Zapalenie chrząstki małżowiny usznej objawia się bólem, zaczerwienieniem, obrzękiem i nadmierną tkliwością ucha zewnętrznego, z reguły z oszczędzeniem płatka, który nie zawiera chrząstki. Zmiany pojawiają się zwykle po urazie, operacji lub przekłuciu ucha i narastają w ciągu dni. Nieleczona choroba może doprowadzić do ropnia i trwałego zniekształcenia małżowiny.
Najważniejsze objawy w skrócie
Typowy obraz choroby to silny, narastający ból małżowiny usznej, wyraźne zaczerwienienie skóry, obrzęk oraz tkliwość nawet przy lekkim dotyku. Skóra bywa napięta, ciepła i błyszcząca, a kontury ucha tracą swoją naturalną fakturę. Płatek ucha zazwyczaj pozostaje miękki i niezmieniony, co odróżnia to schorzenie od wielu innych stanów zapalnych.
- ból i tkliwość małżowiny
- zaczerwienienie i ciepłota skóry
- obrzęk obejmujący górną i środkową część ucha
- niezajęty płatek ucha
Objawy ogólne, takie jak gorączka, występują rzadziej i zwykle świadczą o szerzeniu się zakażenia. Każde połączenie bólu, obrzęku i zaczerwienienia po urazie ucha powinno skłonić do szybkiej konsultacji lekarskiej, ponieważ wczesne leczenie decyduje o zachowaniu kształtu małżowiny. Dotyczy to zwłaszcza osób z cukrzycą.
Czym jest zapalenie chrząstki małżowiny usznej
Zapalenie chrząstki małżowiny usznej, w medycynie nazywane perichondritis, to zakażenie okostnej chrząstki, czyli cienkiej błony otaczającej chrząstkę ucha i dostarczającej jej składników odżywczych. Chrząstka nie ma własnych naczyń krwionośnych, dlatego bakterie trudno zwalczyć, a stan zapalny szybko niszczy tkankę. Choroba dotyczy małżowiny, czyli zewnętrznej, widocznej części ucha.
Rozróżnia się dwie główne postacie: zapalenie okołochrząstkowe, ograniczone do błony otaczającej chrząstkę, oraz zapalenie samej chrząstki, określane jako chondritis. W praktyce obie postacie często współistnieją, a ich objawy są podobne. Większość przypadków ma podłoże bakteryjne i rozwija się po uszkodzeniu skóry nad chrząstką.
Jak wygląda ból w zapaleniu chrząstki ucha
Ból jest zwykle pierwszym i najbardziej uciążliwym objawem. Początkowo przypomina uczucie rozpierania lub pieczenia, następnie przechodzi w ból pulsujący, nasilający się w nocy i przy dotyku. Pacjenci często nie mogą spać na zajętym boku, a nawet delikatne dotknięcie poduszki lub założenie okularów wywołuje wyraźny dyskomfort.
Natężenie bólu bywa nieproporcjonalnie duże w stosunku do widocznych zmian skórnych, zwłaszcza na początku choroby. Ból obejmuje najczęściej górną i zewnętrzną część małżowiny, czyli okolice, w których chrząstka leży tuż pod skórą. Zazwyczaj nie towarzyszy mu upośledzenie słuchu, chyba że zakażenie rozszerzy się na przewód słuchowy.
Zaczerwienienie i obrzęk małżowiny usznej
Skóra małżowiny staje się intensywnie czerwona lub czerwonofioletowa, gorąca i napięta. Obrzęk powoduje wygładzenie charakterystycznych fałd i zagłębień ucha, przez co małżowina wygląda na pogrubioną i zniekształconą. Zmiany mogą obejmować całą małżowinę lub tylko jej fragment, najczęściej górny, gdzie chrząstka leży najpłycej.
- wygładzenie fałd i zagłębień ucha
- pogrubienie i sztywność małżowiny
- błyszcząca, napięta skóra
- czasem pęcherzyki lub sączenie płynu
W miarę postępu choroby w obrzękniętych miejscach może gromadzić się płyn lub ropa, a skóra staje się chwiejna przy ucisku. Wyczuwalna wówczas fluktuacja świadczy o rozwijającym się ropniu, który wymaga pilnego nacięcia i drenażu wykonanego przez lekarza, aby zapobiec martwicy chrząstki i trwałemu uszkodzeniu ucha.
Dlaczego płatek ucha zwykle nie jest zajęty
Płatek ucha jest zbudowany ze skóry i tkanki tłuszczowej, bez chrząstki. Ponieważ perichondritis dotyczy wyłącznie chrząstki i otaczającej ją błony, płatek pozostaje zwykle miękki, niebolesny i niezaczerwieniony. Ta cecha jest jedną z najważniejszych wskazówek diagnostycznych, ponieważ pozwala odróżnić chorobę od zwykłego zapalenia tkanek miękkich ucha.
