Najważniejsze objawy surowiczego zapalenia ucha środkowego to niedosłuch, uczucie zatkanego lub pełnego ucha oraz trzaski i szumy w uchu. Zwykle nie występuje silny ból ani wysoka gorączka. U dzieci chorobę zdradzają głośne oglądanie telewizji, częste pytania „co?” i opóźniony rozwój mowy. Pewne rozpoznanie stawia laryngolog po badaniu ucha i tympanometrii.
Najważniejsze objawy w skrócie
Surowicze zapalenie ucha środkowego, zwane też wysiękowym zapaleniem ucha środkowego, polega na gromadzeniu się płynu w jamie bębenkowej bez objawów ostrej infekcji. Dlatego dolegliwości są dyskretne i łatwo je przeoczyć. Najczęściej dominuje pogorszenie słuchu, które chory lub rodzic zauważa dopiero po kilku tygodniach.
- niedosłuch przewodzeniowy, zwykle łagodny lub umiarkowany
- uczucie zatkania, pełności lub ciśnienia w uchu
- trzaski, bulgotanie i szumy uszne
- własny głos brzmiący głośno lub dudniąco
- u dzieci: głośne słuchanie, nieuwaga, opóźniona mowa
Objawy mogą dotyczyć jednego lub obu uszu i często zmieniają nasilenie w ciągu dnia. Zwykle nasilają się podczas przeziębienia i słabną, gdy obrzęk błony śluzowej nosa i gardła się zmniejsza. Brak bólu nie oznacza, że choroba jest niegroźna, zwłaszcza u małych dzieci.
Czym jest surowicze zapalenie ucha środkowego
Ucho środkowe to powietrzna jama za błoną bębenkową, połączona z gardłem trąbką słuchową. Gdy trąbka źle przewietrza jamę, powietrze się wchłania, a w jej miejsce gromadzi się płyn. Wysięk bywa wodnisty lub gęsty i lepki, stąd potoczna nazwa „klejowe ucho”. Błona bębenkowa pozostaje przy tym nieuszkodzona.
Schorzenie najczęściej dotyczy dzieci w wieku od 6 miesięcy do 6 lat, bo ich trąbka słuchowa jest krótsza, bardziej pozioma i łatwiej ulega zablokowaniu. Występuje jednak także u dorosłych. Często pojawia się po ostrym zapaleniu ucha środkowego, infekcji górnych dróg oddechowych lub zmianie ciśnienia podczas lotu samolotem.
Niedosłuch jako główny objaw
Niedosłuch jest najważniejszym objawem surowiczego zapalenia ucha środkowego. Ma charakter przewodzeniowy: płyn utrudnia drganiom błony bębenkowej i kosteczek słuchowych przenoszenie dźwięku do ucha wewnętrznego. Zazwyczaj ubytek wynosi około 20–40 decybeli, co odpowiada trudnościom w rozumieniu szeptu i cichej mowy, ale nie całkowitej głuchocie.
Chory często nie zauważa pogorszenia, ponieważ rozwija się ono stopniowo, a mózg przyzwyczaja się do cichszych dźwięków. Niedosłuch bywa zmienny: lepszy po ziewaniu, połykaniu lub wydmuchaniu nosa, gorszy podczas kataru. Przy chorobie jednostronnej problemem jest zwykle zlokalizowanie źródła dźwięku i słyszenie w hałasie.
Uczucie zatkanego ucha i pełności
Drugim typowym objawem jest uczucie zatkanego ucha, podobne do tego, które towarzyszy lądowaniu samolotu. Pacjenci opisują je jako pełność, ucisk lub wrażenie waty w uchu. Wynika ono z podciśnienia w jamie bębenkowej i obecności płynu, który napina i cofa błonę bębenkową.
Dorośli i starsze dzieci potrafią to wrażenie nazwać. Próby przetkania ucha przez ziewanie, przełykanie lub próbę Valsalvy przynoszą jedynie krótką ulgę albo nie pomagają wcale. Jeśli uczucie zatkania utrzymuje się dłużej niż kilka dni mimo ustąpienia kataru, warto zgłosić się do lekarza.
