Zapalenie nagłośni zaczyna się zwykle nagle: wysoką gorączką, bardzo silnym bólem gardła, bolesnym połykaniem, ślinotokiem, przytłumionym głosem i narastającą dusznością. Chory często siedzi pochylony do przodu i oddycha ze świstem. To stan zagrożenia życia, ponieważ obrzęk nagłośni może w ciągu godzin zamknąć drogi oddechowe. Wymaga natychmiastowego wezwania pomocy.
Najważniejsze objawy zapalenia nagłośni w skrócie
Objawy zapalenia nagłośni narastają szybko i są wyraźniejsze, niż w typowej infekcji gardła. Lekarze zwracają uwagę na zestaw sygnałów, które pojawiają się razem lub w krótkich odstępach czasu. Pojedynczy objaw może mylić, dlatego liczy się ich układ i tempo narastania. Najczęściej opisywane objawy to:
- nagła wysoka gorączka i ogólne złe samopoczucie
- bardzo silny ból gardła, nasilający się przy przełykaniu
- ślinotok, bo chory nie może połknąć śliny
- przytłumiony, „kluchowaty” głos
- świszczący oddech (stridor) i narastająca duszność
- siedzenie z pochyleniem do przodu i wysuniętym podbródkiem
Nie każdy chory ma wszystkie te objawy. U dorosłych przebieg bywa łagodniejszy i wolniejszy, a u małych dzieci rozwija się niezwykle szybko. Jeśli jednak ślinotok, zmieniony głos i trudności w oddychaniu występują razem, należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe, zamiast czekać na poprawę.
Czym jest zapalenie nagłośni
Nagłośnia to elastyczna chrząstka w kształcie liścia, położona u nasady języka. Podczas połykania zamyka wejście do krtani i chroni drogi oddechowe przed zakrztuszeniem. W zapaleniu nagłośni, nazywanym w literaturze medycznej epiglottitis lub supraglottitis, błona śluzowa tej struktury i okolicznych tkanek szybko obrzmiewa i przestaje spełniać swoją funkcję.
Choroba ma najczęściej podłoże bakteryjne. Obrzęk obejmuje nie tylko samą nagłośnię, lecz także fałdy nalewkowo-nagłośniowe i okolice wejścia do krtani. Zwęża to światło dróg oddechowych dokładnie w miejscu, gdzie jest ono i tak niewielkie, szczególnie u dzieci. Stąd bierze się szybkie narastanie duszności.
Dlaczego zapalenie nagłośni jest stanem zagrożenia życia
Zagrożenie wynika z mechaniki oddychania. Przy wdechu powietrze musi przejść przez zwężoną, obrzękniętą okolicę nad strunami głosowymi. Nawet niewielkie dodatkowe obrzmienie może nagle zamknąć drogi oddechowe. Chory męczy się, traci siły i może dojść do niedotlenienia, a w skrajnych przypadkach do zatrzymania oddechu.
Dodatkowym problemem jest to, że stan chorego może wyglądać na stabilny, dopóki sytuacja nie pogorszy się gwałtownie. Pobudzenie, płacz lub badanie gardła mogą nasilać obrzęk i skurcz. Dlatego chory z podejrzeniem zapalenia nagłośni powinien trafić do szpitala z przygotowanym zespołem, który potrafi szybko zabezpieczyć drogi oddechowe.
Pierwsze objawy zapalenia nagłośni
Początek choroby bywa podstępny. Zwykle pojawia się nagły ból gardła, gorączka powyżej 38 stopni Celsjusza, dreszcze i znaczne osłabienie. Chory wygląda na ciężko chorego i jest niespokojny. Często odmawia jedzenia i picia, ponieważ każde przełknięcie wywołuje silny ból. U dziecka rodzice zwykle zauważają nagłą zmianę zachowania: apatię lub płaczliwość.
Typowe dla wczesnej fazy jest to, że ból gardła jest nieproporcjonalnie silny w stosunku do wyglądu gardła. Podczas zwykłego oglądania jamy ustnej błona śluzowa może wyglądać prawie prawidłowo, ponieważ zmieniona jest część położona głębiej. To częsta przyczyna pomyłek, zwłaszcza u dorosłych leczonych początkowo jak na zwykłą anginę.