Jeżeli zaczerwienienie i obrzęk obejmują także płatek, lekarz częściej rozważa różycę, zapalenie tkanki łącznej lub zapalenie ucha zewnętrznego. Wyjątki są jednak możliwe, na przykład przy zakażeniu, które rozlało się szeroko na sąsiednie tkanki, dlatego sam wygląd płatka nie wystarcza do postawienia rozpoznania.
Objawy wczesne i późne
Pierwsze dni choroby
W pierwszych dniach pojawia się swędzenie, uczucie ciepła, lekkie zaczerwienienie i narastająca tkliwość. Objawy łatwo pomylić z drobnym podrażnieniem skóry, zwłaszcza gdy poprzedził je niewielki uraz, ukąszenie owada lub przekłucie ucha. Wczesna faza trwa zwykle od jednego do kilku dni i jest najlepszym momentem do skutecznego leczenia.
Zaawansowane objawy
Po tygodniu lub dłużej obserwuje się silny ból, rozległy obrzęk, tworzenie się ropnia oraz sączenie wydzieliny. Chrząstka może ulegać martwicy, co prowadzi do utraty podparcia dla skóry. Ucho zaczyna wówczas przybierać pofałdowany, nieregularny kształt, a zmiany często nie ustępują całkowicie nawet po wyleczeniu zakażenia.
Gorączka i objawy ogólne
Gorączka, dreszcze i ogólne rozbicie pojawiają się u części chorych, szczególnie przy szybkim szerzeniu się zakażenia lub współistniejących chorobach. U wielu osób temperatura ciała pozostaje prawidłowa, więc jej brak nie wyklucza choroby. Powiększone, bolesne węzły chłonne za uchem lub na szyi wskazują na reakcję układu odpornościowego.
- gorączka powyżej 38 stopni Celsjusza
- dreszcze i osłabienie
- powiększone węzły chłonne przyuszne i szyjne
- zaczerwienienie rozchodzące się na skórę twarzy lub szyi
Szybko postępujące zaczerwienienie, wysoka gorączka lub zawroty głowy wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. U osób z cukrzycą, chorobami nowotworowymi lub przyjmujących leki immunosupresyjne zakażenie może przebiegać burzliwie i szybciej prowadzić do powikłań, dlatego próg zgłoszenia się do lekarza powinien być u nich niższy.
Powikłania: ropień i deformacja ucha
Najczęstszym powikłaniem jest ropień podokostnowy, czyli zbiornik ropy między chrząstką a skórą. Uniemożliwia on dopływ krwi do chrząstki i prowadzi do jej martwicy. Bez drenażu i skutecznej antybiotykoterapii chrząstka ulega zniszczeniu, a po wygojeniu małżowina kurczy się i zmienia kształt.
- ropień małżowiny
- martwica i zanik chrząstki
- trwała deformacja zwana uchem kalafiorowatym
- rozprzestrzenienie zakażenia na okoliczne tkanki
Ucho kalafiorowate to nieregularne, zgrubiałe i pofałdowane ucho, powstające w wyniku bliznowacenia po zakażeniu lub krwiaku. Zniekształcenie ma przede wszystkim charakter estetyczny, lecz bywa trwałe. Rekonstrukcja chirurgiczna jest możliwa, ale wymaga doświadczonego chirurga i często kilku zabiegów wykonywanych w odstępach czasu.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Do zakażenia dochodzi, gdy bakterie przedostaną się przez uszkodzoną skórę do okostnej chrząstki. Najczęstszą przyczyną są urazy mechaniczne, oparzenia, odmrożenia, ukąszenia owadów, zabiegi chirurgiczne w obrębie ucha oraz przekłucia chrząstki. Czasem zakażenie rozszerza się z ucha zewnętrznego lub środkowego, szczególnie przy przewlekłym zapaleniu.
- uraz lub rana małżowiny
- operacje uszu, na przykład z powodu chorób ucha środkowego
- przekłucia w obrębie chrząstki
- oparzenia i odmrożenia
- cukrzyca i obniżona odporność
Większe ryzyko dotyczy osób z cukrzycą, zaburzeniami odporności, po radioterapii okolicy głowy oraz sportowców kontaktowych, na przykład zapaśników, którzy narażeni są na powtarzające się urazy ucha. Czynnikiem sprzyjającym bywa też drapanie, noszenie zanieczyszczonych słuchawek i niewłaściwa pielęgnacja ran.
