Najczęstsze objawy zapalenia nosa to katar, zatkany nos, kichanie, swędzenie w nosie oraz pogorszenie węchu. Często towarzyszą im ból gardła, kaszel, łzawienie oczu i uczucie ucisku w okolicy twarzy. Rodzaj i czas trwania dolegliwości pozwalają odróżnić zapalenie wirusowe, alergiczne i bakteryjne. Poniżej opisano, czym różnią się te postacie i kiedy potrzebna jest konsultacja lekarska.
Czym jest zapalenie nosa
Zapalenie nosa, zwane też nieżytem nosa, to stan zapalny błony śluzowej wyścielającej jamę nosową. Błona ulega obrzękowi, zaczerwienieniu i zaczyna wytwarzać więcej wydzieliny. Przyczyną mogą być wirusy, bakterie, alergeny, drażniące substancje lub zmiany w budowie nosa. Od przyczyny zależy, jak wyglądają objawy i jak długo się utrzymują.
Błona śluzowa nosa ogrzewa, nawilża i oczyszcza wdychane powietrze. Gdy się zapala, te funkcje słabną, a pacjent odczuwa to jako zatkanie nosa, suchość lub nadmierną wydzielinę. Najczęstszą postacią jest ostre wirusowe zapalenie nosa, czyli katar w przebiegu przeziębienia, a najczęstszą postacią przewlekłą jest alergiczny nieżyt nosa.
Najczęstsze objawy zapalenia nosa
Podstawowy zestaw dolegliwości jest podobny niezależnie od przyczyny. Różni się natężeniem, rytmem pojawiania się i objawami dodatkowymi. Lekarze zwykle wyróżniają cztery główne symptomy, które opisują większość postaci nieżytu nosa. Gdy co najmniej dwa z nich utrzymują się ponad godzinę dziennie, można podejrzewać nieżyt nosa:
- wyciek wydzieliny z nosa (katar)
- zatkanie lub niedrożność nosa
- kichanie, często napadowe
- swędzenie lub drażnienie w nosie
Oprócz tych objawów mogą pojawić się zaburzenia węchu, spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, kaszel, ból głowy i uczucie zmęczenia. Nasilenie bywa różne: od łagodnego dyskomfortu po utrudnienie snu i pracy. Im dłużej trwają objawy, tym większe ryzyko powikłań, takich jak zapalenie zatok czy ucha środkowego.
Jak wygląda katar i wydzielina z nosa
Katar to najbardziej widoczny objaw zapalenia nosa. W początkowej fazie infekcji wirusowej wydzielina jest wodnista i przejrzysta. Po kilku dniach staje się gęstsza, biaława, żółtawa lub zielonkawa. Zmiana koloru wynika z obecności komórek odpornościowych i nie oznacza automatycznie zakażenia bakteryjnego ani konieczności antybiotyku.
W alergii wydzielina jest zwykle obfita, wodnista i przejrzysta, często określana jako „lejący się” katar. Przy niealergicznym nieżycie nosa bywa mniej obfita i bardziej śluzowa. Wydzielina może też spływać po tylnej ścianie gardła, wywołując chrząkanie, kaszel i uczucie drapania, szczególnie rano i po położeniu się.
Zatkany nos i oddychanie przez usta
Zatkany nos wynika głównie z obrzęku błony śluzowej i rozszerzenia naczyń krwionośnych, a nie tylko z nagromadzenia wydzieliny. Pacjent ma poczucie, że powietrze nie przepływa swobodnie, nawet gdy w nosie nie ma śluzu. Niedrożność może dotyczyć obu nozdrzy lub zmieniać strony w ciągu dnia, zwłaszcza w pozycji leżącej.
Konsekwencją jest oddychanie przez usta, które powoduje suchość w gardle, nocne chrapanie i gorszą jakość snu. Rano pacjenci często budzą się zmęczeni, z bólem gardła i nieświeżym oddechem. Przewlekłe zatkanie nosa wiąże się z gorszą koncentracją i obniżoną wydolnością w pracy lub w szkole.
Kichanie, świąd i podrażnienie nosa
Kichanie jest odruchem obronnym, który usuwa z nosa drażniące cząstki. W zapaleniu nosa występuje częściej i bywa napadowe, czyli kilka lub kilkanaście kichnięć z rzędu. Najsilniej wyraża się w alergii, ale pojawia się też na początku infekcji wirusowej, gdy błona śluzowa jest szczególnie podrażniona.
