Objawy zapalenia zatok przynosowych to przede wszystkim zatkany nos, wydzielina z nosa lub spływająca po tylnej ścianie gardła, ból albo uczucie ucisku w obrębie twarzy oraz osłabienie węchu. Często dołączają ból głowy, kaszel, zmęczenie i podwyższona temperatura. Ostra postać trwa do czterech tygodni, przewlekła co najmniej dwanaście tygodni.
Podstawowe objawy zapalenia zatok przynosowych
Zapalenie zatok przynosowych daje zestaw objawów, który u większości chorych wygląda podobnie. Sam katar albo sam ból głowy rzadko oznaczają zatoki. Dopiero połączenie kilku dolegliwości, utrzymujące się dłużej niż typowe przeziębienie, kieruje podejrzenie w stronę zatok. Najczęściej zgłaszane przez pacjentów są następujące objawy:
- zatkany nos lub utrudniony przepływ powietrza,
- ropna lub śluzowa wydzielina z nosa albo spływająca do gardła,
- ból, ucisk lub uczucie pełności w okolicy czoła, policzków i oczu,
- osłabienie lub utrata węchu,
- ból głowy nasilający się przy pochylaniu,
- kaszel, zmęczenie i podwyższona temperatura.
Nie każdy chory ma wszystkie te objawy. Rozpoznanie opiera się na tym, które z nich występują, jak długo trwają i czy narastają po kilku dniach poprawy. Każdy z nich ma charakterystyczne cechy, które pomagają odróżnić zapalenie zatok od zwykłego przeziębienia lub alergii.
Czym jest zapalenie zatok przynosowych
Zatoki przynosowe to cztery pary wypełnionych powietrzem przestrzeni w kościach twarzy: szczękowe, czołowe, sitowe i klinowe. Wyścieła je błona śluzowa, która wytwarza śluz odprowadzany do jamy nosa przez wąskie ujścia. Gdy błona obrzęknie, ujścia się zwężają, a śluz zalega. Tak powstaje zapalenie, a wraz z nim objawy.
Najczęstszą przyczyną ostrego zapalenia zatok jest infekcja wirusowa górnych dróg oddechowych, czyli zwykłe przeziębienie. Rzadziej dołącza się zakażenie bakteryjne. W postaci przewlekłej znaczenie mają także alergie, polipy nosa, skrzywiona przegroda nosowa i przewlekłe podrażnienie błony śluzowej, na przykład dymem tytoniowym lub zanieczyszczeniami powietrza.
Zatkany nos i utrudnione oddychanie
Zatkany nos to jeden z dwóch głównych objawów, bez których trudno mówić o zapaleniu zatok. Wynika z obrzęku błony śluzowej i zalegającej wydzieliny. Chory oddycha przez usta, mówi nosowo, gorzej śpi i rano budzi się z suchością w gardle. Niedrożność bywa jednostronna albo przemienna, zmienia stronę wraz z pozycją ciała.
Różni się to od typowego przeziębienia tym, że niedrożność nie ustępuje po kilku dniach. Jeśli nos pozostaje zatkany dłużej niż dziesięć dni albo po krótkiej poprawie objawy znów się nasilają, należy brać pod uwagę zapalenie zatok. Krople obkurczające przynoszą tylko chwilową ulgę i nie leczą przyczyny.
Katar i wydzielina z nosa
Drugim kluczowym objawem jest wydzielina. Może wypływać z nosa, ale równie często spływa po tylnej ścianie gardła, wywołując uczucie ściekania, częste odkrztuszanie i chrząkanie. Wydzielina bywa początkowo wodnista, a po kilku dniach gęstnieje i przybiera barwę białą, żółtą lub zieloną. Zwykle towarzyszy jej nieprzyjemny smak w ustach.
Barwa wydzieliny nie rozstrzyga o przyczynie. Żółty lub zielony kolor pochodzi głównie z komórek odpornościowych i może pojawić się także w infekcji wirusowej. Większe znaczenie ma czas trwania objawów i ich przebieg. Ropna wydzielina przy jednostronnym bólu twarzy i gorączce częściej sugeruje zakażenie bakteryjne.
