Najczęstsze objawy zapalenia zatok to zatkany nos, gęsta wydzielina z nosa lub spływająca po gardle, ból i uczucie ucisku w obrębie twarzy oraz osłabienie węchu. Mogą im towarzyszyć ból głowy, kaszel, gorączka i zmęczenie. O rozpoznaniu decyduje zestaw objawów oraz czas ich trwania, a nie pojedynczy symptom.
Najczęstsze objawy zapalenia zatok
Lekarze rozpoznają zapalenie zatok, gdy występują co najmniej dwa objawy, a jednym z nich jest zatkany nos lub wydzielina z nosa. Pozostałe symptomy to ból lub ucisk twarzy oraz zmniejszone poczucie węchu. Do tej grupy dołączają objawy dodatkowe, takie jak gorączka, kaszel czy zmęczenie.
- zatkany nos lub utrudnione oddychanie przez nos
- gęsta, żółta lub zielonkawa wydzielina z nosa
- spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła
- ból, ucisk lub rozpieranie w okolicy czoła, policzków i oczu
- osłabienie lub utrata węchu
Samo wystąpienie jednego z tych objawów zwykle nie wystarcza do rozpoznania. Zatkany nos towarzyszy także przeziębieniu, alergii i zakażeniom wirusowym. Dopiero połączenie kilku symptomów, ich nasilenie oraz czas utrzymywania się pozwalają wiarygodnie odróżnić zapalenie zatok przynosowych od innych chorób górnych dróg oddechowych.
Czym jest zapalenie zatok przynosowych
Zatoki przynosowe to puste przestrzenie w kościach twarzy, wyścielone błoną śluzową i połączone z jamą nosa wąskimi ujściami. Wytwarzają śluz, który odpływa do nosa. Zapalenie zatok powstaje, gdy błona śluzowa obrzęka, ujścia się zamykają, a wydzielina zalega i sprzyja namnażaniu się drobnoustrojów.
Najczęściej choroba zaczyna się od infekcji wirusowej górnych dróg oddechowych. Rzadziej przyczyną są bakterie, grzyby, alergie, skrzywiona przegroda nosa, polipy czy problemy z zębami górnymi. Fachowo schorzenie nazywa się zapaleniem błony śluzowej nosa i zatok przynosowych, ponieważ stan zapalny obejmuje jednocześnie nos i zatoki.
Zatkany nos i trudności z oddychaniem
Zatkany nos jest najbardziej uporczywym objawem zapalenia zatok. Wynika z obrzęku błony śluzowej i nagromadzonej wydzieliny, a nie tylko z nadmiaru kataru. Chory oddycha ustami, budzi się z suchością w gardle, gorzej śpi i często mówi nosowo. Zwykle zatkanie nie ustępuje po wydmuchaniu nosa.
Niedrożność bywa jednostronna lub przemienna, gdy w ciągu doby zatyka się raz jedna, raz druga dziurka nosa. Zatkanemu nosowi często towarzyszy uczucie pełności w uszach i przytłumiony głos. Po położeniu się dolegliwości często nasilają się, ponieważ wydzielina łatwiej spływa do gardła, a błona śluzowa nosa bardziej obrzęka.
Wydzielina z nosa i katar zatokowy
Katar zatokowy jest zwykle gęsty, śluzowy lub śluzowo-ropny i ma barwę od białej po żółtozieloną. Może wypływać z przodu nosa albo spływać po tylnej ścianie gardła, wywołując chrząkanie, kaszel i nieprzyjemny smak w ustach. Przy nasilonym stanie zapalnym wydzielina bywa uporczywa i trudna do odsmarkania.
Kolor wydzieliny nie przesądza o przyczynie choroby. Żółty lub zielony odcień wynika z obecności komórek i enzymów układu odpornościowego i występuje również przy infekcjach wirusowych. Znaczenie ma raczej czas trwania: gęsta wydzielina utrzymująca się ponad dziesięć dni bez poprawy zwiększa podejrzenie zakażenia bakteryjnego.
Ból zatok i ból twarzy
Ból zatok to tępy, rozpierający lub pulsujący ucisk w obrębie czoła, policzków, nasady nosa albo wokół oczu. Charakterystyczne jest nasilanie się dolegliwości przy pochylaniu głowy, schylaniu się i gwałtownych ruchach. Dotyk okolicy zajętej zatoki bywa bolesny, a skóra nad nią może być lekko zaczerwieniona.
