Kleiste zapalenie ucha, czyli wysiękowe zapalenie ucha środkowego, powstaje głównie wtedy, gdy trąbka słuchowa nie odpowiada za prawidłową wentylację jamy bębenkowej. Najczęstsze przyczyny to nawracające infekcje górnych dróg oddechowych, przerost migdałka gardłowego, alergie oraz niepełne wyleczenie ostrego zapalenia ucha. Za ich skutek w uchu zalega gęsty, lepki płyn.
Kleiste zapalenie ucha: krótka odpowiedź
Kleiste zapalenie ucha jest efektem zaburzonej drożności trąbki słuchowej i przewlekłego stanu zapalnego błony śluzowej ucha środkowego. Najważniejsze przyczyny to przerost migdałka gardłowego, nawracające infekcje, alergia, refluks, niewyleczone ostre zapalenie ucha oraz czynniki środowiskowe, takie jak dym tytoniowy i uczęszczanie dziecka do żłobka.
Rzadziej winowajcami są wady anatomiczne, zaburzenia odporności i guzy części nosowej gardła.
Czym jest kleiste zapalenie ucha
Kleiste zapalenie ucha to obecność płynu w jamie bębenkowej bez objawów ostrej infekcji, takich jak silny ból czy gorączka. Lekarze określają je też mianem wysiękowego zapalenia ucha środkowego (OME, ang. otitis media with effusion). Płyn bywa surowiczy, ale w przewlekłym przebiegu staje się gęsty, mętny i przypomina klej, stąd potoczna nazwa choroby.
Schorzenie dotyczy przede wszystkim dzieci w wieku od 2 do 6 lat, choć może wystąpić także u dorosłych. Często przebiega skrycie, a jedynym sygnałem bywa pogorszenie słuchu, co utrudnia wczesne rozpoznanie.
Jak działa trąbka słuchowa i dlaczego jest kluczowa
Trąbka słuchowa, zwana też trąbką Eustachiusza, łączy jamę bębenkową z częścią nosową gardła. Jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia po obu stronach błony bębenkowej oraz odprowadzanie wydzieliny z ucha środkowego. Otwiera się na krótko podczas połykania, ziewania i żucia.
Gdy trąbka jest zablokowana lub działa nieprawidłowo, powietrze w jamie bębenkowej zostaje stopniowo wchłonięte przez błonę śluzową. Powstaje podciśnienie, które sprzyja gromadzeniu się płynu. Prawie wszystkie przyczyny kleistego zapalenia ucha sprowadzają się do zaburzenia tego mechanizmu.
Przerost migdałka gardłowego jako najczęstsza przyczyna u dzieci
Migdałek gardłowy, nazywany trzecim migdałkiem, leży w pobliżu ujść trąbek słuchowych. Gdy się powiększa, mechanicznie je uciska i blokuje. Dodatkowo stanowi rezerwuar bakterii i wirusów, który podtrzymuje stan zapalny w tej okolicy.
U dzieci w wieku przedszkolnym przerost migdałka gardłowego jest jedną z głównych przyczyn nawracającego kleistego zapalenia ucha. Typowe towarzyszące objawy to:
- oddychanie przez usta i chrapanie w nocy,
- przewlekły katar lub uczucie zatkanego nosa,
- nosowa wymowa,
- częste infekcje gardła i uszu.
Usunięcie powiększonego migdałka, czyli adenotomia, często prowadzi do ustąpienia problemu, zwłaszcza gdy wiąże się z założeniem drenażu wentylacyjnego.
Nawracające infekcje górnych dróg oddechowych
Przeziębienia, zapalenia gardła i zatok powodują obrzęk błony śluzowej nosa i gardła, który obejmuje także ujście trąbki słuchowej. Obrzęk zamyka jej światło, a zalegająca wydzielina z nosa może przedostawać się do ucha środkowego.
Dziecko, które przechodzi kilka infekcji rocznie, jest szczególnie narażone na rozwój wysiękowego zapalenia ucha. Wiele epizodów pojawia się jesienią i zimą, po infekcji wirusowej. U większości dzieci płyn ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni, jednak powtarzające się infekcje utrudniają regenerację błony śluzowej.
Niewyleczone lub nawracające ostre zapalenie ucha środkowego
Kleiste zapalenie ucha często jest następstwem ostrego zapalenia ucha. Po ustąpieniu bólu i gorączki płyn może pozostać w jamie bębenkowej nawet przez kilka tygodni. Jest to zjawisko naturalne, ale gdy utrzymuje się powyżej trzech miesięcy, mówimy o przewlekłym wysiękowym zapaleniu ucha.
Przyczyną przewlekania się wysięku bywa zbyt krótka lub nieskuteczna antybiotykoterapia, ale też nieleczona choroba podstawowa, na przykład przerost migdałka lub alergia. Ucho wymaga wtedy kontroli, by nie dopuścić do trwałych zmian.
