Jakie są objawy zrostowego zapalenia ucha środkowego?
Zrostowe zapalenie ucha środkowego daje przede wszystkim postępujący niedosłuch przewodzeniowy, uczucie zatkanego ucha i szumy uszne. Zwykle nie towarzyszą mu silny ból ani wyciek, ponieważ proces zapalny już wygasł, a po nim pozostały blizny. Obraz otoskopowy jest charakterystyczny: błona bębenkowa jest wciągnięta, cienka i mało ruchoma.
Objawy narastają wolno, często przez miesiące lub lata, dlatego wiele osób przyzwyczaja się do słabszego słuchu i zgłasza się do lekarza późno. Rozpoznanie wymaga badania laryngologicznego, audiometrii i tympanometrii. Samodzielne rozpoznanie na podstawie dolegliwości jest niemożliwe, bo podobnie manifestują się inne choroby ucha środkowego, w tym otoskleroza i wysiękowe zapalenie ucha.
Czym jest zrostowe zapalenie ucha środkowego
Zrostowe zapalenie ucha środkowego (łac. otitis media adhaesiva) to przewlekły stan, w którym w jamie bębenkowej powstają zrosty i włóknista tkanka bliznowata. Łączą one błonę bębenkową z kosteczkami słuchowymi lub z przyśrodkową ścianą jamy bębenkowej, zwaną przylądkiem. Zrosty ograniczają ruchomość układu przewodzącego dźwięk i dlatego pogarszają słuch.
Ucho środkowe to niewielka, wypełniona powietrzem przestrzeń za błoną bębenkową, w której pracują trzy kosteczki: młoteczek, kowadełko i strzemiączko. Gdy ich drgania są tłumione przez bliznowate pasma, energia fali dźwiękowej nie dociera sprawnie do ucha wewnętrznego. Stąd bierze się niedosłuch typu przewodzeniowego, najbardziej charakterystyczny dla choroby.
Dlaczego powstają zrosty w uchu środkowym
Najczęstszą przyczyną są nawracające lub przewlekłe zapalenia ucha środkowego, zwłaszcza przebyte w dzieciństwie. Zrosty mogą też powstać po długotrwałej niedrożności trąbki słuchowej, która powoduje podciśnienie w jamie bębenkowej i wciąganie błony bębenkowej. Rzadziej przyczyną jest uraz ucha, wcześniejsza operacja lub przebyte przedziurawienie błony bębenkowej, które zagoiło się z bliznowaceniem. Wśród czynników ryzyka wymienia się:
- nawracające ostre zapalenia ucha środkowego w dzieciństwie
- wysiękowe zapalenie ucha (ucho klejkowe) trwające miesiącami
- przerost migdałka gardłowego i przewlekły nieżyt nosa
- alergie górnych dróg oddechowych
- palenie tytoniu i narażenie na dym tytoniowy
Wymienione czynniki sprzyjają utrzymywaniu się stanu zapalnego i dysfunkcji trąbki słuchowej. Im dłużej trwa taki stan, tym większe ryzyko, że błona śluzowa jamy bębenkowej przekształci się we włóknistą tkankę. Dlatego wczesne leczenie infekcji ucha, nosa i gardła ma znaczenie także dla zapobiegania późnym powikłaniom.
Niedosłuch przewodzeniowy jako główny objaw
Niedosłuch to objaw dominujący i często jedyny. Jest to ubytek przewodzeniowy, co oznacza, że dźwięki są słyszane ciszej, ale ich jakość pozostaje względnie zachowana. Zwykle jest lekki lub umiarkowany i najczęściej nie przekracza 40-50 dB, a rozwija się powoli. Pacjenci opisują, że rozmówcy mówią „zbyt cicho", choć własny głos brzmi głośniej.
Niedosłuch może dotyczyć jednego lub obu uszu. Przy niedosłuchu jednostronnym chorzy mają trudność z określeniem kierunku dźwięku i zrozumieniem mowy z boku. Przy obustronnym głośno nastawiają telewizor i proszą o powtarzanie zdań. Bywa, że niedosłuch zauważają dopiero bliscy, bo wolny rozwój choroby pozwala się do niego przyzwyczaić.