Ból często promieniuje do górnych zębów, zwłaszcza trzonowych i przedtrzonowych, ponieważ korzenie tych zębów leżą blisko dna zatoki szczękowej. Pacjenci mylą wtedy zapalenie zatok z problemem stomatologicznym. Ból jednostronny z nieprzyjemnym zapachem wydzieliny może wskazywać na zapalenie zatoki wywołane chorobą zęba i wymaga konsultacji.
Ból głowy przy zapaleniu zatok
Ból głowy przy zapaleniu zatok jest zwykle uciskowy, umiejscowiony w okolicy czoła lub za oczami i nasila się przy pochylaniu. Bywa najsilniejszy rano, po nocnym zaleganiu wydzieliny, a z czasem łagodnieje. Towarzyszą mu zatkany nos i wydzielina, co odróżnia go od typowej migreny.
Warto pamiętać, że wiele bólów głowy rozpoznawanych przez pacjentów jako zatokowe to w rzeczywistości migreny lub napięciowe bóle głowy. Migrena może dawać uczucie ucisku twarzy, łzawienie oraz wodnisty katar. Jeśli brakuje gęstej wydzieliny i zatkanego nosa, przyczyny dolegliwości należy szukać poza zatokami.
Osłabienie węchu i smaku
Zmniejszone poczucie węchu to jeden z kluczowych objawów zapalenia zatok. Obrzęk błony śluzowej i zalegająca wydzielina blokują dostęp zapachów do nabłonka węchowego w górnej części nosa. Ponieważ smak w dużej mierze zależy od węchu, chorzy skarżą się także, że jedzenie wydaje się mdłe i pozbawione aromatu.
W ostrym zapaleniu zatok węch zwykle wraca po wyleczeniu infekcji. W przewlekłym stanie zapalnym, zwłaszcza z polipami nosa, osłabienie węchu może utrzymywać się miesiącami i bywa pierwszym sygnałem choroby. Całkowita utrata węchu wymaga konsultacji laryngologicznej, ponieważ może mieć też inne przyczyny.
Gorączka i objawy ogólne
Gorączka nie jest obowiązkowym objawem zapalenia zatok. Częściej pojawia się w ostrym zapaleniu o podłożu bakteryjnym, gdzie temperatura ciała może przekraczać 38 stopni Celsjusza i utrzymywać się kilka dni. W przewlekłym zapaleniu gorączki zwykle nie ma, a dominuje uczucie zatkania, wydzielina i przewlekłe zmęczenie.
Poza gorączką chorzy zgłaszają ogólne rozbicie, osłabienie, senność i trudności z koncentracją. Mogą pojawić się nieprzyjemny zapach z ust, ból gardła rano oraz uczucie ucisku w uszach. Takie objawy wynikają z reakcji zapalnej organizmu i z zaburzonego snu spowodowanego zatkanym nosem.
Kaszel, ból gardła i chrypka
Kaszel w zapaleniu zatok jest zazwyczaj suchy lub wilgotny i nasila się w nocy oraz po przebudzeniu. Wywołuje go wydzielina spływająca po tylnej ścianie gardła, która drażni błonę śluzową krtani i gardła. To częsta przyczyna uporczywego kaszlu u dorosłych i dzieci, mylonego z zapaleniem oskrzeli.
Ból gardła ma charakter podrażnienia i drapania, a nie silnego bólu przy przełykaniu typowego dla anginy. Dolegliwość jest najsilniejsza rano i łagodnieje po wypiciu płynów. Chrypka pojawia się, gdy stan zapalny lub zalegająca wydzielina podrażnia struny głosowe, a chory często odchrząkuje.
Objawy ostrego zapalenia zatok
Ostre zapalenie zatok trwa krócej niż 12 tygodni i zwykle rozwija się w ciągu kilku dni. Najczęściej jest następstwem przeziębienia. Dominują zatkany nos, wydzielina, ból lub ucisk twarzy oraz złe samopoczucie. Większość przypadków ma podłoże wirusowe i ustępuje samoistnie w ciągu siedmiu do dziesięciu dni.
