Najważniejsze objawy zapalenia błony bębenkowej
Zapalenie błony bębenkowej objawia się przede wszystkim silnym, często nagłym bólem ucha, uczuciem pełności lub zatkania, niedosłuchem oraz u części chorych wyciekiem z przewodu słuchowego. Towarzyszyć mogą szumy uszne, wrażliwość ucha na dotyk i gorączka. Rozpoznanie wymaga badania otoskopowego, ponieważ podobne dolegliwości występują także w innych chorobach ucha.
- ból ucha, nasilający się przy dotyku lub poruszaniu małżowiną
- niedosłuch lub stłumione słyszenie
- uczucie pełności w uchu
- szumy uszne
- wyciek surowiczy, krwisty lub ropny
- podwyższona temperatura ciała
Nasilenie i zestaw objawów zależą od postaci choroby, jej przyczyny i wieku pacjenta. Najbardziej charakterystyczny jest ból, który często budzi chorego w nocy i słabnie dopiero po pęknięciu pęcherzyka lub samoistnym wycieku płynu. Zrozumienie mechanizmu każdego objawu ułatwia ocenę, kiedy wystarczy obserwacja, a kiedy konieczna jest szybka wizyta u lekarza.
Czym jest zapalenie błony bębenkowej
Błona bębenkowa to cienka, półprzezroczysta struktura oddzielająca przewód słuchowy zewnętrzny od ucha środkowego. Przenosi drgania dźwiękowe na kosteczki słuchowe. Jej zapalenie, nazywane po łacinie myringitis, oznacza stan zapalny samej błony, który może występować samodzielnie albo jako element zapalenia ucha środkowego lub zewnętrznego. Nie jest to więc jedna choroba, lecz grupa schorzeń o podobnym obrazie.
Wyróżnia się postać ostrą i przewlekłą. Ostre zapalenie błony bębenkowej pojawia się nagle i najczęściej towarzyszy infekcji wirusowej lub bakteryjnej dróg oddechowych. Szczególnym wariantem jest zapalenie pęcherzykowe, w którym na błonie powstają wypełnione płynem pęcherze. Postać przewlekła rozwija się powoli, często po urazie lub długotrwałym drażnieniu ucha.
Ból ucha jako główny objaw
Ból jest najczęstszym i najbardziej dokuczliwym objawem zapalenia błony bębenkowej. Ma charakter ostry, kłujący lub rwący, często narasta w ciągu kilku godzin i nasila się nocą, gdy chory leży. Błona bębenkowa jest bogato unerwiona, dlatego nawet niewielki obrzęk lub pęcherz powoduje wyraźną, trudną do zniesienia dolegliwość.
Ból może promieniować do skroni, żuchwy, gardła lub szyi, co bywa mylone z chorobami zębów albo stawu skroniowo-żuchwowego. Po samoistnym pęknięciu pęcherzyka lub perforacji błony ból zwykle słabnie gwałtownie, a w uchu pojawia się wyciek. Taka nagła ulga nie oznacza jednak, że choroba ustąpiła.
Niedosłuch i uczucie zatkanego ucha
Zapalenie błony bębenkowej zwykle powoduje niedosłuch przewodzeniowy o niewielkim lub umiarkowanym nasileniu. Obrzęknięta, pogrubiała błona gorzej drga pod wpływem fal dźwiękowych, a nagromadzony płyn dodatkowo ogranicza przewodzenie. Chory opisuje to jako stłumione słyszenie, uczucie waty w uchu lub własny głos brzmiący głośniej niż zwykle, czyli autofonię.
Pogorszenie słuchu jest zazwyczaj odwracalne i ustępuje po wyleczeniu stanu zapalnego. Jeżeli jednak pojawi się nagły, głęboki niedosłuch, silne zawroty głowy lub dzwonienie w uchu, trzeba podejrzewać zajęcie ucha wewnętrznego. Wymaga to pilnej oceny laryngologicznej, ponieważ opóźnienie leczenia zwiększa ryzyko trwałego uszkodzenia słuchu.
Wyciek z ucha
Wyciek z ucha pojawia się, gdy stan zapalny prowadzi do powstania wysięku lub pęknięcia pęcherzyków na błonie. Wydzielina może być surowicza, krwista, żółtawa lub ropna. W zapaleniu pęcherzykowym zwykle jest jej niewiele i ma domieszkę krwi, natomiast przy perforacji w przebiegu zapalenia ucha środkowego bywa obfita i gęsta.