Swędzenie nosa to objaw typowy dla alergii. Może mu towarzyszyć świąd podniebienia, gardła i uszu oraz potrzeba pocierania nosa dłonią. U dzieci powtarzane unoszenie czubka nosa dłonią określa się jako salut alergiczny. Z czasem może on prowadzić do powstania poprzecznej bruzdy nad czubkiem nosa.
Zaburzenia węchu i smaku
Pogorszenie węchu, czyli hiposmia, towarzyszy wielu postaciom zapalenia nosa. Obrzęknięta błona i wydzielina blokują dostęp zapachów do okolicy węchowej w górnej części jamy nosowej. Pacjenci często skarżą się, że jedzenie jest mdłe, ponieważ odbiór smaku w dużej mierze zależy od węchu.
Objawy towarzyszące poza nosem
Stan zapalny rzadko ogranicza się wyłącznie do nosa, bo jama nosowa łączy się z zatokami, gardłem, trąbką słuchową i spojówkami. Dlatego typowe są ból gardła, chrypka, kaszel i uczucie zatkania uszu. W infekcjach wirusowych dochodzą ogólne osłabienie, bóle mięśni i niewielka gorączka. Najczęstsze objawy towarzyszące to:
- ból gardła i chrypka
- kaszel, zwłaszcza nocny
- ból głowy i uczucie ucisku w okolicy czoła lub policzków
- łzawienie, pieczenie i zaczerwienienie oczu
- uczucie zatkania uszu
W alergii szczególnie często współistnieje alergiczne zapalenie spojówek, które powoduje swędzenie, łzawienie i zaczerwienienie oczu. Zapalenie nosa i astma często występują razem, a nieleczony nieżyt nosa bywa jednym z czynników pogarszających kontrolę astmy oskrzelowej. Dlatego kaszel i świszczący oddech u osoby z katarem wymagają uwagi.
Objawy wirusowego zapalenia nosa
Wirusowe zapalenie nosa to najczęstsza postać ostrego nieżytu. Zaczyna się łaskotaniem lub drapaniem w nosie i gardle, po czym pojawiają się kichanie, wodnisty katar i zatkanie nosa. Objawy narastają zwykle przez dwa do trzech dni, a potem stopniowo słabną. Całość trwa najczęściej od siedmiu do dziesięciu dni.
Wirusy odpowiedzialne za katar, takie jak rinowirusy, koronawirusy sezonowe czy adenowirusy, przenoszą się drogą kropelkową i przez kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami. Pacjent jest zakaźny już na początku choroby. Kaszel i uczucie rozbicia są zwykle łagodniejsze niż w grypie, a wysoka gorączka u dorosłych występuje rzadko.
Objawy alergicznego zapalenia nosa
Alergiczny nieżyt nosa jest wywołany reakcją układu odporności na alergeny, takie jak pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt czy zarodniki pleśni. Typowy obraz to napadowe kichanie, obfity wodnisty katar, świąd nosa i zatkanie, często z towarzyszącym zapaleniem spojówek. Gorączki nie ma, a objawy nawracają po kontakcie z tym samym czynnikiem.
Sezonowy alergiczny nieżyt nosa
Objawy sezonowe pojawiają się w okresie pylenia roślin. W Polsce sezon zaczyna się zwykle późną zimą lub wczesną wiosną od drzew, takich jak leszczyna, olcha i brzoza, a kończy jesienią pyłkami chwastów, na przykład bylicy. Nasilenie rośnie w ciepłe, wietrzne dni i słabnie po deszczu.
Całoroczny alergiczny nieżyt nosa
Całoroczna postać dotyczy alergii na roztocza, pleśnie lub sierść zwierząt. Dominuje zatkanie nosa, uczucie ciężkiej głowy, kaszel i chrapanie, a kichanie bywa mniej nasilone. Objawy zwykle są gorsze w sezonie grzewczym, rano oraz po sprzątaniu. Dolegliwości trwają przez cały rok, choć ich nasilenie zmienia się w zależności od ekspozycji.
