania lekarskiego warto unikać następujących czynności, które zwiększają ryzyko powikłań:
- płukania i przemywania ucha
- wkładania do ucha patyczków, wacików lub kropli bez zalecenia lekarza
- pływania i nurkowania
- silnego wydmuchiwania nosa
- słuchania głośnej muzyki przez słuchawki douszne
Płukanie ucha jest szczególnie ryzykowne, ponieważ woda i zanieczyszczenia z przewodu słuchowego dostają się do jamy bębenkowej i sprzyjają zakażeniu. Silne wydmuchiwanie nosa zwiększa ciśnienie w uchu środkowym, dlatego zaleca się delikatne oczyszczanie jednej dziurki naraz. Pływanie można wznowić dopiero po potwierdzeniu wygojenia przez laryngologa.
Zapobieganie pourazowej perforacji błony bębenkowej
Najskuteczniejszą profilaktyką jest zrezygnowanie z patyczków higienicznych i innych przedmiotów w przewodzie słuchowym. Woskowina jest naturalnym mechanizmem ochronnym i zwykle usuwa się sama, wędrując ku zewnętrznemu otworowi przewodu. Dzieciom nie należy pozwalać na wkładanie przedmiotów do uszu, a przy nadmiarze woskowiny lepiej skorzystać z pomocy lekarza.
Podczas nurkowania i lotów należy wyrównywać ciśnienie w uszach, nie podejmować nurkowania z przeziębieniem lub katarem i stosować się do zasad bezpiecznego nurkowania. Osoby narażone na hałas impulsowy, na przykład strzelcy, powinny nosić ochronniki słuchu. Zabezpieczenie uszu jest ważne także podczas pracy przy spawaniu, gdzie iskry mogą uszkodzić błonę.
Najczęstsze pytania
Czy perforacja błony bębenkowej boli?
Ból jest najsilniejszy w chwili pęknięcia, a potem szybko słabnie. Ucho może jeszcze boleć przez kilka dni, zwłaszcza przy zakażeniu. Brak bólu nie wyklucza perforacji, dlatego w razie niedosłuchu, szumu lub wycieku po urazie należy zgłosić się do laryngologa, nawet jeśli ucho przestało boleć.
Czy po perforacji błony bębenkowej słuch wraca?
Zwykle tak, ponieważ perforacja powoduje najczęściej niedosłuch częściowy, a nie całkowitą głuchotę. Słuch pogarsza się w różnym stopniu zależnie od wielkości otworu i uszkodzeń towarzyszących. Po wygojeniu błony słuch zazwyczaj wraca do poprzedniego poziomu, o ile ucho wewnętrzne i kosteczki nie ucierpiały. Trwały ubytek odbiorczy zdarza się przy urazach akustycznych lub podmuchowych.
Czy można latać samolotem z perforacją błony bębenkowej?
Zwykle tak, ponieważ otwór w błonie sprzyja wyrównywaniu ciśnienia po obu jej stronach, więc ryzyko barotraumy jest mniejsze. Mimo to lot tuż po urazie, przy zakażeniu lub silnym bólu warto skonsultować z laryngologiem. Podczas nurkowania sytuacja jest odmienna: woda wpływająca przez otwór do ucha środkowego może wywołać zawroty głowy, dlatego nurkować nie wolno.
Podsumowanie
Pourazowa perforacja błony bębenkowej objawia się nagłym bólem ucha, krwawieniem lub wyciekiem, niedosłuchem, szumem w uchu, uczuciem zatkania, a czasem zawrotami głowy. Dolegliwości te mogą przypominać zapalenie ucha środkowego, dlatego decydujące znaczenie ma badanie otoskopowe. Większość małych perforacji goi się samoistnie w ciągu kilku tygodni.
Do laryngologa należy zgłosić się po każdym urazie ucha z bólem, wyciekiem lub pogorszeniem słuchu, a pilnie po urazie głowy, przy silnych zawrotach i nagłej głuchocie. W okresie gojenia ucho trzeba chronić przed wodą, a po kilku miesiącach bez wygojenia rozważyć leczenie operacyjne. Rzetelna diagnostyka chroni słuch i zapobiega powikłaniom.