Trzaski, szumy i zmiana brzmienia własnego głosu
Część chorych słyszy trzaski, pstrykanie lub bulgotanie, zwłaszcza przy przełykaniu i ruchach głowy. Powstają, gdy pęcherzyki powietrza przemieszczają się w płynie lub gdy trąbka słuchowa otwiera się z oporem. Czasem pojawia się niegłośny szum uszny, rzadziej pulsujący, który nasila się w ciszy, na przykład wieczorem.
Częstą skargą jest też autofonia, czyli zmieniony odbiór własnego głosu. W surowiczym zapaleniu ucha środkowego głos bywa stłumiony lub dudniący, jakby chory mówił w beczce. Podobne wrażenie występuje przy patologicznie rozwartej trąbce słuchowej, dlatego przyczynę ustala laryngolog. Wrażenie to bywa męczące i utrudnia rozmowy.
Dlaczego ból i gorączka zwykle nie występują
Surowicze zapalenie ucha środkowego przebiega z niewielkim nasileniem stanu zapalnego, dlatego typowo nie powoduje silnego bólu ucha ani wysokiej gorączki. Zdarza się łagodny dyskomfort, uczucie rozpierania lub krótkotrwałe kłucie, szczególnie przy zmianach ciśnienia. Nie jest to jednak ból porównywalny z tym, który towarzyszy ostremu zapaleniu ucha.
Brak bólu bywa powodem opóźnionej diagnozy. Rodzice nie widzą płaczącego, rozgorączkowanego dziecka, więc zakładają, że ucho jest zdrowe. Tymczasem niedosłuch trwający tygodniami może zaburzać rozwój mowy i naukę. Dlatego pozornie „ciche” objawy wymagają takiej samej uwagi jak wyraźne dolegliwości, szczególnie gdy dziecko często choruje na infekcje.
Objawy u niemowląt i małych dzieci
Niemowlęta i dzieci poniżej trzeciego roku życia nie potrafią powiedzieć, że gorzej słyszą, więc rodzic musi obserwować ich zachowanie. W tym wieku niedosłuch przewodzeniowy łatwo pomylić z roztargnieniem lub uporem. Najczęściej zauważa się kilka sygnałów jednocześnie, a nie pojedynczy objaw, i utrzymują się one przez wiele tygodni.
- brak reakcji na ciche dźwięki lub wołanie z innego pokoju
- mało gaworzenia i ubogi zasób słów
- częste dotykanie lub pociąganie za ucho
- drażliwość i gorszy sen
Pociąganie za ucho nie jest swoistym objawem, bo dzieci robią to także podczas ząbkowania czy zmęczenia. Znaczenie ma zestaw wskazówek. Jeżeli dziecko niedawno przeszło ostre zapalenie ucha środkowego, a słuch nadal wydaje się słaby, trzeba skontrolować ucho także wtedy, gdy zniknęły ból i gorączka.
Zmiany w zachowaniu, mowie i nauce
U dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym objawy dotyczą głównie komunikacji. Dziecko często pyta „co?”, ogląda telewizję lub słucha bajek głośniej niż reszta rodziny, nie reaguje na polecenia i patrzy na twarz mówiącego, by odczytać ruch ust. Takie zachowanie bywa mylnie oceniane jako ignorowanie dorosłych.
Przewlekły płyn w uchu może opóźniać rozwój mowy, pogarszać wymowę głosek i utrudniać naukę czytania. Dziecko bywa rozkojarzone, szybko się męczy w hałaśliwej klasie, wycofuje się z zabawy w grupie lub rozdrażnia. Po przywróceniu prawidłowego słuchu trudności te zazwyczaj się zmniejszają w kolejnych miesiącach.
Zaburzenia równowagi i niezgrabność
Płyn w uchu środkowym może wpływać na układ równowagi, choć zawroty głowy nie należą do typowych objawów. Częściej obserwuje się u dzieci niezgrabność, potykanie się, upadki i opóźnienie w nauce chodzenia lub jazdy na rowerze. Starsi chorzy opisują chwiejność, uczucie niestabilności lub krótkotrwałe oszołomienie przy zmianie pozycji ciała.