Ból i ucisk twarzy
Ból twarzy w zapaleniu zatok ma zwykle charakter tępy, rozpierający lub uciskowy. Pojawia się w okolicy czoła, policzków, nasady nosa lub za oczami, często po jednej stronie. Nasila się przy pochylaniu głowy, kaszlu i gwałtownych ruchach. Chorzy opisują uczucie pełności w twarzy i ciężkiej głowy.
Ból uciskowy po dotknięciu policzków lub czoła bywa wskazówką, lecz sam nie wystarcza do rozpoznania. Kryteria diagnostyczne wymagają obecności ucisku twarzy razem z zatkanym nosem lub wydzieliną. Ból twarzy bez tych objawów częściej wynika z innych przyczyn, na przykład z migreny, nerwobólu lub choroby zębów.
Ból głowy przy zapaleniu zatok
Ból głowy towarzyszy wielu chorym, ale rzadko jest jedynym objawem. Zwykle jest tępy, zlokalizowany z przodu głowy i nasila się przy pochylaniu oraz po nocy spędzonej w pozycji leżącej. Początek jest stopniowy, a nie piorunujący. Intensywność bywa umiarkowana, a ból słabnie wraz z ustępowaniem obrzęku błony śluzowej.
Zapalenie zatok bywa mylone z migreną, ponieważ migrenie często towarzyszy zatkany nos i ból w okolicy czoła. Różnice bywają czytelne. Migrena zwykle pulsuje, powoduje nudności i światłowstręt oraz nie wiąże się z ropną wydzieliną. Jeśli ból głowy nawraca bez objawów ze strony nosa, warto skonsultować go z lekarzem, ponieważ zatoki mogą nie być przyczyną.
Osłabienie lub utrata węchu
Zaburzenia węchu to kolejny istotny objaw, zwłaszcza w postaci przewlekłej. Obrzęk błony śluzowej blokuje dostęp zapachów do nabłonka węchowego w górnej części jamy nosa. Chory gorzej czuje jedzenie, perfumy i dym, a smak potraw wydaje się płaski. Przy dużej niedrożności węch może zaniknąć całkowicie.
W postaci ostrej węch zwykle wraca po ustąpieniu infekcji. W przewlekłym zapaleniu z polipami nosa utrata węchu bywa trwała i może wymagać leczenia specjalistycznego. Nagła utrata węchu bez zatkanego nosa to inny wzorzec, który może wskazywać na infekcję wirusową, taką jak COVID-19, lub na schorzenie neurologiczne i powinien zostać zbadany.
Gorączka i objawy ogólne
Gorączka nie jest obowiązkowym objawem zapalenia zatok. Przy zapaleniu wirusowym temperatura bywa prawidłowa lub lekko podwyższona. Wyraźna gorączka, szczególnie powyżej 38 stopni, pojawia się częściej przy zakażeniu bakteryjnym. W przewlekłym zapaleniu zatok gorączka występuje rzadko, a na pierwszy plan wysuwają się niedrożność nosa i wydzielina.
Poza gorączką chorzy skarżą się na ogólne rozbicie, zmęczenie, brak apetytu i gorszą koncentrację. Zmęczenie bywa wyraźne także w postaci przewlekłej i wiąże się z gorszym snem. Dreszcze i silne osłabienie przy jednocześnie nasilającym się bólu twarzy powinny skłonić do kontaktu z lekarzem w ciągu doby lub dwóch.
Kaszel, ból gardła i chrypka
Kaszel jest częstym, lecz niedocenianym objawem zapalenia zatok. Powstaje, gdy wydzielina spływa po tylnej ścianie gardła i drażni krtań. Jest suchy lub wilgotny, nasila się w nocy i po położeniu się, a rano towarzyszy mu odkrztuszanie. U dorosłych kaszel związany z zatokami bywa mylony z początkiem zapalenia oskrzeli.
Spływająca wydzielina drażni gardło, a oddychanie ustami je wysusza, co prowadzi do drapania, bólu gardła, chrypki i nieprzyjemnego zapachu z ust. Dolegliwości te nasilają się rano. Jeśli kaszel utrzymuje się ponad trzy tygodnie, a obok niego występują objawy nosowe, lekarz rozważy zapalenie zatok jako jedną z możliwych przyczyn.