Uczucie zatkanego ucha i szumy uszne
Drugim częstym objawem jest uczucie pełności lub zatkania ucha, utrzymujące się mimo prób „przedmuchania" uszu. Chorzy zgłaszają także zmianę brzmienia dźwięków oraz wrażenie głośniejszego własnego głosu. Dolegliwości te wynikają z podciśnienia w jamie bębenkowej oraz ograniczonej ruchomości błony bębenkowej i kosteczek. Typowe opisy pacjentów obejmują:
- ucho „jak pod wodą" lub „jak zatkane watą"
- stłumione, „płaskie" brzmienie głosów i muzyki
- trzaski i chrupanie przy przełykaniu lub ziewaniu
- uczucie ciśnienia w uchu po zmianie wysokości
Szumy uszne mają zwykle niską lub średnią częstotliwość i są opisywane jako buczenie, szum lub pulsowanie. Nasilają się w ciszy, na przykład wieczorem. Często są ciche, ale potrafią utrudniać koncentrację i zasypianie. Nagłe, jednostronne szumy z pogorszeniem słuchu wymagają pilnej konsultacji laryngologicznej.
Czy zrostowe zapalenie ucha środkowego boli?
Zazwyczaj nie. Ból ucha jest typowy dla ostrego zapalenia ucha środkowego, a w formie zrostowej proces zapalny jest zwykle wygasły. Czasem pojawia się dyskomfort lub kłucie przy zmianach ciśnienia, na przykład podczas lotu samolotem lub nurkowania. Nowy, silny ból, szczególnie z gorączką, może świadczyć o świeżej infekcji, która wymaga oceny lekarza.
Zwykle nie występuje też typowy dla przewlekłego ropnego zapalenia ucha wyciek. Jeśli z ucha sączy się wydzielina, rozpoznanie powinno zostać zweryfikowane, ponieważ może to oznaczać nadkażenie, perforację błony bębenkowej lub perlaka. Brak bólu i wycieku bywa mylący, bo pacjent czuje się zdrowy, a choroba cicho postępuje i może prowadzić do powikłań.
Objawy w badaniu otoskopowym
Lekarz podczas otoskopii widzi zwykle błonę bębenkową cofniętą w głąb ucha, matową, ścieńczałą lub zwłókniałą. Rękojeść młoteczka jest wyraźnie zarysowana i ustawiona bardziej poziomo, a odruch świetlny zanika. Błona może przylegać do przylądka i kosteczek, a jej kształt odtwarza ich zarys. Obecne bywają także białawe blizny, czyli tympanoskleroza.
Ważnym elementem jest otoskopia pneumatyczna, czyli ocena ruchomości błony po delikatnej zmianie ciśnienia w przewodzie słuchowym. W zrostowym zapaleniu ucha błona jest mało ruchoma lub nieruchoma. W miejscach nadmiernego wciągnięcia mogą tworzyć się kieszonki retrakcyjne, które trzeba regularnie kontrolować, ponieważ stanowią miejsce, gdzie może rozwinąć się perlak.
Objawy w tympanometrii i audiometrii
Tympanometria mierzy podatność błony bębenkowej i ucha środkowego na zmiany ciśnienia. W zrostowym zapaleniu ucha krzywa jest płaska (typ B), przesunięta w stronę ujemnych ciśnień (typ C) albo ma obniżoną amplitudę (typ As), co odpowiada ograniczonej ruchomości układu. Płaska krzywa nie rozstrzyga jednak rozpoznania, ponieważ identyczny zapis daje także płyn w uchu środkowym.
W badaniu audiometrii tonalnej widoczna jest tzw. luka powietrzno-kostna, czyli różnica między przewodnictwem powietrznym a kostnym. Oznacza ona, że ślimak działa prawidłowo, a przeszkoda leży w uchu środkowym. W długo trwających przypadkach może jednak dołączyć komponent odbiorczy, wtedy niedosłuch ma charakter mieszany i bywa trudniejszy do leczenia.