Objawy zapalenia nagłośni u dzieci
U dzieci choroba przebiega gwałtowniej niż u dorosłych. Od pierwszych objawów do niewydolności oddechowej mogą minąć zaledwie godziny. Historycznie dotyczyła głównie dzieci w wieku od dwóch do sześciu lat, ale po wprowadzeniu szczepień przeciw Haemophilus influenzae typu b stała się u nich rzadka.
Charakterystyczny obraz u dziecka
Dziecko jest wyraźnie chore, ma wysoką gorączkę, odmawia picia i ślini się, bo nie potrafi przełknąć śliny. Siedzi nieruchomo, pochylone do przodu, z wysuniętym podbródkiem i otwartymi ustami, czasem z wystawionym językiem. Głos jest stłumiony, a kaszel zwykle nie występuje lub jest nieznaczny.
Objawy u niemowląt i małych dzieci
U najmłodszych obraz bywa mniej typowy. Niemowlę może być drażliwe, nie chce ssać, ma przyspieszony oddech i świszczący wdech. Rodzice mogą zauważyć wciąganie przestrzeni międzyżebrowych oraz dołka jarzmowego, a także sinicę wokół ust. Każdy z tych objawów u dziecka z gorączką jest wskazaniem do pilnej pomocy.
Objawy zapalenia nagłośni u dorosłych
Obecnie zapalenie nagłośni częściej rozpoznaje się u dorosłych niż u dzieci, najczęściej w średnim wieku. Przebieg bywa wolniejszy i mniej gwałtowny: narasta przez jeden do dwóch dni, a czasem dłużej. Z tego powodu choroba bywa początkowo rozpoznawana jako zwykłe zapalenie gardła lub anginę.
Obraz kliniczny jest podobny jak u dzieci, lecz zwykle mniej dramatyczny, szczególnie na początku. Stridor występuje rzadziej, a niewydolność oddechowa rozwija się później, ale może pojawić się nagle. Wśród objawów dorosłych dominują dolegliwości połykania i zmiany głosu. Najczęściej zgłaszane przez chorych są:
- silny ból gardła i ból przy połykaniu
- przytłumiony głos, jakby chory miał coś w ustach
- uczucie ciała obcego lub „guli” w gardle
- gorączka, choć nie zawsze wysoka
- tkliwość przedniej części szyi
- ślinotok i trudność w połykaniu śliny
Do niepokojących objawów u dorosłych należą także trudność w oddychaniu w pozycji leżącej oraz oddychanie z wysiłkiem. Przebieg może być cięższy u osób z cukrzycą lub z osłabioną odpornością. W razie wątpliwości lepiej zgłosić się na szpitalny oddział ratunkowy zbyt wcześnie niż zbyt późno.
Charakterystyczna postawa chorego
Chory z zapaleniem nagłośni instynktownie szuka pozycji, w której oddycha najłatwiej. Często siedzi wyprostowany, pochylony do przodu, wsparty rękami o kolana lub podłoże, z głową uniesioną i wysuniętą szczęką. Opisuje się to jako pozycję trójnogu lub węszenia. Pozycja ta ułatwia przepływ powietrza przez zwężone drogi oddechowe.
Nie należy zmuszać chorego do położenia się ani zmiany pozycji. Leżenie może spowodować, że obrzęknięta nagłośnia przesunie się do tyłu i zamknie wejście do krtani. Jeśli chory sam przyjął pozycję siedzącą, najlepiej ją utrzymać do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego i nie zostawiać go samego.
Zmiany głosu i trudności w połykaniu
Zmiana głosu to jeden z najbardziej charakterystycznych objawów. Głos staje się przytłumiony, jakby chory mówił z gorącym ziemniakiem w ustach. To inne brzmienie niż chrypka w zapaleniu krtani, w którym struny głosowe są zajęte bezpośrednio. Chory mówi niechętnie, krótkimi zdaniami, często szeptem.
Drugim kluczowym objawem są trudności w połykaniu. Chory odczuwa ostry ból przy przełykaniu (odynofagia) i często nie jest w stanie połykać własnej śliny, dlatego ślini się lub wypluwa ślinę do chusteczki. Jedzenie i picie stają się niemożliwe, co u dzieci może szybko prowadzić do odwodnienia.