Podejrzenie zakażenia bakteryjnego pojawia się, gdy obraz choroby odbiega od zwykłego przeziębienia i nie poprawia się w typowym dla wirusów czasie. Lekarze zwracają uwagę przede wszystkim na przebieg w czasie, a nie na barwę wydzieliny. Za bakteryjną przyczyną przemawiają zwłaszcza następujące sytuacje:
- objawy utrzymują się dłużej niż 10 dni bez poprawy
- po początkowej poprawie następuje wyraźne pogorszenie, zwykle po piątym dniu
- gorączka powyżej 39 stopni i ropna wydzielina trwają od trzech do czterech dni
- pojawia się nasilony, często jednostronny ból twarzy
Spełnienie jednego z tych kryteriów nie oznacza jeszcze konieczności antybiotykoterapii. Decyzję podejmuje lekarz po ocenie stanu chorego, ponieważ nawet w zakażeniach bakteryjnych łagodny przebieg często ustępuje bez antybiotyku. Samodzielne sięganie po pozostałe z domowej apteczki antybiotyki sprzyja lekooporności i nie skraca choroby.
Objawy przewlekłego zapalenia zatok
Przewlekłe zapalenie zatok rozpoznaje się, gdy objawy utrzymują się co najmniej 12 tygodni. Mają zwykle łagodniejszy przebieg niż w stanie ostrym, ale trwają tygodniami i obniżają jakość życia. Dominują uporczywe zatkanie nosa, wydzielina, uczucie rozpierania twarzy i osłabienie węchu. Gorączka pojawia się rzadko, głównie w okresach zaostrzeń.
Wyróżnia się postać z polipami nosa i bez polipów. Polipy to łagodne zmiany obrzękowe błony śluzowej, które nasilają zatkanie nosa i prowadzą do dużego spadku węchu. Przewlekły stan zapalny często współistnieje z astmą, alergią lub nietolerancją niesteroidowych leków przeciwzapalnych, dlatego wymaga diagnostyki u laryngologa.
Lokalizacja bólu a rodzaj zapalonej zatoki
Człowiek ma cztery pary zatok przynosowych, a miejsce bólu często wskazuje, która z nich jest zajęta. Zapalenie często obejmuje kilka zatok jednocześnie, dlatego dolegliwości nakładają się na siebie i trudno je jednoznacznie przypisać do jednego miejsca. Poniższe podsekcje opisują typowy obraz bólu dla każdej pary.
Zatoki szczękowe
Zapalenie zatok szczękowych daje ból i ucisk w policzkach pod oczami, często promieniujący do górnych zębów, a czasem do ucha. Dolegliwości nasilają się przy pochylaniu głowy i kaszlu. To najczęściej zajmowana para zatok u dorosłych, dlatego takie umiejscowienie bólu jest najbardziej typowe.
Zatoki czołowe
Zapalenie zatok czołowych objawia się bólem nad brwiami i w środkowej części czoła. Dolegliwości są często najsilniejsze rano i mogą nasilać się przy dotyku lub leżeniu. Okolica nad oczami bywa obrzęknięta, a ruchy głowy zwiększają dyskomfort. Zatoki czołowe rozwijają się powoli, więc u małych dzieci chorują rzadko.
Zatoki sitowe
Zapalenie zatok sitowych powoduje ból i ucisk w okolicy nasady nosa i między oczami. Może pojawić się łzawienie, a obrzęk powieki zawsze wymaga pilnej oceny lekarza. Zatoki sitowe leżą tuż obok oczodołu, dlatego ich zapalenie u dzieci najłatwiej prowadzi do powikłań ocznych i wymaga szczególnej czujności rodziców oraz szybkiej konsultacji.
Zatoki klinowe
Zapalenie zatok klinowych jest najrzadsze, ale najtrudniejsze do rozpoznania. Ból jest głęboki, mało precyzyjny i może promieniować do potylicy, szczytu głowy lub za oczy. Zatoki klinowe leżą głęboko w czaszce, w pobliżu nerwów wzrokowych i ważnych naczyń, dlatego uporczywy ból głowy z zaburzeniami widzenia wymaga pilnej diagnostyki.
Objawy zapalenia zatok u dzieci
U dzieci zapalenie zatok rzadziej daje klasyczny ból twarzy, a częściej kaszel, katar i gorączkę. Dziecko jest marudne, gorzej je i śpi, oddycha przez usta i chrapie. Maluchy nie potrafią opisać bólu, dlatego rodzice powinni zwracać uwagę na zmianę zachowania oraz utrzymywanie się objawów infekcji.
