Olejków eterycznych nie powinny stosować bez konsultacji lekarskiej kobiety w ciąży, niemowlęta i małe dzieci, osoby z astmą, padaczką, ciężkimi alergiami oraz pacjenci przyjmujący leki wpływające na wątrobę lub krzepnięcie krwi. Wszystkie olejki są przeciwwskazane do stosowania doustnego bez nadzoru specjalisty, na błony śluzowe i nierozcieńczone na skórę. Bezpieczeństwo zależy od składu, dawki i stanu zdrowia.
Najważniejsze przeciwwskazania w skrócie
Najczęstsze przeciwwskazania obejmują stany, w których aktywne związki lotne mogą nasilić chorobę, wywołać reakcję alergiczną albo zakłócić działanie leków. Poniższa lista porządkuje grupy, które powinny zachować szczególną ostrożność, a kolejne sekcje omawiają każdą z nich osobno, wraz z konkretnymi przykładami olejków i zaleceniami dotyczącymi dawkowania.
- ciąża i karmienie piersią
- niemowlęta i dzieci poniżej trzeciego roku życia
- astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc i nadreaktywność oskrzeli
- padaczka i inne zaburzenia drgawkowe
- alergie kontaktowe i atopowe zapalenie skóry
- przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych i innych leków metabolizowanych w wątrobie
- nowotwory hormonozależne
- stosowanie doustne, na błony śluzowe i w okolicy oczu
Lista nie wyczerpuje tematu, ponieważ ryzyko zależy także od konkretnego olejku. Ten sam stan zdrowia może wykluczać olejek eukaliptusowy, a dopuszczać lawendowy w niskim stężeniu. Decyzję o użyciu warto więc podejmować indywidualnie, najlepiej po rozmowie z lekarzem lub farmaceutą, który zna przyjmowane leki.
Czym są przeciwwskazania do stosowania olejków eterycznych
Przeciwwskazanie to okoliczność, w której użycie olejku eterycznego może zaszkodzić zdrowiu i dlatego należy go unikać lub poprzedzić konsultacją. Rozróżnia się przeciwwskazania bezwzględne, na przykład doustne przyjmowanie większości olejków przez dzieci, oraz względne, gdy ryzyko da się ograniczyć niższym stężeniem, krótszą ekspozycją albo wyborem łagodniejszego olejku.
Olejki eteryczne to skoncentrowane mieszaniny lotnych związków roślinnych, takich jak terpeny, fenole, ketony i aldehydy. Jedna kropla skupia składniki znacznej ilości surowca roślinnego, dlatego naturalne pochodzenie nie gwarantuje bezpieczeństwa. Aromaterapia pozostaje jedynie metodą wspomagającą i nie zastępuje leczenia chorób potwierdzonych przez lekarza.
Ciąża i karmienie piersią
W ciąży, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, zaleca się ograniczyć lub całkowicie unikać olejków eterycznych. Część związków przenika przez łożysko, a dane o bezpieczeństwie są skąpe. Szczególnie ryzykowne są olejki zawierające tujon, kamforę lub pulegon, między innymi z szałwii lekarskiej, hyzopu, bylicy, wrotyczu, tui i mięty polej.
Po konsultacji z lekarzem prowadzącym niektóre łagodne olejki, na przykład lawendowy lub cytrynowy, bywają stosowane w niskim stężeniu i krótkiej dyfuzji, najlepiej po pierwszym trymestrze. Podczas karmienia piersią należy unikać nakładania olejków na skórę piersi. Mięta pieprzowa i szałwia mogą według tradycyjnych zaleceń ograniczać laktację.
Niemowlęta i małe dzieci
U niemowląt, a zwłaszcza poniżej trzeciego miesiąca życia, nie zaleca się stosowania olejków eterycznych. Ich skóra jest cienka i chłonna, a wątroba nie metabolizuje obcych związków tak sprawnie jak u dorosłych. Dyfuzja w pokoju noworodka może drażnić drogi oddechowe i nie przynosi udokumentowanych korzyści.