Objawy zależne od lokalizacji zatok
Miejsce bólu zależy od tego, która zatoka jest objęta stanem zapalnym. Często zajętych jest kilka zatok jednocześnie, a wtedy obraz objawów się nakłada. Typowe wzorce bólu dla poszczególnych zatok pomagają lekarzowi i choremu zorientować się, gdzie toczy się proces zapalny.
Zatoki szczękowe
Zapalenie zatok szczękowych daje ból i ucisk w policzku, który może promieniować do górnych zębów, szczęki i okolicy pod okiem. Zęby bywają wrażliwe na stukanie lub zimno. Ból jednego zęba bez zatkanego nosa częściej wskazuje na chorobę zęba, a przy jednostronnym zapaleniu lekarz bierze pod uwagę także źródło zębopochodne.
Zatoki czołowe
Zapalenie zatok czołowych objawia się bólem nad brwiami i w środku czoła, często obustronnym. Ból nasila się przy pochylaniu głowy i może być odczuwalny jako ucisk za gałkami ocznymi. Dotknięcie czoła nad łukami brwiowymi bywa bolesne. Zatoki te rozwijają się późno, dlatego u małych dzieci zwykle nie sprawiają kłopotów.
Zatoki sitowe
Zapalenie zatok sitowych powoduje ból i ucisk w okolicy nasady nosa i między oczami, a także uczucie pełności w kącikach oczu. Może pojawić się obrzęk powiek lub łzawienie. Ponieważ zatoki sitowe leżą tuż przy oczodole, każdy wyraźny obrzęk powieki, zaczerwienienie lub ból przy ruchach oka wymaga pilnej oceny lekarskiej.
Zatoki klinowe
Zapalenie zatok klinowych zdarza się rzadziej i jest trudniejsze do rozpoznania. Ból jest zwykle głęboki, odczuwany z tyłu głowy, w szczycie czaszki lub za oczami, a wydzielina spływa po tylnej ścianie gardła. Ponieważ zatoka sąsiaduje z nerwami wzrokowymi i naczyniami mózgowymi, jej zapalenie wymaga uważnej oceny lekarskiej.
Objawy ostrego zapalenia zatok przynosowych
Ostre zapalenie zatok trwa krócej niż cztery tygodnie. Zaczyna się zwykle jak przeziębienie: od kataru, kichania i bólu gardła. Po kilku dniach dołączają ucisk twarzy, zatkany nos i gęsta wydzielina. W większości przypadków ma charakter wirusowy i ustępuje samoistnie w ciągu siedmiu do dziesięciu dni.
Podejrzenie zakażenia bakteryjnego pojawia się w trzech sytuacjach: objawy utrzymują się powyżej dziesięciu dni bez poprawy, po początkowej poprawie następuje wyraźne pogorszenie albo przez trzy do czterech dni występuje gorączka powyżej 39 stopni z ropną wydzieliną. Wtedy wskazana jest konsultacja lekarska, która rozstrzygnie, czy potrzebne jest leczenie przeciwbakteryjne.
Objawy przewlekłego zapalenia zatok przynosowych
Przewlekłe zapalenie zatok rozpoznaje się, gdy objawy utrzymują się co najmniej dwanaście tygodni. Wymagane są co najmniej dwa objawy, z których jednym musi być zatkany nos albo wydzielina z nosa. Pozostałe to ból lub ucisk twarzy oraz osłabienie węchu. Potwierdzenie obejmuje badanie endoskopowe lub tomografię komputerową zatok.
Obraz przewlekłej postaci jest łagodniejszy, ale uporczywy. Ból twarzy bywa niewielki, gorączka zwykle nie występuje, a dominują niedrożność, gęsta wydzielina i brak węchu. Okresowo dochodzi do zaostrzeń przypominających ostre zapalenie. Przewlekłe zapalenie zatok może przebiegać z polipami nosa lub bez nich, co wpływa na wybór leczenia.