Podejrzenie zapalenia zatok u dziecka budzi infekcja przypominająca przeziębienie, która nie ustępuje po dziesięciu dniach albo po początkowej poprawie wyraźnie się nasila. Choroba najczęściej występuje po infekcji wirusowej lub w przebiegu alergii, a także przy przerośniętym migdałku gardłowym. Rodzice powinni obserwować dziecko pod kątem takich sygnałów jak:
- uporczywy kaszel, szczególnie nocny
- zatkany nos z gęstą wydzieliną
- gorączka lub nieprzyjemny zapach z ust
- obrzęk lub zaczerwienienie wokół oka
Dziecko z obrzękiem powieki, silną sennością, wymiotami lub bólem głowy powinno trafić do lekarza tego samego dnia. U niemowląt i małych dzieci każdą gorączkę z objawami ze strony nosa warto skonsultować z pediatrą, ponieważ obraz choroby bywa mylący, a samodzielne leczenie niesie ryzyko pomyłki.
Zapalenie zatok czy przeziębienie
Przeziębienie i ostre zapalenie zatok mają podobne początki, ale różnią się przebiegiem. Objawy przeziębienia nasilają się w drugim i trzecim dniu, a potem stopniowo słabną i ustępują w ciągu siedmiu do dziesięciu dni. Zapalenie zatok trwa dłużej, daje silniejszy ucisk twarzy i może się nagle pogorszyć po początkowej poprawie.
Warto pamiętać, że wirusowe przeziębienie zwykle obejmuje także błonę śluzową zatok, ponieważ stan zapalny rzadko dotyczy wyłącznie nosa. Dlatego lekarze mówią o zapaleniu nosa i zatok. O chorobie zatok mówi się, gdy dominują ból twarzy, gęsta wydzielina i zatkanie, które trwają dłużej niż typowe przeziębienie.
Zapalenie zatok czy alergia
Alergiczny nieżyt nosa daje wodnisty, przezroczysty katar, napady kichania oraz swędzenie nosa, podniebienia i oczu. Gorączki nie ma, a objawy wiążą się z kontaktem z alergenem, takim jak pyłki, roztocza czy sierść zwierząt. Ból i ucisk twarzy są zwykle niewielkie albo nie występują.
Alergia może jednak sprzyjać zapaleniu zatok, ponieważ przewlekły obrzęk błony śluzowej zamyka ujścia zatok. Gdy do znanych objawów alergii dołączają gęsta wydzielina, ból twarzy i długo utrzymujące się zatkanie, warto skonsultować się z lekarzem. Leczenie obu stanów często trzeba prowadzić równocześnie.
Objawy alarmowe i powikłania zapalenia zatok
Powikłania zapalenia zatok są rzadkie, ale mogą zagrażać wzrokowi i życiu, ponieważ infekcja może przejść na oczodół, kości czaszki lub opony mózgowo-rdzeniowe. Najczęściej dotyczą dzieci i osób z osłabioną odpornością. Dlatego niektórych sygnałów nie wolno bagatelizować ani leczyć w domu. Pilnej pomocy wymagają następujące objawy:
- obrzęk, zaczerwienienie lub ból powieki i okolicy oka
- podwójne widzenie, pogorszenie ostrości wzroku lub wytrzeszcz gałki ocznej
- ból przy poruszaniu okiem
- bardzo silny ból głowy, sztywność karku i światłowstręt
- wysoka gorączka, splątanie, senność lub drgawki
- obrzęk czoła z bolesnym guzkiem
Każdy z tych objawów wymaga natychmiastowego kontaktu z pogotowiem ratunkowym lub zgłoszenia się na szpitalny oddział ratunkowy. W Polsce można w takiej sytuacji zadzwonić pod numer alarmowy 112 lub 999. Nie należy czekać na rezultat domowego leczenia ani na wizytę u lekarza rodzinnego.
Kiedy iść do lekarza przy zapaleniu zatok
Do lekarza rodzinnego lub laryngologa należy zgłosić się, gdy objawy utrzymują się dłużej niż dziesięć dni bez poprawy albo gdy po początkowej poprawie wyraźnie się nasilają. Wizyty wymaga także gorączka powyżej 39 stopni, silny ból twarzy lub gęsta ropna wydzielina utrzymująca się przez kilka dni.