U małych dzieci szczególnie niebezpieczne są olejki bogate w eukaliptol, mentol i kamforę, czyli eukaliptusowy, miętowy i kamforowy. Nałożone w pobliżu nosa lub twarzy mogą wywołać skurcz krtani i zaburzenia oddychania. Do czasu ukończenia około sześciu lat należy unikać ich na twarzy i klatce piersiowej, a każdy olejek stosować wyłącznie po rozcieńczeniu.
Astma i choroby układu oddechowego
Osoby z astmą, przewlekłą obturacyjną chorobą płuc i nadreaktywnością oskrzeli powinny zachować szczególną ostrożność przy dyfuzji olejków. Intensywny zapach i lotne związki mogą wywołać kaszel, duszność oraz skurcz oskrzeli. Szczególnie często drażnią olejki eukaliptusowy, miętowy, cynamonowy i sosnowy, a także mieszanki zapachowe o wysokim stężeniu.
Osoba z astmą nie powinna zastępować leków wziewnych inhalacjami z olejków. Jeżeli w trakcie dyfuzji pojawi się świszczący oddech, uczucie ucisku w klatce piersiowej lub nasilony kaszel, należy natychmiast przerwać ekspozycję, przewietrzyć pomieszczenie i w razie utrzymywania się objawów skontaktować się z lekarzem lub wezwać pomoc medyczną.
Padaczka i obniżony próg drgawkowy
Osoby z padaczką powinny unikać olejków zawierających neurotoksyczne ketony, takie jak kamfora, tujon, pinokamfon i fenchon. Związki te w większych dawkach mogą obniżać próg drgawkowy i prowokować napad. Dotyczy to olejków z hyzopu, szałwii lekarskiej, rozmarynu kamforowego, wrotyczu, piołunu, tui oraz kopru włoskiego.
Ryzyko dotyczy głównie stosowania doustnego, nadmiernych dawek oraz długiej inhalacji. Mimo to u pacjentów z padaczką rozsądnie jest ograniczyć kontakt z tymi olejkami i omówić wszelkie wątpliwości z neurologiem. Dotyczy to również osób, u których napady wystąpiły w przeszłości, nawet jeśli są obecnie dobrze kontrolowane farmakologicznie.
Alergie i nadwrażliwość skóry
Alergia kontaktowa na olejki eteryczne należy do najczęstszych działań niepożądanych aromaterapii. Objawia się zaczerwienieniem, świądem, pęcherzykami lub pokrzywką, a reakcja opóźniona może pojawić się po 24–72 godzinach. Uczulają zwłaszcza olejki zawierające limonen, linalol, geraniol, cytral i eugenol, które znajdują się na unijnej liście alergenów zapachowych.
Szczególnie narażone są osoby z atopowym zapaleniem skóry, łuszczycą, trądzikiem różowatym oraz uczuleniem na balsam peruwiański lub rośliny astrowate, na przykład rumianek, arnikę i nagietek. Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest utlenienie olejku, które zwiększa jego potencjał uczulający. Przed pierwszym użyciem każdego olejku warto wykonać test skórny.
Fotouczulenie i olejki cytrusowe
Olejki tłoczone na zimno z owoców cytrusowych zawierają furanokumaryny, na przykład bergapten, które zwiększają wrażliwość skóry na promieniowanie UV. Po nałożeniu i ekspozycji na słońce mogą powodować oparzenia, przebarwienia i pęcherze. Największe ryzyko dotyczy olejków z bergamotki, gorzkiej pomarańczy, limonki, cytryny i grejpfruta, a także z dzięgla.
Po zastosowaniu takich olejków na skórę należy unikać słońca i solarium przez 12–24 godziny, w zależności od stężenia. Bezpieczniejszą alternatywą są olejki cytrusowe pozbawione furanokumaryn, na przykład bergamotka FCF, oraz olejki ze słodkiej pomarańczy i mandarynki. W dyfuzji olejki fototoksyczne zwykle nie stanowią zagrożenia dla skóry.
Olejki drażniące i silnie działające
Niektóre olejki mogą podrażniać skórę i błony śluzowe nawet po rozcieńczeniu. Należą do nich olejki z kory cynamonowca, goździków, oregano, tymianku, cząbru i mięty pieprzowej. Zawierają fenole, takie jak karwakrol, tymol i eugenol, oraz aldehydy, na przykład aldehyd cynamonowy, które mają działanie silnie drażniące.