Objawy zrostowego zapalenia ucha środkowego u dzieci
Zachowanie dziecka z niedosłuchem
U dzieci objawy są trudniejsze do wychwycenia, bo maluch nie potrafi opisać, co słyszy, i zwykle nie skarży się na ucho. Niedosłuch bywa błędnie brany za brak skupienia lub upór. Rodzice powinni zwrócić uwagę na następujące sygnały, zwłaszcza jeśli dziecko miało nawracające infekcje ucha:
- brak reakcji na ciche dźwięki i wołanie z innego pomieszczenia
- opóźniony lub niewyraźny rozwój mowy
- częste „Co?" i prośby o powtórzenie
- głośne oglądanie telewizji
- pogorszenie wyników w szkole
Pojedynczy objaw nie przesądza o chorobie, ale ich zestaw u dziecka po przebytych infekcjach ucha jest sygnałem do badania słuchu. Pediatra może skierować dziecko do laryngologa lub audiologa, gdzie wykona się badania dostosowane do wieku, takie jak audiometria zabawowa czy tympanometria.
Konsekwencje dla mowy i nauki
Nieleczony niedosłuch przewodzeniowy w okresie rozwoju mowy może opóźniać naukę mówienia, zubożać słownictwo i utrudniać naukę czytania. Zrostowe zapalenie ucha rozwija się u dzieci zwykle po wielomiesięcznym przebiegu ucha klejkowego lub po licznych infekcjach. Dlatego pediatra i laryngolog zwracają uwagę na wywiad dotyczący chorób ucha oraz kontrolują słuch po każdym przewlekłym epizodzie.
Objawy u dorosłych
U dorosłych choroba jest najczęściej następstwem infekcji z dzieciństwa lub długotrwałej dysfunkcji trąbki słuchowej, a objawy ujawniają się po latach. Pacjent zgłasza stopniowo pogarszający się słuch w jednym uchu, trudności w rozmowach telefonicznych po stronie chorego ucha oraz uczucie zatkania. Często towarzyszą temu nawracające nieżyty nosa i problemy z wyrównywaniem ciśnienia w samolocie.
U osób starszych zrostowe zapalenie ucha bywa mylone z niedosłuchem związanym z wiekiem, co opóźnia rozpoznanie. Różnica polega na tym, że w niedosłuchu starczym zwykle cierpi ślimak i słabiej słychać wysokie tony, a w zrostach dominuje niedosłuch przewodzeniowy z wciągniętą błoną. Badanie audiometryczne i otoskopia pozwalają je odróżnić.
Zawroty głowy i rzadsze objawy
Zawroty głowy nie są typowe dla zrostowego zapalenia ucha środkowego, ale mogą się pojawić, gdy blizny obejmują okolice okienek ucha wewnętrznego lub gdy rozwinie się powikłanie. Częściej chorzy opisują krótkotrwałe uczucie niestabilności przy zmianie pozycji lub podczas dmuchania nosa. Silny, napadowy zawrót z nudnościami powinien skłonić do szybkiej konsultacji, bo może wskazywać na zajęcie ucha wewnętrznego.
Do rzadszych objawów należą trzaski i strzelania w uchu przy przełykaniu lub ziewaniu, uczucie chrupania oraz uczucie ucisku w skroni. Nie mają one wartości rozpoznawczej, ponieważ występują także przy zaburzeniach trąbki słuchowej i wysiękowym zapaleniu ucha. Pomagają jednak lekarzowi zrozumieć, jak długo trwa dysfunkcja wentylacji ucha środkowego.
Objawy alarmowe, przy których trzeba szybko zgłosić się do lekarza
Zrostowe zapalenie ucha rozwija się wolno, ale pewne sygnały wymagają szybkiej oceny laryngologa. Mogą świadczyć o powikłaniu lub o innej, groźniejszej chorobie ucha niż zwykłe zrosty. Zgłoś się do lekarza tego samego dnia lub skorzystaj z pomocy doraźnej, jeśli zauważysz któryś z poniższych objawów:
- nagłe pogorszenie słuchu w ciągu godzin lub dni
- silny zawrót głowy z nudnościami lub wymiotami
- osłabienie lub opadanie kącika ust po jednej stronie twarzy
- wyciek z ucha, zwłaszcza cuchnący lub krwisty
- silny ból ucha, gorączka lub bolesny obrzęk za uchem
Nagła głuchota odbiorcza jest stanem pilnym, w którym liczą się godziny, a leczenie najlepiej rozpocząć jak najszybciej, zwykle w ciągu kilku dni od początku objawów. Porażenie nerwu twarzowego, ból za uchem i gorączka mogą oznaczać powikłania wewnątrzskroniowe lub wewnątrzczaszkowe, wymagające natychmiastowej diagnostyki i często hospitalizacji. Nie czekaj wtedy na wizytę planową.