Duszność i stridor w zapaleniu nagłośni
Stridor to wysoki, świszczący dźwięk słyszalny głównie przy wdechu. Powstaje, gdy powietrze przepływa przez zwężone drogi oddechowe w okolicy krtani. Pojawienie się stridoru oznacza, że zwężenie jest już istotne, a rezerwa oddechowa chorego maleje. U dorosłych występuje rzadziej niż u dzieci, ale gdy się pojawi, jest sygnałem alarmowym.
Obok stridoru rozwijają się inne objawy niewydolności oddechowej, które świadczą o narastającym wysiłku oddechowym i niedotlenieniu. Ich nasilenie może zmieniać się z minuty na minutę, dlatego zaobserwowanie choćby jednego z nich u chorego z gorączką i bólem gardła wymaga natychmiastowej reakcji. Należą do nich:
- przyspieszony, płytki oddech
- wciąganie skóry nad mostkiem i między żebrami
- poruszanie skrzydełkami nosa przy wdechu
- bladość lub sinica warg i palców
- niepokój, a później senność i dezorientacja
Senność i spowolnienie u dziecka, które wcześniej było pobudzone, nie oznaczają poprawy. Mogą świadczyć o skrajnym zmęczeniu i niedotlenieniu mózgu. Spokojniejsze zachowanie nie jest dowodem, że drogi oddechowe się udrożniły. W takiej sytuacji liczy się każda minuta, a chory wymaga natychmiastowego zabezpieczenia oddechu przez zespół medyczny.
Zapalenie nagłośni a krup i angina
Najłatwiej pomylić zapalenie nagłośni z krupem wirusowym, który również powoduje stridor. Krup rozwija się jednak wolniej, zwykle po kilku dniach kataru, występuje u dzieci od około sześciu miesięcy do trzech lat i ma charakterystyczny szczekający kaszel oraz chrypkę. Gorączka jest zazwyczaj umiarkowana, a dziecko może pić.
Opisane różnice pomagają wstępnie ocenić sytuację w domu, lecz nie zastępują badania lekarskiego, ponieważ łagodniejsze postacie bywają nietypowe. Dotyczy to szczególnie dorosłych, u których obraz choroby rzadko przypomina typowy opis podręcznikowy. W przeciwieństwie do krupu zapalenie nagłośni wyróżnia się zwykle następującymi cechami:
- brak szczekającego kaszlu lub tylko słaby kaszel
- ślinotok i niemożność przełknięcia śliny
- bardzo silny ból gardła i wysoka gorączka
- szybki początek, bez kilkudniowego kataru
- ciężki, „toksyczny” wygląd chorego
Z kolei zwykła angina, czyli zapalenie migdałków, powoduje ból gardła i gorączkę, lecz zazwyczaj nie zmienia głosu na przytłumiony i nie prowadzi do ślinotoku. W anginie widoczne są powiększone, zaczerwienione migdałki, często z nalotem, co zwykle odróżnia ją od zapalenia nagłośni, w którym gardło wygląda niemal prawidłowo.
Przyczyny zapalenia nagłośni
Najczęstszą przyczyną zapalenia nagłośni są bakterie. Przez lata głównym sprawcą była pałeczka Haemophilus influenzae typu b (Hib), obecnie coraz częściej odpowiadają za chorobę także paciorkowce, w tym Streptococcus pneumoniae i Streptococcus pyogenes, oraz gronkowiec złocisty. Drobnoustroje przenoszą się drogą kropelkową, a zakażenie może przejść do krwiobiegu.
Rzadziej przyczyną są wirusy, grzyby, zwłaszcza u osób z osłabioną odpornością, oraz czynniki niezakaźne. Należą do nich oparzenia gorącymi płynami, uraz krtani, połknięcie substancji żrących, ciało obce i wdychanie dymu lub narkotyków. Wtedy objawy mogą być podobne, lecz podłożem nie jest pierwotnie zakażenie.
Kto jest najbardziej narażony
Ryzyko jest największe u niezaszczepionych dzieci, zwłaszcza w wieku przedszkolnym, które nie otrzymały szczepionki przeciw Hib. Wśród dorosłych częściej chorują mężczyźni w średnim wieku. Czynnikami sprzyjającymi są cukrzyca, osłabienie odporności, palenie tytoniu oraz nadużywanie alkoholu. Choroba może jednak wystąpić u osoby zupełnie zdrowej.