Objawy zapalenia zatok u dzieci
U dzieci zapalenie zatok rzadko objawia się bólem twarzy, ponieważ małe dzieci nie potrafią go opisać. Rodzice powinni zwracać uwagę na zachowanie dziecka i na objawy, które utrzymują się dłużej niż zwykłe przeziębienie, zwykle ponad dziesięć dni. Najczęstsze sygnały to następujące objawy:
- katar lub zatkany nos utrzymujący się ponad dziesięć dni,
- kaszel nasilony w nocy i rano,
- oddychanie przez usta i chrapanie,
- nieprzyjemny zapach z ust,
- drażliwość, gorszy apetyt i zmęczenie.
Większość epizodów kataru u dzieci to infekcje wirusowe, które mijają samoistnie w ciągu dziesięciu dni. O zapaleniu zatok można myśleć dopiero wtedy, gdy objawy trwają dłużej bez poprawy albo nagle się nasilają. Wysoka gorączka, obrzęk wokół oka lub silne rozdrażnienie wymagają szybkiej wizyty u lekarza.
Wirusowe czy bakteryjne zapalenie zatok
Na podstawie samych objawów trudno odróżnić zapalenie wirusowe od bakteryjnego, dlatego lekarze patrzą na przebieg choroby w czasie. Zapalenie wirusowe ma najcięższy przebieg w pierwszych trzech do pięciu dni, a potem stopniowo słabnie. Zapalenie bakteryjne częściej charakteryzuje się brakiem poprawy lub nawrotem objawów po kilku lepszych dniach.
Do cech zwiększających prawdopodobieństwo zakażenia bakteryjnego lekarze zaliczają objawy, które łatwo zaobserwować w domu bez specjalistycznego sprzętu. Żaden z nich z osobna niczego nie przesądza, ale razem tworzą wzorzec, który uzasadnia ocenę lekarską i ewentualne leczenie przeciwbakteryjne. Chodzi przede wszystkim o następujące sytuacje:
- objawy bez poprawy po dziesięciu dniach,
- nasilenie dolegliwości po kilku dniach wyraźnej poprawy,
- wysoka gorączka z ropną wydzieliną przez kilka dni,
- silny, jednostronny ból twarzy lub zęba.
Kolor wydzieliny nie należy do tej listy, ponieważ nie odróżnia zakażenia wirusowego od bakteryjnego. Antybiotyk nie skraca przebiegu infekcji wirusowej i może powodować działania niepożądane, dlatego decyzję o jego włączeniu powinien podjąć lekarz po ocenie przebiegu choroby, a nie sam pacjent.
Zapalenie zatok, alergia czy przeziębienie
Przeziębienie zwykle mija w ciągu siedmiu do dziesięciu dni i zwykle nie powoduje silnego ucisku twarzy. Alergiczny nieżyt nosa charakteryzuje się wodnistym katarem, kichaniem i swędzeniem nosa lub oczu, bez gorączki. Zapalenie zatok wyróżnia się zatkanym nosem z ropną wydzieliną, uciskiem twarzy i osłabieniem węchu, które utrzymują się dłużej.
Swędzenie i kichanie przemawiają za alergią, jednak alergia i zapalenie zatok często współistnieją, ponieważ alergiczny obrzęk błony śluzowej sprzyja zaleganiu śluzu. Podobnie jest z astmą: w przewlekłym zapaleniu zatok z polipami choroby te często występują razem. Dlatego pojawienie się duszności lub świszczącego oddechu wymaga oceny lekarskiej.
Objawy alarmowe i możliwe powikłania
Powikłania zapalenia zatok są rzadkie, ale mogą być groźne, ponieważ zatoki sąsiadują z oczodołem i jamą czaszki. Najczęściej dotyczą dzieci i młodzieży, zwłaszcza w przebiegu zapalenia zatok sitowych. Pojawienie się któregokolwiek z następujących objawów wymaga pilnej pomocy medycznej, nawet jeśli wcześniej choroba przebiegała łagodnie:
- obrzęk, zaczerwienienie lub zasinienie powieki albo okolicy oka,
- ból przy ruchach gałki ocznej, wytrzeszcz lub podwójne widzenie,
- nagłe pogorszenie widzenia,
- bardzo silny ból głowy, sztywność karku i światłowstręt,
- splątanie, senność, drgawki lub wymioty,
- obrzęk czoła z bolesnością i gorączką.