- nieprzyjemny, gnilny zapach wydzieliny
- obfita ropna wydzielina utrzymująca się dłużej niż kilka dni
- wodnisty, przejrzysty wyciek po urazie głowy
Przejrzysty, wodnisty wyciek po urazie głowy może oznaczać wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Każdy wyciek z ucha, który utrzymuje się dłużej niż dobę lub dwie, należy skonsultować z lekarzem, a ucha nie wolno zatykać ani przepłukiwać na własną rękę.
Szumy uszne i inne objawy słuchowe
Szumy uszne towarzyszą części przypadków zapalenia błony bębenkowej. Pacjenci opisują je jako dzwonienie, brzęczenie, buczenie lub pulsowanie zgodne z biciem serca. Wynikają z zaburzonego przewodzenia dźwięku oraz podrażnienia struktur ucha środkowego i zwykle ustępują razem ze stanem zapalnym. Utrzymywanie się szumów po wyleczeniu infekcji wymaga badania słuchu.
Do innych objawów słuchowych należą nadwrażliwość na głośne dźwięki, podwójne słyszenie tego samego dźwięku o różnej wysokości, czyli diplakuzja, oraz trzaski lub bulgotanie przy przełykaniu i ziewaniu. Te ostatnie sygnalizują zwykle zaburzoną drożność trąbki słuchowej, która często poprzedza lub współistnieje z zapaleniem błony.
Gorączka i objawy ogólne
Gorączka występuje częściej, gdy zapalenie błony bębenkowej wynika z infekcji bakteryjnej lub towarzyszy ostremu zapaleniu ucha środkowego. Temperatura zwykle nie przekracza 39 °C. Chory może odczuwać osłabienie, bóle głowy, brak apetytu i rozdrażnienie. W izolowanym zapaleniu pęcherzykowym temperatura bywa prawidłowa lub tylko nieznacznie podwyższona.
Objawom ucha często towarzyszą symptomy infekcji górnych dróg oddechowych: katar, kaszel, ból gardła i uczucie rozbicia. Ich obecność przemawia za tym, że zapalenie błony jest powikłaniem przeziębienia lub grypy. Brak takich objawów nie wyklucza choroby, ale zwiększa znaczenie badania pod kątem innych przyczyn, na przykład urazu.
Objawy zapalenia pęcherzykowego błony bębenkowej
Zapalenie pęcherzykowe, zwane też bullous myringitis, daje szczególnie gwałtowny obraz kliniczny. Chory zgłasza nagły, bardzo silny ból ucha, niekiedy poprzedzony przeziębieniem, oraz niedosłuch i uczucie pełności. Na błonie bębenkowej i sąsiedniej skórze przewodu słuchowego tworzą się pojedyncze lub liczne pęcherze wypełnione surowiczą bądź krwistą treścią.
Po pęknięciu pęcherzy pojawia się niewielki, często krwisty wyciek, a ból wyraźnie słabnie. Dolegliwości ustępują zwykle w ciągu kilku dni do dwóch tygodni. U części chorych może współistnieć niedosłuch odbiorczy, dlatego po przebytej chorobie zaleca się kontrolne badanie audiometryczne, zwłaszcza gdy słuch nie wraca do normy.
Objawy przewlekłego zapalenia ziarninującego
Przewlekłe zapalenie ziarninujące błony bębenkowej rozwija się podstępnie i rzadko wywołuje silny ból. Dominują uporczywy świąd ucha, nawracający wyciek o charakterze surowiczo-ropnym oraz uczucie wilgoci w przewodzie słuchowym. Na błonie powstają ziarniny, czyli czerwone, łatwo krwawiące tkanki zapalne. Choroba wymaga specjalistycznego leczenia, ponieważ bez niego może trwać miesiącami.
Czynnikami sprzyjającymi są przewlekłe drażnienie ucha patyczkami, wielokrotne zapalenia ucha zewnętrznego, noszenie aparatów słuchowych lub wkładek dousznych oraz przebyty uraz błony. Chorzy często skarżą się na przytkanie i niewielki niedosłuch, natomiast ból pojawia się głównie przy dotyku lub w trakcie zaostrzenia.
Objawy zapalenia błony bębenkowej u niemowląt i małych dzieci
Niemowlęta i małe dzieci nie potrafią opisać bólu, dlatego rodzice powinni zwracać uwagę na zachowanie. Typowe są płacz nasilający się przy leżeniu i ssaniu, ciągnięcie lub pocieranie ucha, niespokojny sen oraz odmowa jedzenia. Często występuje gorączka, wymioty lub biegunka. U dzieci zapalenie błony bębenkowej zwykle towarzyszy ostremu zapaleniu ucha środkowego.