Zrostowe zapalenie ucha a inne choroby ucha
Wysiękowe zapalenie ucha (ucho klejkowe)
Wysiękowe zapalenie ucha środkowego daje podobne objawy: uczucie zatkania i niedosłuch przewodzeniowy, a tympanometria także jest płaska. Różnica polega na obecności gęstego płynu za błoną bębenkową. W otoskopii błona jest zwykle matowa lub bursztynowa, a nie cienka i przylegająca do ściany jamy bębenkowej. Ucho klejkowe może przejść w formę zrostową, jeśli utrzymuje się miesiącami.
Otoskleroza i perlak
Otoskleroza również powoduje wolno postępujący niedosłuch przewodzeniowy, ale błona bębenkowa wygląda prawidłowo, a szumy uszne są częste. Perlak natomiast daje często przewlekły, cuchnący wyciek i ubytek lub kieszonkę w błonie. Odróżnienie tych chorób od zrostów wymaga badania laryngologicznego, a czasem tomografii komputerowej kości skroniowych, ponieważ leczenie każdej z nich jest inne.
Powikłania nieleczonej choroby
Najpoważniejszym powikłaniem jest perlak, czyli nagromadzenie złuszczającego się nabłonka w jamie bębenkowej, który może powstać w głębokich kieszonkach retrakcyjnych. Zrosty mogą też prowadzić do uszkodzenia lub zesztywnienia łańcucha kosteczek, trwałego pogorszenia słuchu oraz perforacji błony bębenkowej. Perlak niszczy kość i bywa źródłem groźnych powikłań, dlatego wymaga leczenia operacyjnego.
Dlatego chorych z głębokimi kieszonkami retrakcyjnymi laryngolog obserwuje regularnie, w odstępach dobranych indywidualnie, oceniając mikroskopem, czy kieszonka jest samooczyszczająca i czy nie rośnie. Wczesne wykrycie zmian pozwala dobrać leczenie, zanim dojdzie do zniszczenia kosteczek. Brak kontroli to częsty błąd, bo chory dobrze się czuje i uznaje wizyty za zbędne.
Kiedy zgłosić się do laryngologa
Na planową wizytę u laryngologa warto się zgłosić, gdy niedosłuch, uczucie zatkania ucha lub szumy utrzymują się dłużej niż dwa-trzy tygodnie, albo gdy infekcje ucha powtarzają się kilka razy w roku. Wcześniejszej oceny wymagają osoby, które w przeszłości miały perforację błony bębenkowej, drenaż wentylacyjny lub operację ucha.
Do wizyty dobrze jest zapisać, kiedy pojawiły się objawy, czy dotyczą jednego ucha, czy obu oraz jakie leki przyjmowano. Warto zabrać wcześniejsze audiogramy i dokumentację leczenia. Przydatna bywa też informacja o chorobach nosa, alergiach i paleniu tytoniu. Takie informacje skracają diagnostykę i pozwalają lekarzowi szybciej ocenić tempo choroby.
Jak wygląda diagnostyka
Diagnostyka zaczyna się od wywiadu i otoskopii, najlepiej z użyciem mikroskopu operacyjnego lub endoskopu, które pozwalają dokładnie ocenić błonę bębenkową. Następnie wykonuje się audiometrię tonalną i tympanometrię. Te trzy elementy zwykle wystarczają do rozpoznania zrostowego zapalenia ucha środkowego i do wstępnej oceny, czy konieczne jest leczenie operacyjne.
Gdy obraz jest niejasny lub planowana jest operacja, zleca się tomografię komputerową kości skroniowych. Ocenia ona wypełnienie jamy bębenkowej, stan kosteczek, kieszonki retrakcyjne i wyrostek sutkowaty. Czasem potrzebna jest także audiometria mowy i badanie trąbki słuchowej, a u dzieci słuch bada się metodami dostosowanymi do wieku.