Objawy bakteryjnego zapalenia nosa i zatok
Bakteryjne powikłanie nieżytu najczęściej obejmuje zatoki przynosowe. Na ostre bakteryjne zapalenie zatok wskazują objawy utrzymujące się dłużej niż dziesięć dni bez poprawy, nasilenie dolegliwości po początkowej poprawie lub wysoka gorączka z ropną wydzieliną przez trzy do czterech dni. Sam kolor wydzieliny nie wystarcza do rozpoznania.
- jednostronny ból lub ucisk twarzy, nasilający się przy pochylaniu
- gęsta, ropna wydzielina z nosa lub spływająca po gardle
- podwyższona temperatura lub gorączka
- ból zębów w szczęce górnej
- wyraźne pogorszenie węchu
Antybiotyk jest potrzebny tylko w części przypadków, a decyzję o jego włączeniu podejmuje lekarz po zbadaniu pacjenta. Większość ostrych zapaleń zatok ma przyczynę wirusową i ustępuje samoistnie. Samodzielne stosowanie antybiotyków sprzyja działaniom niepożądanym i lekooporności bakterii, a nie skraca przebiegu infekcji wirusowej.
Objawy przewlekłego zapalenia nosa
O przewlekłym zapaleniu nosa mówi się wtedy, gdy objawy utrzymują się dłużej niż dwanaście tygodni. Dominują zatkany nos, uczucie spływania wydzieliny po gardle, ucisk w twarzy i osłabiony węch. Nasilenie bywa mniejsze niż w ostrej infekcji, ale dolegliwości są uciążliwe, bo trwają miesiącami i pogarszają sen.
Przewlekłe zapalenie nosa i zatok może przebiegać z polipami, czyli łagodnymi, miękkimi wyrośnięciami błony śluzowej. Powiększają się one stopniowo, utrudniają oddychanie i prowadzą do znacznej utraty węchu. Przyczyną przewlekłego nieżytu bywa też skrzywiona przegroda nosa, przerost małżowin nosowych lub przewlekła alergia.
Objawy niealergicznego nieżytu nosa
Niealergiczny nieżyt nosa nie wiąże się z reakcją alergiczną ani infekcją. Daje zatkanie nosa i katar, ale bez świądu nosa, napadowego kichania i zapalenia spojówek. Objawy mogą wywoływać zmiany temperatury, ostre zapachy, dym tytoniowy, perfumy, alkohol czy ostre jedzenie. Testy alergiczne wypadają wtedy ujemnie.
Do tej grupy należy nieżyt naczynioruchowy, który wynika z nadmiernej reakcji naczyń krwionośnych w błonie śluzowej, oraz nieżyt hormonalny, na przykład w ciąży lub przy niedoczynności tarczycy. Ta postać występuje częściej u dorosłych niż u dzieci i często zaczyna się w dorosłości. Bywa mylona z alergią lub przewlekłą infekcją.
Objawy polekowego zapalenia nosa
Polekowe zapalenie nosa rozwija się po zbyt długim stosowaniu kropli lub aerozoli obkurczających naczynia, zawierających na przykład ksylometazolinę lub oksymetazolinę. Po ustąpieniu działania leku błona śluzowa ulega silniejszemu obrzękowi niż przed jego użyciem. Pacjent odczuwa wtedy silne zatkanie nosa i sięga po kolejną dawkę, co podtrzymuje błędne koło.
Typowym sygnałem ostrzegawczym jest zatkany nos utrzymujący się mimo ustąpienia infekcji oraz konieczność stosowania kropli częściej niż na początku. Krople obkurczające powinny być używane najwyżej przez kilka dni, zgodnie z ulotką, zwykle nie dłużej niż tydzień. Przy podejrzeniu takiego problemu warto skonsultować się z lekarzem.
Objawy zapalenia nosa u dzieci i niemowląt
U małych dzieci zapalenie nosa przebiega inaczej niż u dorosłych. Niemowlęta oddychają głównie przez nos, więc zatkanie utrudnia im ssanie i karmienie. Dziecko może być drażliwe, kapryśne, krztusić się podczas jedzenia, budzić się w nocy i gorzej spać. Zwykle występuje też katar, kaszel i niewielka gorączka.