Objawy oczne wskazują na rozprzestrzenienie zakażenia do oczodołu, a neurologiczne na możliwy udział opon mózgowych lub mózgu. W obu sytuacjach liczy się czas, dlatego nie należy czekać na samoistną poprawę, tylko zgłosić się na izbę przyjęć lub wezwać pogotowie ratunkowe pod numerem 112 albo 999.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Wizyta u lekarza rodzinnego lub laryngologa jest wskazana, gdy objawy utrzymują się dłużej niż dziesięć dni bez poprawy, nasilają się po wstępnej poprawie albo towarzyszy im gorączka powyżej 39 stopni i ropna wydzielina trwająca kilka dni. Wcześniej należy zgłosić się przy silnym, jednostronnym bólu twarzy lub zęba.
Lekarza warto odwiedzić także wtedy, gdy zatkany nos, wydzielina lub utrata węchu utrzymują się powyżej dwunastu tygodni. Osoby z obniżoną odpornością, cukrzycą lub chorobami układu oddechowego, a także małe dzieci powinny zgłaszać się wcześniej, ponieważ u nich infekcje częściej przebiegają ciężej i wymagają szybszej oceny.
Jak lekarz rozpoznaje zapalenie zatok
Rozpoznanie opiera się głównie na rozmowie i badaniu. Lekarz pyta o czas trwania i przebieg objawów, ocenia gardło i uszy, bada okolice zatok oraz wykonuje rynoskopię, czyli oglądanie wnętrza nosa. W razie potrzeby laryngolog stosuje endoskop, który pozwala zobaczyć obrzęk, polipy i ropną wydzielinę w ujściach zatok.
Badania obrazowe nie są potrzebne przy typowym ostrym zapaleniu zatok. Tomografię komputerową zleca się w przewlekłym zapaleniu, przy podejrzeniu powikłań lub przed planowanym zabiegiem. Zwykłe zdjęcie rentgenowskie zatok ma ograniczoną wartość i nie jest zalecane rutynowo. W wybranych przypadkach lekarz może zlecić posiew wydzieliny albo testy alergiczne.
Co robić po pierwszych objawach
W pierwszych dniach choroby pomagają proste metody, które zmniejszają obrzęk błony śluzowej i ułatwiają odpływ śluzu. Należy pić dużo płynów, nawilżać powietrze w pomieszczeniu i regularnie płukać nos roztworem soli fizjologicznej lub wody morskiej. Odpoczynek i unikanie dymu tytoniowego przyspieszają powrót do zdrowia.
Leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe łagodzą ból i podwyższoną temperaturę. Donosowe krople obkurczające można stosować najwyżej kilka dni, ponieważ dłuższe użycie prowadzi do polekowego nieżytu nosa i nawrotu obrzęku. Steroidy donosowe i antybiotyki są lekami wymagającymi decyzji lekarza, który uwzględni przebieg choroby, wiek pacjenta i choroby współistniejące.
Najczęstsze pytania o objawy zapalenia zatok
Czy zapalenie zatok zawsze daje gorączkę?
Nie. Gorączka występuje tylko u części chorych i częściej towarzyszy zakażeniu bakteryjnemu. W wielu przypadkach, zwłaszcza w postaci przewlekłej, temperatura pozostaje prawidłowa, a o chorobie świadczą zatkany nos, wydzielina, ucisk twarzy i osłabienie węchu. Brak gorączki nie wyklucza więc zapalenia zatok, o ile występują pozostałe objawy.
Czy ból zatok może dotyczyć tylko jednej strony?
Tak. Jednostronny ból twarzy, jednostronna niedrożność nosa lub ropna wydzielina z jednego nozdrza są częste, ale wymagają uwagi. Mogą wynikać z zapalenia zatok, choroby zęba, skrzywienia przegrody nosowej, a rzadko także z polipa lub guza. Przedłużające się jednostronne objawy zawsze powinien ocenić laryngolog.