Konsultacja jest potrzebna również wtedy, gdy zapalenie nawraca cztery lub więcej razy w roku, trwa ponad 12 tygodni albo dotyczy tylko jednej strony nosa. Jednostronne objawy, zwłaszcza z krwistą wydzieliną, mogą wskazywać na przyczynę anatomiczną, zębopochodną lub rzadziej na zmianę nowotworową, dlatego nie powinny być lekceważone.
Jak lekarz rozpoznaje zapalenie zatok
Rozpoznanie opiera się głównie na wywiadzie i badaniu. Lekarz pyta o rodzaj i czas trwania objawów, ocenia drożność nosa, wygląd błony śluzowej oraz tkliwość okolicy zatok. Laryngolog może wykonać endoskopię nosa, czyli badanie cienkim wziernikiem z kamerą, które pokazuje obrzęk, polipy i ropną wydzielinę w ujściach zatok.
Tomografia komputerowa zatok jest badaniem z wyboru w przewlekłym zapaleniu, przy podejrzeniu powikłań oraz przed planowanym zabiegiem. W ostrym, niepowikłanym zapaleniu zwykle nie jest potrzebna. Rutynowe zdjęcie rentgenowskie zatok ma ograniczoną wartość, a posiew wydzieliny wykonuje się tylko w wybranych sytuacjach, na przykład przy braku skuteczności leczenia.
Co robić przy pierwszych objawach zapalenia zatok
Przy łagodnych objawach pomocne są płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej lub izotonicznym roztworem soli morskiej, odpowiednie nawodnienie, odpoczynek i nawilżanie powietrza. Pomagają one rozrzedzić wydzielinę i ułatwić jej odpływ. Przy bólu można stosować dostępne bez recepty leki przeciwbólowe, zgodnie z ulotką i z uwzględnieniem chorób współistniejących.
Donosowe leki obkurczające naczynia można stosować krótko, zgodnie z ulotką, zwykle nie dłużej niż kilka dni, ponieważ dłuższe użycie prowadzi do polekowego nieżytu nosa. Antybiotyk przepisuje wyłącznie lekarz, gdy podejrzewa zakażenie bakteryjne. Nie należy stosować go na własną rękę ani przerywać kuracji po poprawie.
Najczęstsze pytania o objawy zapalenia zatok
Czy zapalenie zatok może dawać objawy bez gorączki?
Tak. Gorączka występuje tylko w części przypadków, głównie w ostrym zapaleniu bakteryjnym. W zapaleniu przewlekłym i w wielu ostrych zakażeniach wirusowych temperatura ciała jest prawidłowa lub lekko podwyższona. Brak gorączki nie wyklucza choroby, jeśli utrzymują się zatkany nos, wydzielina, ucisk twarzy i osłabiony węch.
Ile trwa zapalenie zatok?
Ostre zapalenie zatok trwa do 12 tygodni, ale większość wirusowych zakażeń ustępuje w ciągu siedmiu do dziesięciu dni. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż dziesięć dni, rozważa się przyczynę bakteryjną. Gdy trwają co najmniej 12 tygodni, rozpoznaje się przewlekłe zapalenie zatok, które wymaga diagnostyki laryngologicznej.
Czy zapalenie zatok jest zaraźliwe?
Samo zapalenie zatok nie jest zaraźliwe, ale infekcja wirusowa lub bakteryjna, która je wywołała, może się przenosić drogą kropelkową. Osoba zarażona zwykle zachoruje na zwykłe przeziębienie, a nie na zapalenie zatok. Zmniejszają ryzyko zakażenia mycie rąk, unikanie bliskiego kontaktu z chorym i zasłanianie ust podczas kaszlu.
Czy ból zębów może oznaczać zapalenie zatok?
Tak, ból górnych zębów bywa objawem zapalenia zatok szczękowych, ponieważ korzenie zębów znajdują się tuż pod dnem zatoki. Ból zatokowy zwykle obejmuje kilka zębów naraz i nasila się przy pochylaniu głowy. Ból jednego zęba przy opukiwaniu lub gryzieniu częściej wskazuje na problem stomatologiczny i wymaga wizyty u dentysty.