- oddychanie przez usta i chrapanie
- częste pocieranie nosa i kichanie
- ból ucha lub nawracające zapalenia ucha środkowego
- chrypka i kaszel nocny
- zmęczenie w ciągu dnia i problemy z koncentracją
Przewlekle zatkany nos u dziecka, trwający tygodniami, wymaga diagnostyki w kierunku alergii lub przerostu migdałka gardłowego. Pilnej oceny lekarskiej wymagają niemowlęta do trzeciego miesiąca życia z gorączką, dzieci z trudnościami w oddychaniu oraz takie, które odmawiają jedzenia i picia. Nie podaje się dzieciom leków bez zalecenia lekarza lub farmaceuty.
Objawy zapalenia nosa w ciąży
Nieżyt nosa ciążowy to zatkanie nosa pojawiające się w ciąży bez infekcji i bez alergii. Przyczyną są zmiany hormonalne i zwiększone ukrwienie błony śluzowej. Występuje najczęściej w drugiej połowie ciąży, może nasilać chrapanie i ustępuje zwykle w ciągu dwóch tygodni po porodzie.
Katar w ciąży nie zawsze oznacza nieżyt ciążowy, bo kobiety w ciąży chorują także na przeziębienia i alergie. Przy przewlekłym zatkaniu nosa, chrapaniu lub bólu głowy warto skonsultować się z lekarzem. Leki, także dostępne bez recepty, powinny być dobrane przez lekarza lub farmaceutę, ponieważ nie wszystkie są bezpieczne w ciąży.
Jak odróżnić zapalenie nosa od przeziębienia, grypy i COVID-19
Przeziębienie to ostra infekcja wirusowa górnych dróg oddechowych, a katar jest jednym z jej głównych objawów. Grypa zaczyna się nagle, z wysoką gorączką, dreszczami, bólami mięśni i silnym osłabieniem, a katar bywa mniej wyraźny. Alergia nie daje gorączki i trwa tak długo, jak długo działa alergen.
COVID-19 może zaczynać się podobnie jak przeziębienie, z katarem, bólem gardła i kaszlem, ale częściej towarzyszą mu gorączka, osłabienie i utrata węchu lub smaku. Na podstawie samych objawów nie da się pewnie rozróżnić tych infekcji. W razie wątpliwości lub kontaktu z osobą chorą warto wykonać test, szczególnie przed kontaktem z osobami z grup ryzyka.
Kiedy objawy zapalenia nosa wymagają konsultacji z lekarzem
Większość ostrych nieżytów nosa mija samoistnie, ale część sytuacji wymaga oceny lekarskiej. Do lekarza należy zgłosić się, gdy objawy trwają dłużej niż dziesięć dni bez poprawy, nasilają się po początkowej poprawie albo nawracają wielokrotnie w ciągu roku. Konsultacja jest potrzebna również wtedy, gdy zatkanie nosa utrudnia sen i codzienne funkcjonowanie.
Niektóre objawy mogą świadczyć o groźnym powikłaniu, na przykład zapaleniu tkanek oczodołu lub opon mózgowo-rdzeniowych, choć zdarza się to rzadko. Wymagają one pilnej konsultacji lekarskiej lub wezwania pomocy, gdy występuje którykolwiek z poniższych sygnałów, szczególnie u dzieci, osób starszych i pacjentów z obniżoną odpornością:
- obrzęk, zaczerwienienie lub ból powieki albo okolicy oka
- podwójne widzenie lub pogorszenie widzenia
- silny, narastający ból głowy lub sztywność karku
- wysoka gorączka utrzymująca się mimo leczenia
- jednostronny krwisty lub cuchnący wyciek z nosa
- duszność lub świszczący oddech
- wodnisty wyciek z jednej strony nosa po urazie głowy
Do laryngologa warto zgłosić się także wtedy, gdy zatkanie nosa dotyczy tylko jednej strony przez kilka tygodni, pojawiają się częste krwawienia z nosa lub utrata węchu nie ustępuje. Utrzymujące się jednostronne objawy mogą wynikać ze zmian anatomicznych, polipów lub, rzadko, innych zmian w jamie nosowej, dlatego wymagają dokładnej diagnostyki.
Jak lekarz rozpoznaje zapalenie nosa
Rozpoznanie opiera się na wywiadzie i badaniu. Lekarz pyta o czas trwania i rytm objawów, kontakt z alergenami, choroby współistniejące, stosowane leki i krople do nosa. Podczas badania ocenia błonę śluzową nosa za pomocą rynoskopii, a w razie potrzeby wykonuje endoskopię nosa, czyli oglądanie jamy nosowej cienkim wziernikiem z kamerą.