Niedosłuch u dziecka bywa zauważany dopiero wtedy, gdy słabiej reaguje na wołanie, głośniej włącza telewizor lub opóźnia się w rozwoju mowy. Nawracające zapalenia ucha mogą wpływać na naukę mówienia, dlatego wymagają kontroli laryngologicznej. Każdy niepokojący epizod u niemowlęcia poniżej szóstego miesiąca życia wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, nawet jeśli gorączka jest niewysoka.
Objawy u dorosłych
U dorosłych obraz choroby jest zwykle wyraźniejszy, ponieważ pacjent precyzyjnie określa lokalizację i charakter bólu. Najczęściej zgłaszany jest jednostronny ból ucha, uczucie pełności, niedosłuch i szumy. Zapalenie pęcherzykowe zwykle pojawia się po infekcji górnych dróg oddechowych. U osób starszych objawy bywają mniej burzliwe, a gorączka może nie wystąpić, mimo zaawansowanego procesu zapalnego.
Szczególną ostrożność powinni zachować chorzy na cukrzycę oraz osoby z obniżoną odpornością. U nich zapalenie ucha może przebiegać ciężej i wolniej odpowiadać na leczenie. Utrzymujący się wyciek lub narastający ból u takich pacjentów to wskazanie do pilnej wizyty, ponieważ infekcja szybciej szerzy się na kość skroniową.
Jak błona bębenkowa wygląda w badaniu otoskopowym
Lekarz ocenia błonę za pomocą otoskopu lub otomikroskopu. Zdrowa błona jest perłowoszara, przejrzysta i lśniąca, ze stożkiem świetlnym w dolnej części. W zapaleniu staje się zaczerwieniona, matowa i pogrubiała, a charakterystyczne punkty orientacyjne, takie jak rękojeść młoteczka, stają się słabo widoczne lub zanikają.
- zaczerwienienie i rozszerzone naczynia krwionośne
- pęcherze z płynem surowiczym lub krwistym
- wybrzuszenie błony przy gromadzeniu się wysięku
- perforacja z wyciekiem
- ziarniny w postaci przewlekłej
Obecność pęcherzy na błonie, często także na skórze przewodu, jest cechą charakterystyczną postaci pęcherzykowej i odróżnia ją od typowego zapalenia ucha środkowego. Wybrzuszona, napięta błona z widocznym płynem za nią sugeruje ostre zapalenie ucha środkowego, a wyraźne ziarniny przewlekłą postać choroby.
Przyczyny zapalenia błony bębenkowej
Najczęstszą przyczyną ostrego zapalenia jest infekcja wirusowa lub bakteryjna górnych dróg oddechowych, która przechodzi na ucho przez trąbkę słuchową. W zapaleniu pęcherzykowym rolę przypisuje się wirusom oraz bakteriom odpowiedzialnym za zapalenie ucha środkowego, choć jednoznaczny czynnik nie zawsze zostaje ustalony, nawet po dokładnych badaniach.
Do innych przyczyn należą urazy mechaniczne, na przykład uszkodzenie błony patyczkiem higienicznym, ciałem obcym lub gwałtowną zmianą ciśnienia podczas lotu czy nurkowania. Błonę drażnią także woda zawierająca drobnoustroje, alergeny, chemiczne środki do ucha oraz przewlekłe zapalenie skóry przewodu słuchowego. Rzadziej przyczyną jest półpasiec uszny, który wymaga szybkiego leczenia przeciwwirusowego.
Zapalenie błony bębenkowej a zapalenie ucha środkowego i zewnętrznego
Zapalenie ucha zewnętrznego obejmuje skórę przewodu słuchowego i charakteryzuje się bólem nasilającym się przy pociąganiu za małżowinę lub ucisku na skrawek. Zapalenie ucha środkowego rozwija się za błoną bębenkową i objawia się bólem, gorączką oraz niedosłuchem. Zapalenie samej błony może występować osobno, ale częściej towarzyszy któremuś z tych stanów.
Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, ponieważ leczenie bywa odmienne. Krople do ucha stosuje się zwykle w zapaleniu zewnętrznym, natomiast ostre zapalenie ucha środkowego u części chorych wymaga antybiotyku doustnego, a u innych tylko obserwacji i leczenia przeciwbólowego. O wyborze postępowania decyduje lekarz po obejrzeniu błony, szczególnie gdy podejrzewa się perforację.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do laryngologa lub lekarza rodzinnego należy zgłosić się, gdy ból ucha utrzymuje się dłużej niż dobę lub dwie, towarzyszy mu gorączka, wyciek albo pogorszenie słuchu. Pilnej konsultacji wymagają niemowlęta, osoby z cukrzycą lub obniżoną odpornością oraz każdy, u kogo ból pojawił się po urazie ucha lub głowy.