Olejki o silnym działaniu drażniącym stosuje się wyłącznie w bardzo niskich stężeniach, zwykle poniżej jednego procenta, i tylko na niewielkie powierzchnie skóry. Nie należy ich używać do kąpieli, okładów i masażu całego ciała. Osoby z wrażliwą skórą, dzieci i osoby starsze powinny w ogóle unikać olejków z kory cynamonowca i oregano.
Interakcje z lekami
Olejki eteryczne mogą wpływać na działanie leków, głównie przez enzymy wątrobowe z rodziny cytochromu P450 oraz przez działanie przeciwzakrzepowe. Najlepiej udokumentowane jest ryzyko związane z olejkami zawierającymi salicylan metylu, czyli olejki z golterii rozesłanej i niektórych gatunków brzozy. Mogą one nasilać działanie warfaryny i innych leków przeciwkrzepliwych oraz zwiększać ryzyko krwawień.
Ostrożność obowiązuje także u pacjentów przyjmujących leki przeciwpadaczkowe, uspokajające, nasenne i przeciwcukrzycowe, ponieważ część olejków może modyfikować ich działanie. Osoby przewlekle chorujące powinny poinformować lekarza lub farmaceutę o regularnym stosowaniu olejków. Przed planowanym zabiegiem operacyjnym warto zrezygnować z olejków wchłanianych przez skórę, zwłaszcza o możliwym wpływie na krzepnięcie.
Choroby przewlekłe i nowotwory hormonozależne
U osób z nowotworami hormonozależnymi, takimi jak rak piersi, macicy czy jajnika, zaleca się ostrożność wobec olejków o domniemanym działaniu estrogenopodobnym. Wymienia się olejki z szałwii muszkatołowej, anyżu, kopru włoskiego, lawendy i drzewa herbacianego. Dowody są ograniczone i pochodzą głównie z badań laboratoryjnych oraz opisów przypadków, dlatego decyzję warto skonsultować z onkologiem.
Ostrożności wymagają również choroby wątroby i nerek, w których metabolizm i wydalanie związków lotnych mogą być zaburzone. Osoby z nadciśnieniem tętniczym powinny unikać olejków uznawanych za pobudzające, na przykład z rozmarynu, hyzopu i szałwii. Niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD) bywa przeciwwskazaniem do stosowania olejków bogatych w mentol.
Doustne stosowanie olejków eterycznych
Doustne przyjmowanie olejków eterycznych bez nadzoru wykwalifikowanego lekarza lub farmaceuty jest niebezpieczne i nie jest zalecane. Olejki podrażniają przełyk i żołądek, mogą uszkadzać wątrobę i nerki oraz działać neurotoksycznie. Już niewielka ilość olejku eukaliptusowego, kamforowego lub z golterii może spowodować ciężkie zatrucie, a u dziecka zagrożenie życia.
Zalecenia dotyczące picia wody z kroplą olejku, które pojawiają się w internecie, nie mają podstaw naukowych. Olejki nie mieszają się z wodą, więc skoncentrowana kropla trafia bezpośrednio na błonę śluzową. Wyjątek stanowią preparaty farmaceutyczne zarejestrowane jako leki, na przykład kapsułki z olejkiem miętowym na jelito drażliwe, stosowane zgodnie z ulotką.
Olejki eteryczne a zwierzęta domowe
Zwierzęta domowe reagują na olejki eteryczne często silniej niż ludzie. Koty słabo metabolizują fenole i monoterpeny, ponieważ mają ograniczoną zdolność do glukuronidacji, dlatego nawet dyfuzja olejków z drzewa herbacianego, cytrusów czy mięty bywa dla nich ryzykowna. Psy bywają wrażliwe na olejki z drzewa herbacianego, cynamonu, mięty i goździków.
Ptaki mają bardzo wrażliwy układ oddechowy, więc dyfuzja olejków w ich pobliżu jest niewskazana. Nie należy nakładać olejków na sierść ani skórę zwierząt, w tym popularnego olejku z drzewa herbacianego. Jeśli domownik używa dyfuzora, zwierzę musi mieć możliwość opuszczenia pomieszczenia. Po połknięciu lub kontakcie ze skórą należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem weterynarii.