Kiedy wezwać pogotowie ratunkowe
Pogotowie należy wezwać natychmiast, dzwoniąc pod numer 112 lub 999, gdy gorączce i bólowi gardła towarzyszy choć jeden z poniższych objawów. W przypadku podejrzenia zapalenia nagłośni nie ma sensu czekać na kolejną wizytę u lekarza rodzinnego ani obserwować chorego przez noc, ponieważ stan może pogorszyć się w ciągu godziny.
- ślinotok lub niemożność przełknięcia śliny
- świszczący oddech lub duszność
- przytłumiony głos i silny ból przy połykaniu
- siedzenie pochylone do przodu z wysuniętym podbródkiem
- sinica lub nagła apatia
Dyspozytorowi warto powiedzieć wprost, że istnieje podejrzenie zapalenia nagłośni lub ostrej niedrożności dróg oddechowych. Pozwoli to zespołowi przygotować sprzęt do zabezpieczenia oddechu i skierować chorego do szpitala z oddziałem intensywnej terapii lub anestezjologii, a w przypadku dziecka najlepiej z doświadczonym zespołem pediatrycznym.
Pierwsza pomoc przed przyjazdem zespołu
Do czasu przyjazdu karetki trzeba przede wszystkim zachować spokój i nie pogarszać sytuacji. Chorego należy pozostawić w wybranej przez niego pozycji siedzącej, a dziecko może trzymać na kolanach rodzic. Warto rozluźnić ubranie wokół szyi, zapewnić dostęp świeżego powietrza i rozmawiać cichym, uspokajającym głosem.
Nie wolno oglądać gardła łyżeczką ani szpatułką, podawać jedzenia, picia ani leków doustnych, prowokować wymiotów ani kłaść chorego. Takie działania mogą nasilić obrzęk, wywołać skurcz i całkowite zamknięcie dróg oddechowych. Jeśli chory przestanie oddychać, należy wykonać czynności resuscytacyjne zgodnie z instrukcjami dyspozytora.
Jak rozpoznaje się zapalenie nagłośni
Rozpoznanie opiera się głównie na obrazie klinicznym i badaniu w warunkach, które pozwalają natychmiast zabezpieczyć drogi oddechowe. Lekarz ocenia oddech, pozycję chorego, głos i ślinotok. U dzieci z podejrzeniem choroby nie wykonuje się badania gardła na izbie przyjęć, a pobranie krwi odkłada do czasu zapewnienia bezpieczeństwa.
Potwierdzeniem jest bezpośrednia ocena krtani za pomocą giętkiego endoskopu lub laryngoskopu, najbezpieczniej w sali operacyjnej, z gotowym zespołem anestezjologicznym. Widać wtedy obrzmiałą, wiśniowoczerwoną nagłośnię. U stabilnych dorosłych pomocne bywa zdjęcie boczne szyi, na którym obrzęk nagłośni tworzy objaw kciuka, oraz badania krwi i posiewy.
Leczenie zapalenia nagłośni
Podstawą leczenia jest zabezpieczenie drożności dróg oddechowych. Najczęściej, szczególnie u dzieci, wykonuje się intubację dotchawiczą, a w rzadkich sytuacjach, gdy jest ona niemożliwa, zabieg chirurgiczny taki jak tracheotomia. Chory trafia na oddział intensywnej terapii, gdzie ma stałą kontrolę oddechu, saturacji i krążenia. Intubacja trwa zwykle do czasu ustąpienia obrzęku.
Równolegle podaje się dożylnie antybiotyki o szerokim spektrum, zwykle cefalosporynę trzeciej generacji, a przy podejrzeniu opornego gronkowca także wankomycynę. Stosuje się też nawodnienie, leki przeciwgorączkowe i tlen. Rola kortykosteroidów jest dyskusyjna, dlatego decyzję podejmuje lekarz. Leczenie dożylne trwa kilka dni, a całkowita terapia antybiotykowa zwykle 7 do 10 dni.