Samodzielne leczenie bez badania ucha niesie ryzyko, ponieważ wiele chorób daje podobne objawy. Ocena otoskopowa trwa kilka minut i pozwala odróżnić zapalenie błony od zapalenia ucha środkowego, ciała obcego czy perforacji, a także dobrać odpowiednie leczenie. Wczesne rozpoznanie skraca czas dolegliwości i zmniejsza ryzyko powikłań.
Objawy alarmowe i powikłania
Niektóre objawy świadczą o możliwym rozprzestrzenieniu się zakażenia i wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Powikłania zapalenia ucha, choć rzadkie, obejmują zapalenie wyrostka sutkowatego, porażenie nerwu twarzowego, zapalenie ucha wewnętrznego oraz zakażenia wewnątrzczaszkowe. Wczesne rozpoznanie sygnałów ostrzegawczych pozwala zapobiec trwałym następstwom, takim jak niedosłuch.
- obrzęk, zaczerwienienie lub bolesność za małżowiną uszną
- opadanie kącika ust lub niedomykanie powieki
- silne zawroty głowy z wymiotami
- sztywność karku, silny ból głowy, senność lub splątanie
- gorączka powyżej 39 °C lub utrzymująca się ponad trzy doby
- nagły, znaczny niedosłuch
W takich sytuacjach nie należy czekać na samoistną poprawę. Należy zgłosić się na izbę przyjęć lub wezwać pomoc, ponieważ leczenie może wymagać antybiotyków dożylnych, obrazowania kości skroniowej, a niekiedy zabiegu operacyjnego. Do możliwych trwałych następstw nieleczonego stanu zapalnego należą perforacja błony i przewlekły niedosłuch.
Jak rozpoznaje się zapalenie błony bębenkowej
Rozpoznanie opiera się na wywiadzie i badaniu otoskopowym. Lekarz pyta o czas trwania bólu, wyciek, gorączkę, niedawne infekcje, urazy oraz kontakt z wodą. Następnie ocenia przewód słuchowy i błonę, a przy podejrzeniu zakażenia pobiera wymaz z wydzieliny. Badanie w ostrym stanie zapalnym bywa nieprzyjemne, lecz trwa krótko.
Dodatkowo wykonuje się audiometrię tonalną, gdy występuje niedosłuch, oraz tympanometrię, która ocenia ruchomość błony i ciśnienie w uchu środkowym. Badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa kości skroniowej, zleca się wyłącznie przy podejrzeniu powikłań. W przewlekłym ropieniu pomocny jest posiew, który wskazuje bakterię i jej wrażliwość na antybiotyki.
Leczenie zapalenia błony bębenkowej
Leczenie zależy od przyczyny. Podstawą jest kontrola bólu paracetamolem lub ibuprofenem w dawkach zgodnych z ulotką oraz obserwacja. W zapaleniu pęcherzykowym lekarz może zalecić krople dobrane do stanu błony i, przy podejrzeniu infekcji bakteryjnej, antybiotyk. W postaci przewlekłej stosuje się krople z antybiotykiem i sterydem, czasem oczyszczanie ucha pod mikroskopem.
Pęcherze nie powinny być nakłuwane samodzielnie. Jeśli doszło do perforacji, nie wolno stosować kropli bez zalecenia lekarza, ponieważ niektóre preparaty mogą uszkadzać ucho wewnętrzne. Większość perforacji po ostrym zapaleniu goi się samoistnie w ciągu kilku tygodni, a trwałe ubytki można zamknąć zabiegiem, czyli myringoplastyką.
Co robić w domu i czego unikać
W oczekiwaniu na wizytę można przyjąć lek przeciwbólowy, położyć się z uniesioną głową i przyłożyć do ucha ciepły, suchy kompres, jeśli przynosi ulgę. Ucho należy chronić przed wodą, używając wacika z wazeliną lub specjalnych zatyczek. Warto unikać dymu tytoniowego i nagłych zmian ciśnienia, na przykład podczas nurkowania.
- wkładania do ucha patyczków, palców i innych przedmiotów
- płukania ucha, gdy podejrzewa się perforację
- kropli i domowych środków z olejkami lub alkoholem bez zalecenia lekarza
- nakłuwania pęcherzy
Domowe sposoby nie zastępują badania lekarskiego. Cebula, czosnek czy olejki do ucha nie mają udowodnionej skuteczności, a przy uszkodzonej błonie mogą wywołać podrażnienie lub zakażenie. Jeżeli ból nie ustępuje po przyjęciu leku przeciwbólowego w ciągu kilkunastu godzin, warto zgłosić się do lekarza jeszcze tego samego dnia.