Bezpieczne rozcieńczanie i test skórny
Olejki eteryczne na skórę stosuje się wyłącznie rozcieńczone w oleju roślinnym, takim jak migdałowy, jojoba lub z pestek moreli. U dorosłych typowe stężenie wynosi 1–2 procent, co odpowiada 6–12 kroplom na 30 ml nośnika. Na twarz zaleca się 0,5–1 procent, a u dzieci powyżej trzeciego roku życia i osób starszych 0,25–1 procent.
- nie nakładać nierozcieńczonych olejków, nawet lawendowego i z drzewa herbacianego
- nie stosować na skórę uszkodzoną, objętą stanem zapalnym ani na błony śluzowe
- nie dodawać do kąpieli samych kropli olejku bez emulgatora
- unikać okolicy oczu, uszu i narządów płciowych
Przed pierwszym użyciem należy wykonać test skórny: nałożyć kroplę rozcieńczonego olejku na zgięcie łokcia i obserwować skórę przez 24 godziny. Zaczerwienienie, świąd lub wysypka oznaczają, że olejku nie wolno stosować. Test nie wyklucza jednak alergii opóźnionej, dlatego w razie nawet niewielkich objawów po kilku dniach używania także należy przerwać kurację.
Bezpieczna dyfuzja w pomieszczeniu
Dyfuzję olejków należy prowadzić w wywietrzonym pomieszczeniu, z przerwami: 30–60 minut pracy, następnie co najmniej godzina bez rozpylania. Wystarczy kilka kropli olejku na zbiornik dyfuzora. Dłuższa ekspozycja na wysokie stężenie lotnych związków może powodować bóle głowy, nudności, podrażnienie gardła i oczu, a u wrażliwych osób także napady astmy.
Dyfuzor nie powinien pracować w pokoju, w którym śpią niemowlęta, osoby z astmą lub zwierzęta, ani przez całą noc. Dyfuzory ultradźwiękowe wymagają regularnego czyszczenia, bo zalegająca w zbiorniku woda może sprzyjać rozwojowi bakterii. Nie należy też zostawiać bez nadzoru kominków zapachowych z płomieniem, ponieważ stwarzają ryzyko pożaru.
Przechowywanie i jakość olejków
Źle przechowywane olejki utleniają się, a utlenione składniki, zwłaszcza limonen, linalol i pinen, silniej uczulają skórę. Olejki należy przechowywać w ciemnych szklanych buteleczkach, szczelnie zamkniętych, w chłodnym miejscu. Olejki cytrusowe i z drzewa herbacianego tracą trwałość po około roku lub dwóch, a większość pozostałych po kilku latach.
Buteleczki muszą być poza zasięgiem dzieci i zwierząt, najlepiej w zamykanej szafce, z zabezpieczeniem przed otwarciem przez dziecko. Warto wybierać olejki naturalne, 100-procentowe, z pełną nazwą łacińską rośliny, chemotypem, krajem pochodzenia i datą przydatności. Nazwy typu „olejek zapachowy” lub „kompozycja zapachowa” oznaczają zwykle produkt syntetyczny albo rozcieńczony.
Pierwsza pomoc przy podrażnieniu lub zatruciu
Po kontakcie nierozcieńczonego olejku ze skórą miejsce należy przemyć olejem roślinnym, a następnie wodą z łagodnym mydłem. Oczy trzeba płukać dużą ilością letniej wody przez co najmniej 15 minut, a następnie skonsultować się z lekarzem. Jeśli ból, zaczerwienienie lub niewyraźne widzenie utrzymują się, konieczna jest pilna pomoc okulistyczna.