Jak łagodzić objawy zapalenia nosa w domu
Przy łagodnym nieżycie pomagają proste metody: płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej lub wodą morską, nawilżanie powietrza, odpoczynek i odpowiednia ilość płynów. Płukanie usuwa wydzielinę, alergeny i drobnoustroje oraz zmniejsza obrzęk błony śluzowej. Woda do płukania powinna być przegotowana i ostudzona lub destylowana, aby uniknąć zakażenia.
- spanie z uniesioną głową
- unikanie dymu tytoniowego i znanych alergenów
- wietrzenie pomieszczeń i utrzymywanie odpowiedniej wilgotności powietrza
- delikatne wydmuchiwanie nosa, jednym nozdrzem naraz
W alergii podstawą leczenia są donosowe glikokortykosteroidy i leki przeciwhistaminowe, a w nieżycie wirusowym leczenie objawowe. Krople obkurczające stosuje się krótko i ostrożnie, a antybiotyk wyłącznie na zalecenie lekarza. Dawkowanie wszystkich preparatów należy sprawdzać w ulotce lub ustalić z lekarzem albo farmaceutą, zwłaszcza u dzieci i w ciąży.
Najczęściej zadawane pytania o objawy zapalenia nosa
Czy zielony katar oznacza bakteryjne zapalenie nosa?
Nie, kolor wydzieliny sam w sobie nie wskazuje na zakażenie bakteryjne. Zielonkawy lub żółtawy śluz pojawia się również pod koniec zwykłej infekcji wirusowej, gdy w wydzielinie przybywa komórek odpornościowych. Większe znaczenie ma czas trwania objawów, ich nasilenie po poprawie oraz wysoka gorączka.
Jak długo trwa zapalenie nosa?
Ostre wirusowe zapalenie nosa trwa zwykle od siedmiu do dziesięciu dni, choć kaszel i lekkie zatkanie mogą utrzymywać się dłużej. Alergiczny nieżyt nosa trwa tak długo, jak ekspozycja na alergen, czyli przez cały sezon pylenia lub cały rok. Za przewlekłe uznaje się objawy trwające ponad dwanaście tygodni.
Czy zapalenie nosa jest zaraźliwe?
Zaraźliwe jest wirusowe i bakteryjne zapalenie nosa, które przenosi się drogą kropelkową oraz przez kontakt z zanieczyszczonymi dłońmi i przedmiotami. Alergiczny i niealergiczny nieżyt nosa nie zarażają. Zakażenie ogranicza częste mycie rąk, zasłanianie nosa i ust podczas kichania oraz unikanie bliskiego kontaktu z osobami chorymi.
Czy zapalenie nosa może prowadzić do powikłań?
Tak. Najczęstsze powikłania to zapalenie zatok przynosowych, zapalenie ucha środkowego, zapalenie gardła i krtani oraz nasilenie astmy. Przewlekłe zatkanie nosa sprzyja też zaburzeniom snu, w tym chrapaniu i przerwom w oddychaniu podczas snu. Odpowiednie leczenie i kontrola objawów zmniejszają ryzyko tych powikłań.
Podsumowanie: najważniejsze informacje o objawach zapalenia nosa
Objawy zapalenia nosa to przede wszystkim katar, zatkany nos, kichanie, świąd i pogorszenie węchu. Wirusowe zapalenie trwa do dziesięciu dni, alergiczne nawraca po kontakcie z alergenem, a przewlekłe utrzymuje się ponad dwanaście tygodni. O bakteryjnym zapaleniu zatok świadczy brak poprawy po dziesięciu dniach lub nasilenie objawów po poprawie.
Dolegliwości ustępujące w ciągu tygodnia lub dwóch zwykle nie wymagają wizyty u lekarza, natomiast objawy alarmowe, przewlekłe, nawracające lub jednostronne należy skonsultować z lekarzem rodzinnym albo laryngologiem. Trafne rozpoznanie postaci nieżytu pozwala dobrać skuteczne leczenie i uniknąć niepotrzebnych antybiotyków oraz nadużywania kropli obkurczających.