Jak leczy się zrostowe zapalenie ucha środkowego
Leczenie zależy od nasilenia niedosłuchu, stanu błony bębenkowej i obecności kieszonek retrakcyjnych. Nie ma leku, który usuwa blizny w uchu, dlatego same tabletki i krople do uszu nie rozwiązują problemu. Postępowanie dobiera się u każdego pacjenta indywidualnie spośród kilku możliwości, od obserwacji po operację rekonstrukcyjną:
- obserwacja i regularne kontrole laryngologiczne
- leczenie przyczyn, takich jak alergia lub przerost migdałka
- aparat słuchowy
- drenaż wentylacyjny w wybranych przypadkach
- operacja rekonstrukcyjna ucha środkowego
Leczenie operacyjne rozważa się przy znacznym niedosłuchu, kieszonkach retrakcyjnych lub podejrzeniu perlaka. Obejmuje ono uwolnienie zrostów, rekonstrukcję błony bębenkowej (tympanoplastykę) oraz odtworzenie łańcucha kosteczek protezami (osikuloplastyka). Zrosty mogą się jednak tworzyć ponownie, a wyniki słuchowe bywają niepewne, dlatego decyzję podejmuje się indywidualnie, po omówieniu korzyści i ryzyka.
Aparat słuchowy jest bezpieczną alternatywą dla operacji, szczególnie u osób starszych, z chorobami współistniejącymi albo gdy chory nie chce ryzykować pogorszenia słuchu. Dobiera go audiolog po badaniu audiometrycznym, a jego skuteczność w niedosłuchu przewodzeniowym jest zazwyczaj dobra. Wiele osób dobrze go toleruje.
Czy można zapobiec zrostowemu zapaleniu ucha
Nie ma gwarancji, ale można zmniejszyć ryzyko. Najważniejsze jest skuteczne leczenie ostrych i wysiękowych zapaleń ucha oraz kontrola słuchu po przewlekłej infekcji. Pomaga leczenie alergii, w uzasadnionych przypadkach usunięcie przerośniętego migdałka gardłowego u dzieci oraz unikanie dymu tytoniowego, który upośledza pracę trąbki słuchowej i sprzyja infekcjom.
Znaczenie ma także szczepienie przeciw pneumokokom i grypie zgodnie z kalendarzem szczepień oraz karmienie piersią niemowląt. Osoby po przebytym perforacyjnym zapaleniu ucha powinny zabezpieczać ucho przed wodą zgodnie z zaleceniami lekarza. Regularne kontrole u osób z kieszonkami retrakcyjnymi pozwalają wychwycić powikłania zanim dadzą objawy.
Najczęstsze pytania o objawy
Czy zrostowe zapalenie ucha środkowego może przejść samo?
Zrosty i blizny nie cofają się samoistnie, ale choroba nie zawsze postępuje. U części osób stan pozostaje stabilny przez lata i wymaga tylko kontroli, u innych niedosłuch lub kieszonki retrakcyjne narastają. Dlatego decyzja o leczeniu opiera się na obserwacji przebiegu, a nie na samym rozpoznaniu.
Czy zrostowe zapalenie ucha prowadzi do głuchoty?
Zazwyczaj nie. Choroba powoduje niedosłuch przewodzeniowy o nasileniu lekkim do umiarkowanego, który często da się skompensować aparatem słuchowym lub operacją. Całkowita utrata słuchu jest rzadka i wynika zwykle z powikłań, na przykład perlaka z zajęciem ucha wewnętrznego, albo z równoległego uszkodzenia ślimaka.
Czy zrostowe zapalenie ucha jest zaraźliwe?
Nie. Zrostowe zapalenie ucha środkowego to trwały skutek dawnego stanu zapalnego i blizn, więc nie jest chorobą zakaźną. Zaraźliwe mogą być natomiast infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych, które u dzieci często poprzedzają zapalenie ucha środkowego i mogą prowadzić do nawrotów.
Podsumowanie
Zrostowe zapalenie ucha środkowego objawia się głównie powoli narastającym niedosłuchem przewodzeniowym, uczuciem zatkania ucha i szumami usznymi, zwykle bez bólu i wycieku. W otoskopii widoczna jest wciągnięta, mało ruchoma błona bębenkowa, a tympanometria pokazuje ograniczoną podatność układu. Rozpoznanie i leczenie należą do laryngologa, a alarmowe objawy wymagają szybkiej konsultacji.