Silne, wirowe zawroty głowy z nudnościami lub wymiotami nie pasują do klasycznego obrazu choroby. Wymagają szybszej konsultacji, ponieważ mogą wskazywać na zajęcie ucha wewnętrznego, powikłanie zapalenia albo inną chorobę przedsionka. Nie należy ich tłumaczyć wyłącznie obecnością płynu w uchu środkowym, nawet gdy badanie potwierdza wysięk.
Objawy surowiczego zapalenia ucha środkowego u dorosłych
U dorosłych choroba daje podobne objawy: niedosłuch, uczucie zatkania ucha, trzaski i dyskomfort przy zmianach ciśnienia. Najczęściej wiąże się z przewlekłym nieżytem nosa, alergią, zapaleniem zatok lub przebytym przeziębieniem. Dorośli częściej niż dzieci potrafią opisać dolegliwości, ale równie często zwlekają z wizytą, traktując je jako przejściowe.
Szczególną uwagę zwraca jednostronny płyn w uchu utrzymujący się u dorosłego dłużej niż kilka tygodni. Laryngolog powinien wtedy obejrzeć nosogardło, by wykluczyć zmiany blokujące ujście trąbki słuchowej, w tym rzadko występujące nowotwory. Takie postępowanie jest standardem, ponieważ pominięcie rzadkiej przyczyny ma poważne skutki.
Jak zmieniają się objawy w czasie
Przebieg choroby dzieli się na trzy fazy. Postać ostra trwa do trzech tygodni, podostra od trzech tygodni do trzech miesięcy, a przewlekła dłużej niż trzy miesiące. Objawy w fazie ostrej bywają wyraźniejsze, bo często towarzyszy jej katar lub przebyta infekcja. W postaci przewlekłej dolegliwości są łagodniejsze, lecz bardziej uporczywe.
Większość przypadków ustępuje samoistnie. Płyn znika w ciągu trzech miesięcy u około 75–90 procent dzieci, które przebyły ostre zapalenie ucha środkowego. Dlatego lekarze zwykle zalecają obserwację. Gdy objawy, a przede wszystkim niedosłuch, utrzymują się powyżej trzech miesięcy, konieczne jest badanie słuchu i ocena, czy potrzebne jest leczenie zabiegowe.
Co lekarz widzi w badaniu otoskopowym
Podstawą rozpoznania jest otoskopia, czyli oglądanie błony bębenkowej przez wziernik. W surowiczym zapaleniu ucha środkowego błona jest zwykle matowa, zmętniała, bursztynowa, szara lub lekko żółtawa. Często bywa wciągnięta do wnętrza jamy bębenkowej, a rękojeść młoteczka wygląda na skróconą lub nienaturalnie wyraźną.
- zmętnienie lub bursztynowe zabarwienie błony bębenkowej
- pęcherzyki powietrza lub poziom płynu za błoną
- cofnięcie błony i zmniejszona ruchomość
Najważniejsze jest ograniczenie ruchomości błony, które lekarz ocenia otoskopem pneumatycznym, czyli aparatem z gumową gruszką podającą powietrze. Prawidłowa błona porusza się żywo, a błona z wysiękiem ledwo drga. W przeciwieństwie do ostrego zapalenia błona nie jest zwykle czerwona ani wypukła, choć bywa lekko zaróżowiona.
Tympanometria i audiometria
Tympanometria mierzy ruchomość błony bębenkowej w odpowiedzi na zmiany ciśnienia w przewodzie słuchowym. Wynik w kształcie płaskiej krzywej, określany jako typ B, silnie wskazuje na płyn w uchu środkowym. Krzywa typu C oznacza podciśnienie w jamie bębenkowej i może poprzedzać gromadzenie się wysięku. Badanie jest szybkie, bezbolesne i możliwe także u małych dzieci.