Możliwe powikłania
Najgroźniejszym powikłaniem jest całkowita niedrożność dróg oddechowych, która może prowadzić do zatrzymania krążenia i trwałego uszkodzenia mózgu z powodu niedotlenienia. Zakażenie może też szerzyć się drogą krwi lub przez sąsiednie tkanki szyi, zwłaszcza gdy rozpoznanie postawiono późno. Do innych powikłań należą:
- ropień nagłośni lub tkanek szyi
- zapalenie płuc
- sepsa
- obrzęk płuc po nagłym udrożnieniu dróg oddechowych
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub stawów, rzadko, przy zakażeniu Hib
Powikłania są rzadkie, jeśli chory szybko trafi do szpitala i zostanie prawidłowo leczony. Ryzyko rośnie, gdy rozpoznanie jest opóźnione, a objawy bagatelizowane. Z tego powodu każda wątpliwość dotycząca oddychania powinna kończyć się konsultacją na oddziale ratunkowym, a nie leczeniem domowymi sposobami.
Rokowanie i powrót do zdrowia
Przy szybkim rozpoznaniu i zabezpieczeniu dróg oddechowych rokowanie jest dobre. Obrzęk zwykle ustępuje w ciągu kilku dni leczenia, po czym możliwa jest ekstubacja. Większość chorych wraca do pełnej sprawności. Pobyt w szpitalu trwa zwykle kilka dni, a pełny powrót do codziennej aktywności wymaga zwykle jeszcze kilku dni odpoczynku.
Profilaktyka i szczepienia
Najskuteczniejszą ochroną dzieci przed zapaleniem nagłośni wywołanym przez Hib jest szczepienie przeciw Haemophilus influenzae typu b. W Polsce wchodzi ono w skład obowiązkowego kalendarza szczepień, zwykle w postaci szczepionki skojarzonej. Powszechne szczepienia radykalnie zmniejszyły liczbę zachorowań wywołanych tą bakterią, w tym zapalenia nagłośni i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.
Poza szczepieniem warto unikać palenia tytoniu, dbać o leczenie cukrzycy i innych chorób przewlekłych oraz o mycie rąk. Po wystąpieniu objawów domowe sposoby nie zastąpią pomocy medycznej. W razie kontaktu z chorym na inwazyjne zakażenie Hib o ewentualnej profilaktyce decyduje lekarz lub sanepid.
Najczęstsze pytania o objawy zapalenia nagłośni
Czy zapalenie nagłośni zaczyna się od kaszlu?
Zwykle nie. Typowe zapalenie nagłośni przebiega bez szczekającego kaszlu, który charakteryzuje krup. Dominują ból gardła, gorączka, ślinotok, zmiana głosu i trudności w oddychaniu. Kaszel może się pojawić, ale nie jest objawem wiodącym, dlatego jego brak nie wyklucza choroby ani nie uspokaja, gdy występują inne niepokojące sygnały.
Jak szybko rozwija się zapalenie nagłośni?
U dzieci pełnoobjawowa choroba może rozwinąć się w ciągu kilku godzin. U dorosłych narasta zwykle wolniej, w ciągu jednej do dwóch dób, lecz również może nagle się nasilić. Tempo nie jest więc pewnym kryterium. Decyduje obecność ślinotoku, zmienionego głosu i duszności, które wymagają pilnej oceny w szpitalu.
Czy zapalenie nagłośni jest zakaźne?
Zakażenie wywołujące zapalenie nagłośni może przenosić się drogą kropelkową, choć u osób zaszczepionych zachorowania wśród domowników zdarzają się rzadko. W przypadku bakterii Hib ryzyko dotyczy przede wszystkim niezaszczepionych dzieci w otoczeniu chorego. Domownicy powinni skonsultować się z lekarzem w sprawie ewentualnej profilaktyki.
Podsumowanie
Objawy zapalenia nagłośni to nagła gorączka, silny ból gardła, bolesne połykanie, ślinotok, przytłumiony głos, stridor i duszność. To stan nagły, który wymaga wezwania pogotowia pod numerem 112 lub 999, bez badania gardła i bez układania chorego. Szybkie zabezpieczenie dróg oddechowych poprawia rokowanie, a szczepienie przeciw Hib znacząco zmniejsza ryzyko choroby u dzieci. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.