Przy połknięciu olejku, zwłaszcza przez dziecko, nie wolno prowokować wymiotów ani podawać dziecku jedzenia czy napojów bez zalecenia specjalisty. Należy natychmiast zadzwonić pod numer alarmowy 112 lub skontaktować się z ośrodkiem toksykologicznym, podając nazwę olejku i szacowaną ilość. Do objawów ostrego zatrucia należą między innymi:
- senność, zawroty głowy i zaburzenia równowagi
- wymioty, ból brzucha i nadmierne ślinienie
- kaszel, duszność lub zachłyśnięcie
- drgawki oraz utrata przytomności
Objawy mogą wystąpić z opóźnieniem, a zachłyśnięcie olejkiem grozi zapaleniem płuc, dlatego nawet łagodnie wyglądający przypadek wymaga konsultacji. Opakowanie z etykietą warto zabrać ze sobą do szpitala lub przekazać ratownikom. Ośrodki toksykologiczne zwykle udzielają porad całodobowo i pomagają ocenić, czy konieczna jest hospitalizacja.
Kiedy skonsultować się z lekarzem
Konsultacja przed rozpoczęciem aromaterapii jest wskazana u kobiet w ciąży, osób przewlekle chorych, pacjentów onkologicznych, osób przyjmujących leki na stałe oraz rodziców małych dzieci. Lekarz lub farmaceuta może ocenić interakcje i zaproponować bezpieczniejszy sposób łagodzenia objawów, na przykład w przypadku infekcji, bólu głowy, napięcia czy problemów ze snem.
Pilnej pomocy medycznej wymagają duszność, obrzęk twarzy lub języka, uogólniona pokrzywka, zawroty głowy z omdleniem, drgawki oraz silne wymioty po kontakcie z olejkiem. Takie objawy mogą świadczyć o reakcji anafilaktycznej lub zatruciu. Należy wówczas przerwać ekspozycję, wezwać pogotowie ratunkowe pod numerem 112 lub 999 i nie czekać na samoistną poprawę.
Najczęstsze pytania o przeciwwskazania do stosowania olejków eterycznych
Czy olejek lawendowy jest bezpieczny dla każdego?
Lawenda należy do łagodniejszych olejków, ale nie jest bezpieczna dla każdego. Może uczulać, zwłaszcza po utlenieniu, a według części doniesień wykazuje słabe działanie estrogenopodobne. Osoby z alergiami, kobiety w pierwszym trymestrze ciąży i pacjenci z nowotworami hormonozależnymi powinni zachować ostrożność oraz stosować ją wyłącznie po rozcieńczeniu.
Czy olejek z drzewa herbacianego można stosować na skórę bez rozcieńczenia?
Nie jest to zalecane. Nierozcieńczony olejek z drzewa herbacianego często wywołuje podrażnienie i alergię kontaktową, a utleniony olejek uczula jeszcze silniej. Bezpieczniejsze jest stosowanie w stężeniu do kilku procent, a na większe powierzchnie skóry jeszcze niższym, około 1–2 procent. Doustnie olejek jest toksyczny i nie wolno go połykać.
Czy olejek eukaliptusowy jest bezpieczny w infekcjach u dzieci?
U małych dzieci olejek eukaliptusowy, mentolowy i kamforowy nie jest zalecany, zwłaszcza w pobliżu twarzy. Ich główne składniki mogą wywołać skurcz krtani i zaburzenia oddychania. Przy infekcjach u dzieci bezpieczniejsze są sprawdzone metody, takie jak nawadnianie, nawilżanie powietrza i płukanie nosa solą fizjologiczną, a w razie nasilonych objawów konsultacja z pediatrą.
Czy olejki eteryczne można stosować codziennie?
Codzienne stosowanie jest możliwe tylko przy niskich stężeniach, krótkich cyklach i dobrej tolerancji skóry. Długotrwała ekspozycja zwiększa ryzyko uczulenia, ponieważ alergia kontaktowa często rozwija się dopiero po wielu kontaktach. Dobrą praktyką jest robienie przerw, na przykład kilka dni w tygodniu bez olejków, oraz obserwowanie skóry pod kątem pierwszych objawów podrażnienia.
Podsumowanie
Przeciwwskazania do stosowania olejków eterycznych obejmują ciążę, wiek dziecięcy, astmę, padaczkę, alergie, choroby wątroby, nowotwory hormonozależne i przyjmowanie niektórych leków. Do tego dochodzą zasady: nie stosować doustnie, nie nakładać olejków nierozcieńczonych i unikać błon śluzowych. Przestrzeganie tych zasad pozwala korzystać z aromaterapii z minimalnym ryzykiem.