Audiometria tonalna określa stopień niedosłuchu u starszych dzieci i dorosłych, a u najmłodszych stosuje się audiometrię behawioralną lub badania obiektywne. Typowy wynik to niedosłuch przewodzeniowy z różnicą między przewodnictwem powietrznym i kostnym. Badanie słuchu zaleca się, gdy płyn utrzymuje się co najmniej trzy miesiące albo gdy podejrzewa się opóźnienie rozwoju mowy.
Różnice między surowiczym a ostrym zapaleniem ucha środkowego
Ostre zapalenie ucha środkowego rozpoczyna się nagle: silnym bólem ucha, gorączką, płaczem i rozdrażnieniem, a błona bębenkowa jest zaczerwieniona i wypukła. W surowiczym zapaleniu dominuje cichy niedosłuch bez wyraźnych objawów infekcji. Błona jest matowa i cofnięta, a ból i gorączka zwykle nie występują.
Obie postacie bywają ze sobą powiązane. Płyn często pozostaje w uchu po wyleczeniu ostrego zapalenia, a surowicze zapalenie może ulec nadkażeniu i przejść w ostre. Jeśli u dziecka z płynem w uchu nagle pojawi się ból i gorączka, może to oznaczać nową infekcję i wymaga pilnej oceny lekarza.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Główną przyczyną jest zaburzona funkcja trąbki słuchowej. Najczęściej wynika z przerostu migdałka gardłowego, przewlekłego nieżytu nosa, alergii lub nawracających infekcji górnych dróg oddechowych. Zwiększa ryzyko także bierne palenie tytoniu, wady budowy podniebienia, zespół Downa oraz zmiany ciśnienia podczas nurkowania czy lotów samolotem.
Ryzyko jest większe u dzieci uczęszczających do żłobka lub przedszkola, bo częściej przechodzą infekcje. Znaczenie mają też karmienie butelką w pozycji leżącej i krótsza lub brak karmienia piersią. Jeżeli objawy nawracają razem z chrapaniem, oddychaniem przez usta i zatkanym nosem, lekarz zwykle ocenia wielkość migdałka gardłowego.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do pediatry lub laryngologa należy zgłosić się, gdy niedosłuch, uczucie zatkania ucha albo opisane zmiany w zachowaniu dziecka utrzymują się dłużej niż dwa–trzy tygodnie. Konsultacji wymaga także podejrzenie opóźnienia mowy oraz utrzymujący się niedosłuch po przebytym ostrym zapaleniu ucha. Im wcześniej rozpoznanie, tym mniejsze ryzyko trwałych skutków. Pilnej konsultacji wymagają następujące objawy.
- nagły niedosłuch lub głuchota w jednym uchu
- silny ból ucha, wysoka gorączka lub wyciek z ucha
- zawroty głowy z wymiotami
- obrzęk, zaczerwienienie lub bolesność za małżowiną uszną
- osłabienie mięśni twarzy
Wymienione objawy mogą świadczyć o ostrym zapaleniu, powikłaniu lub chorobie ucha wewnętrznego i wymagają szybkiej konsultacji, a w razie nasilenia pomocy w trybie nagłym. Nagła głuchota jednego ucha jest stanem pilnym, zwłaszcza gdy występuje bez przeziębienia. Nie warto czekać na samoistną poprawę.
Jak wygląda leczenie
Przy niepowikłanym płynie w uchu zwykle stosuje się czujną obserwację przez około trzy miesiące, ponieważ wiele przypadków ustępuje samoistnie. Antybiotyki, leki przeciwhistaminowe, leki obkurczające i glikokortykosteroidy nie leczą skutecznie przewlekłego wysięku i nie są rutynowo zalecane. Pomóc może leczenie alergii lub przewlekłego nieżytu nosa, jeśli lekarz je potwierdzi.
Gdy płyn i niedosłuch utrzymują się powyżej trzech miesięcy, rozważa się założenie drenów wentylacyjnych do błony bębenkowej, niekiedy z usunięciem migdałka gardłowego. Zabieg wykonuje się w krótkim znieczuleniu i szybko przywraca słuch. Dreny wypadają zwykle po kilku miesiącach do dwóch lat, a decyzję lekarz podejmuje indywidualnie.