Zapalenie chrząstki po przekłuciu ucha
Przekłucie górnej części małżowiny, na przykład w obrębie obrąbka, tragusa czy konchy, jest znacznie bardziej ryzykowne niż przekłucie płatka. Chrząstka goi się wolno i jest słabo ukrwiona, więc bakterie mają ułatwione zadanie. Objawy zwykle pojawiają się od kilku dni do kilku tygodni po zabiegu.
Alarmujące sygnały to narastający ból, obrzęk wokół kolczyka, ropna wydzielina i zaczerwienienie, które rozszerza się poza miejsce wkłucia. Decyzję o usunięciu kolczyka najlepiej podjąć wspólnie z lekarzem, ponieważ zamknięcie kanału może zatrzymać ropę w tkankach. Konsultację warto odbyć jak najszybciej, nie czekając na samoistną poprawę.
Najczęstsze bakterie wywołujące zakażenie
Najczęstszym patogenem w perichondritis jest Pseudomonas aeruginosa, czyli pałeczka ropy błękitnej, występująca w wilgotnych środowiskach, takich jak baseny czy jacuzzi. Drugim ważnym patogenem jest gronkowiec złocisty, w tym szczepy oporne na metycylinę. Mniej często występują paciorkowce i inne bakterie.
Znajomość drobnoustroju ma znaczenie praktyczne, ponieważ pałeczka ropy błękitnej wymaga zastosowania swoistych antybiotyków, zwykle z grupy fluorochinolonów. Z tego powodu lekarz, jeśli to możliwe, pobiera wymaz z wydzieliny przed rozpoczęciem leczenia, aby dostosować terapię do wyniku posiewu i antybiogramu, czyli oceny wrażliwości bakterii na leki.
Zapalenie chrząstki a zapalenie ucha zewnętrznego i różyca
Zapalenie chrząstki łatwo pomylić z innymi chorobami ucha. Zapalenie ucha zewnętrznego dotyczy przede wszystkim przewodu słuchowego i objawia się bólem przy pociąganiu małżowiny oraz swędzeniem, a chrząstka pozostaje nietknięta. Różyca ma wyraźnie odgraniczone, jaskrawoczerwone, wyniosłe ognisko i obejmuje również płatek ucha.
- zapalenie ucha zewnętrznego
- różyca i zapalenie tkanki łącznej
- krwiak małżowiny
- półpasiec uszny
- ukąszenie owada lub reakcja alergiczna
Półpasiec uszny wywołuje bolesne pęcherzyki na małżowinie i w przewodzie słuchowym, a niekiedy porażenie nerwu twarzowego. Krwiak małżowiny powstaje po uderzeniu i ma postać miękkiego, sinego wzniesienia bez cech infekcji. Ostateczne rozpoznanie zależy od wywiadu, badania oraz przebiegu choroby w kolejnych dniach.
Nawracające zapalenie chrząstek jako choroba autoimmunologiczna
Nawracające zapalenie chrząstek (relapsing polychondritis) to rzadka choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy atakuje własną chrząstkę. Zapalenie małżowin usznych jest jej najczęstszym objawem i występuje u większości chorych. Ból, zaczerwienienie i obrzęk ucha pojawiają się nagle, trwają od kilku dni do kilku tygodni i ustępują, lecz nawracają.
- zapalenie obu uszu jednocześnie
- zapalenie chrząstki nosa i zapadanie się grzbietu nosa
- ból stawów
- zapalenie oczu
- chrypka, kaszel lub duszność przy zajęciu dróg oddechowych
Odróżnienie od zakażenia bakteryjnego jest kluczowe, ponieważ leczenie polega na lekach przeciwzapalnych i immunosupresyjnych, a nie na antybiotykach. Wskazówką bywa obustronność objawów, brak urazu w wywiadzie i współistnienie zmian w nosie, stawach lub oczach. Chorobę rozpoznaje reumatolog na podstawie kryteriów klinicznych.
Jak lekarz rozpoznaje zapalenie chrząstki małżowiny
Rozpoznanie opiera się głównie na wywiadzie i badaniu klinicznym. Lekarz pyta o uraz, przekłucie, operację, choroby przewlekłe i czas trwania objawów, a następnie ocenia wygląd ucha, tkliwość oraz obecność płynu. Badanie otoskopowe pozwala sprawdzić przewód słuchowy i wykluczyć zapalenie ucha zewnętrznego.