Jak długo trwa zapalenie błony bębenkowej
Zapalenie pęcherzykowe ustępuje zwykle w ciągu kilku dni do dwóch tygodni, a ból słabnie po pęknięciu pęcherzy. Ostre zapalenie błony w przebiegu zapalenia ucha środkowego poprawia się w ciągu dwóch do trzech dni od rozpoczęcia leczenia. Pełne odzyskanie słuchu może jednak potrwać kilka tygodni, ponieważ płyn w uchu środkowym ustępuje powoli.
Postać przewlekła wymaga dłuższego leczenia, często kilku tygodni, i bywa nawrotowa. Jeżeli objawy utrzymują się dłużej niż trzy miesiące, laryngolog poszukuje czynników podtrzymujących chorobę, takich jak niedrożność trąbki słuchowej, przewlekłe zapalenie zatok lub uraz błony. Trzeba wtedy rozważyć leczenie przyczynowe, a nie tylko objawowe.
Jak zapobiegać zapaleniu błony bębenkowej
Podstawową profilaktyką jest szybkie leczenie infekcji górnych dróg oddechowych, w tym kataru i zapalenia zatok. Dbanie o drożność nosa pomaga utrzymać prawidłowe działanie trąbki słuchowej. Warto unikać dymu tytoniowego, szczepić się przeciw grypie i pneumokokom, a dzieci chronić przed kontaktem z chorymi rówieśnikami w sezonie infekcyjnym.
Higiena ucha jest równie ważna. Przewodu słuchowego nie należy czyścić patyczkami, ponieważ wypychają woskowinę i mogą uszkodzić błonę. Wystarcza przemywanie małżowiny i wejścia do przewodu. Osoby pływające powinny dokładnie osuszać uszy po kąpieli, a przy lotach i nurkowaniu wyrównywać ciśnienie przez przełykanie, ziewanie lub manewr Valsalvy wykonywany delikatnie.
Najczęstsze pytania o objawy zapalenia błony bębenkowej
Czy zapalenie błony bębenkowej zawsze boli?
Nie zawsze. Ostre i pęcherzykowe zapalenie zwykle powoduje silny ból, ale postać przewlekła bywa niemal bezbolesna i objawia się głównie wyciekiem, świądem oraz niedosłuchem. Brak bólu nie wyklucza więc choroby, zwłaszcza gdy dolegliwości utrzymują się tygodniami. Dlatego uporczywy świąd lub wilgoć w uchu również zasługują na badanie.
Czy zapalenie błony bębenkowej jest zaraźliwe?
Samo zapalenie nie jest przenoszone między ludźmi, ale wirusy i bakterie, które je wywołują, szerzą się drogą kropelkową jak inne infekcje dróg oddechowych. Osoba w otoczeniu chorego może się więc przeziębić, a u niektórych infekcja rozwinie się w zapalenie ucha. Higiena rąk i unikanie kontaktu w ostrej fazie zmniejszają to ryzyko.
Czy zapalenie błony bębenkowej może uszkodzić słuch na stałe?
Zwykle nie. Niedosłuch przewodzeniowy cofa się po wyleczeniu. Trwałe pogorszenie słuchu może wystąpić po rozległej perforacji, nawracających zakażeniach lub gdy dojdzie do zajęcia ucha wewnętrznego. Dlatego po przebytym zapaleniu pęcherzykowym z niedosłuchem lub szumami zaleca się kontrolę audiometryczną po zakończeniu leczenia.
Czy można latać samolotem przy zapaleniu błony bębenkowej?
Lot w czasie ostrego zapalenia jest zwykle niewskazany, ponieważ zmiany ciśnienia nasilają ból i mogą sprzyjać perforacji, zwłaszcza gdy trąbka słuchowa jest niedrożna. Jeśli podróży nie da się przełożyć, należy wcześniej skonsultować się z lekarzem. Po przebytym zapaleniu zwykle można wrócić do latania, gdy ból i wyciek ustąpią, a lekarz potwierdzi prawidłowy obraz błony.
Podsumowanie
Zapalenie błony bębenkowej najczęściej daje ostry ból ucha, uczucie zatkania, niedosłuch przewodzeniowy, szumy uszne i wyciek, a w części przypadków gorączkę. Postać pęcherzykowa przebiega gwałtownie z pęcherzami na błonie, postać przewlekła cicho, ze świądem i ropieniem. Objawy alarmowe, takie jak opadnięcie kącika ust, obrzęk za uchem czy sztywność karku, wymagają natychmiastowej pomocy.