Powikłania nieleczonego płynu w uchu
Najczęstszym skutkiem długotrwałego płynu w uchu jest utrzymujący się niedosłuch, który wpływa na rozwój mowy, koncentrację i wyniki w nauce. Wysięk sprzyja też nawracającym ostrym zapaleniom ucha. U części dzieci błona bębenkowa ulega trwałemu cofnięciu, tworzą się kieszenie retrakcyjne lub zmiany bliznowate, które wymagają kontroli laryngologicznej.
Rzadko dochodzi do cholesteatomy, czyli nieprawidłowego rozrostu złuszczonego nabłonka w uchu środkowym, który może niszczyć kosteczki słuchowe. Cięższe powikłania, takie jak zapalenie wyrostka sutkowatego, zdarzają się sporadycznie. Regularne kontrole i badanie słuchu pozwalają wykryć problem wcześnie, zanim pojawią się trwałe następstwa.
Co można zrobić w domu do czasu wizyty
Do czasu wizyty lub podczas obserwacji można ułatwić dziecku komunikację: mówić wyraźnie, twarzą do niego, ograniczać hałas tła i ściszać telewizor. W przedszkolu warto poinformować opiekunów o podejrzeniu niedosłuchu i poprosić o posadzenie dziecka blisko wychowawcy. Należy unikać palenia tytoniu w domu i w samochodzie.
Starszym dzieciom i dorosłym czasem pomaga ćwiczenie samodzielnego przewietrzania ucha, na przykład delikatne wydmuchiwanie powietrza przy zatkanym nosie lub użycie specjalnego balonika do nosa. Metodę warto skonsultować z lekarzem, bo nieumiejętne dmuchanie może zaszkodzić. Nie wolno wkładać do ucha patyczków ani wlewać kropli bez zalecenia.
Najczęstsze pytania o objawy surowiczego zapalenia ucha środkowego
Czy surowiczemu zapaleniu ucha środkowego towarzyszy ból?
Zazwyczaj nie. Najczęściej występuje jedynie uczucie pełności lub łagodny dyskomfort, a silny ból ucha sugeruje ostre zapalenie albo inne schorzenie. Ból może pojawić się przejściowo przy zmianach ciśnienia lub podczas przeziębienia, ale nie jest głównym objawem choroby ani wskaźnikiem jej nasilenia.
Czy surowicze zapalenie ucha środkowego jest zakaźne?
Sam płyn w uchu nie jest zakaźny, ale infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych, które często go poprzedzają, mogą się przenosić między dziećmi. Dlatego dzieci w żłobkach i przedszkolach chorują częściej. Dziecko z płynem w uchu, bez objawów infekcji, może zwykle uczęszczać do placówki, jeśli lekarz nie zaleci inaczej.
Czy po przebytym płynie w uchu słuch wraca do normy?
U większości chorych tak. Po ustąpieniu wysięku niedosłuch przewodzeniowy zwykle się cofa, a słuch wraca do normy w ciągu kilku dni lub tygodni. Trwałe pogorszenie jest rzadkie i dotyczy głównie przypadków z powikłaniami, takimi jak uszkodzenie błony bębenkowej czy kosteczek słuchowych po długotrwałej chorobie.
Podsumowanie
Surowicze zapalenie ucha środkowego daje przede wszystkim niedosłuch, uczucie zatkania ucha, trzaski i zmienione brzmienie własnego głosu, zwykle bez bólu i gorączki. U dzieci objawem jest też głośne słuchanie, nieuwaga i opóźniona mowa. Rozpoznanie opiera się na otoskopii, tympanometrii i audiometrii, a leczenie rozpoczyna się często od obserwacji.
Najlepszą strategią jest wczesne rozpoznanie. Jeśli niedosłuch trwa dłużej niż kilka tygodni lub budzi niepokój rodzica, należy umówić badanie u laryngologa. Nagła głuchota, silny ból, gorączka, wyciek z ucha lub objawy neurologiczne wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.