- wymaz z wydzieliny lub aspirat z ropnia na posiew
- badania krwi, w tym morfologia i białko C-reaktywne
- badania obrazowe przy podejrzeniu rozległego ropnia
- badania immunologiczne przy podejrzeniu choroby autoimmunologicznej
Posiew z ropnia lub wydzieliny jest najważniejszym badaniem dodatkowym, ponieważ pozwala dobrać skuteczny antybiotyk. Przy braku poprawy po leczeniu lekarz rozważa nietypowe drobnoustroje, grzyby lub chorobę autoimmunologiczną. Biopsja chrząstki jest wykonywana rzadko, jedynie w przypadkach niejasnych.
Leczenie i rokowanie
Podstawą leczenia zakażenia bakteryjnego jest antybiotykoterapia skuteczna wobec pałeczki ropy błękitnej i gronkowca, zwykle doustna ciprofloksacyna lub lewofloksacyna, a przy ciężkim przebiegu antybiotyki dożylne podawane w szpitalu. Dobór leku i czas terapii ustala lekarz, a leczenie trwa często kilka tygodni.
Ropień wymaga nacięcia i drenażu, a martwiczą chrząstkę chirurg usuwa. Samoleczenie okładami czy maściami bez antybiotyku jest nieskuteczne i opóźnia właściwą terapię. Przy wczesnym rozpoczęciu leczenia rokowanie jest dobre, a ucho zachowuje kształt, natomiast opóźnienie znacząco zwiększa ryzyko trwałej deformacji małżowiny.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do lekarza należy zgłosić się w ciągu doby od wystąpienia bólu, obrzęku i zaczerwienienia ucha, szczególnie po urazie lub przekłuciu. Wizyta powinna być natychmiastowa, gdy pojawi się gorączka, ropna wydzielina, uczucie chwiejności skóry lub szybkie rozszerzanie się zaczerwienienia. Odpowiednim specjalistą jest laryngolog, a w nagłych przypadkach lekarz izby przyjęć.
- gorączka lub dreszcze
- ropna wydzielina lub wyczuwalny płyn pod skórą
- szybko narastający obrzęk
- cukrzyca lub choroba obniżająca odporność
Nie należy samodzielnie wyciskać ani nakłuwać zmian, ponieważ grozi to rozsianiem zakażenia i uszkodzeniem chrząstki. Do czasu konsultacji można unikać nacisku na ucho i nie nosić słuchawek ani biżuterii. Ból można łagodzić dostępnymi bez recepty lekami przeciwbólowymi, zgodnie z ulotką.
Profilaktyka zapalenia chrząstki ucha
Zapobieganie polega na ochronie ucha przed urazami i zakażeniem. Przekłucia chrząstki warto wykonywać wyłącznie w profesjonalnych salonach, z zachowaniem sterylnych warunków, a świeżą ranę należy utrzymywać w czystości zgodnie z zaleceniami. Sportowcy uprawiający sporty kontaktowe powinni stosować ochronniki uszu.
- unikanie przekłuwania chrząstki w nieznanych miejscach
- szybkie opatrywanie ran i otarć ucha
- ochrona uszu podczas sportów kontaktowych
- dbałość o higienę po kąpieli w basenie
Osoby z cukrzycą powinny dbać o dobre wyrównanie glikemii, ponieważ wysokie stężenie glukozy sprzyja zakażeniom. Po każdym urazie ucha, nawet drobnym, warto obserwować skórę przez kilka dni. Wczesne zauważenie bólu lub zaczerwienienia znacząco zwiększa szansę na wyleczenie bez trwałych następstw.
Najczęstsze pytania
Czy zapalenie chrząstki ucha mija samo?
Zakażenie bakteryjne nie ustępuje samoistnie i wymaga antybiotyku. Samoistnie wygasają jedynie napady zapalenia w chorobie autoimmunologicznej, jednak i one nawracają oraz stopniowo niszczą chrząstkę. Dlatego każdy przypadek bólu i obrzęku ucha, niezależnie od przyczyny, wymaga oceny lekarskiej i wdrożenia właściwego leczenia.
Czy zapalenie chrząstki ucha jest zaraźliwe?
Choroba nie przenosi się z człowieka na człowieka w typowy sposób. Bakterie mogą jednak być obecne na zakażonej ranie, dlatego warto często myć ręce, nie dzielić się kolczykami i słuchawkami oraz zmieniać opatrunek zgodnie z zaleceniem lekarza, aby nie dopuścić do ponownego zakażenia.
Jak długo trwa leczenie?
Czas leczenia zależy od ciężkości zakażenia i obecności ropnia. Łagodne postacie leczy się zwykle od kilku dni do kilku tygodni, a ciężkie wymagają dłuższej terapii i pobytu w szpitalu. Pełną ocenę efektu kosmetycznego można przeprowadzić dopiero po kilku miesiącach od zakończenia leczenia, gdy tkanki całkowicie się wygoją.