Alergia i przewlekły nieżyt nosa
Alergiczny nieżyt nosa powoduje przewlekły obrzęk i nadmierne wydzielanie śluzu w obrębie nosa, zatok i ujść trąbek słuchowych. Reakcja alergiczna sprzyja także zwiększonej produkcji gęstej wydzieliny w uchu środkowym.
U dzieci z atopią, czyli skłonnością do alergii, wysiękowe zapalenie ucha występuje częściej i bywa bardziej uporczywe. Alergeny takie jak pyłki roślin, roztocze kurzu domowego, sierść zwierząt czy zarodniki pleśni mogą nasilać objawy. Skuteczne leczenie alergii bywa więc elementem terapii uszu.
Refluks żołądkowo-przełykowy
Refluks polega na cofaniu się treści żołądkowej do przełyku, a czasem także do gardła i części nosowej gardła. Zawarte w niej enzymy, w tym pepsyna, mogą drażnić błonę śluzową okolicy ujścia trąbki słuchowej i wywoływać przewlekły stan zapalny.
Badania wskazują, że pepsynę wykrywano w płynie z ucha środkowego u części dzieci z wysiękowym zapaleniem ucha. Rola refluksu jako przyczyny jest jednak wciąż badana i nie u wszystkich pacjentów można ją potwierdzić. Najczęściej traktuje się go jako czynnik współistniejący i sprzyjający.
Budowa anatomiczna trąbki słuchowej u dzieci
U małych dzieci trąbka słuchowa jest krótsza, szersza i położona bardziej poziomo niż u dorosłych. Taka budowa ułatwia przenoszenie drobnoustrojów z gardła do ucha środkowego i utrudnia odpływ płynu.
Dodatkowo mięśnie otwierające trąbkę są u najmłodszych słabiej rozwinięte, co pogarsza jej wentylację. Z wiekiem trąbka wydłuża się i nachyla bardziej stromo, dlatego ryzyko kleistego zapalenia ucha maleje, a po 7. roku życia choroba występuje wyraźnie rzadziej. To główne wyjaśnienie, dlaczego problem dotyka głównie przedszkolaków.
Wady wrodzone i zaburzenia budowy twarzoczaszki
Niektóre wady rozwojowe znacząco zwiększają ryzyko choroby. Najlepiej poznanym przykładem jest rozszczep podniebienia, w którym mięśnie napinające podniebienie miękkie nie otwierają prawidłowo trąbki słuchowej. U niemal wszystkich dzieci z tą wadą występuje wysięk w uchu środkowym.
Podobnie bywa w zespole Downa, w którym współistnieją wąskie przewody słuchowe, obniżone napięcie mięśniowe i skłonność do infekcji. Dzieci z takimi wadami wymagają regularnej kontroli słuchu i często leczenia ze wsparciem laryngologa oraz audiologa.
Zaburzenia odporności i nawracające zakażenia
Osłabiona odporność sprzyja nawracającym infekcjom górnych dróg oddechowych, a przez to także wysiękowi w uchu. Dotyczy to zarówno wrodzonych niedoborów odporności, jak i przejściowego osłabienia po chorobach.
Za jedną z możliwych przyczyn uznaje się też tworzenie przez bakterie biofilmu w uchu środkowym. Taka warstwa mikroorganizmów chroni je przed działaniem leków i układu odpornościowego, co tłumaczy uporczywość niektórych przypadków. Jeśli płyn wraca mimo leczenia, lekarz może zlecić dodatkowe badania.
Czynniki środowiskowe i styl życia
Ryzyko choroby zwiększa kilka czynników zewnętrznych, które nasilają infekcje i podrażnienie błon śluzowych. Do najważniejszych należą:
- ekspozycja na dym tytoniowy w domu,
- uczęszczanie do żłobka lub przedszkola, gdzie łatwo o zakażenia,
- brak karmienia piersią lub jego krótki czas,
- picie z butelki w pozycji leżącej,
- zanieczyszczenie powietrza i suche, ogrzane pomieszczenia.
Dym papierosowy uszkadza rzęski nabłonka w drogach oddechowych, co utrudnia oczyszczanie trąbki. Karmienie piersią natomiast dostarcza przeciwciał i uczy prawidłowych ruchów mięśni, dlatego działa ochronnie.
Przyczyny kleistego zapalenia ucha u dorosłych
U dorosłych choroba występuje rzadziej i wymaga większej czujności diagnostycznej. Częstą przyczyną są przewlekłe zapalenia zatok, skrzywienie przegrody nosa, alergie oraz długotrwałe infekcje górnych dróg oddechowych.
Szczególną uwagę zwraca się na jednostronny wysięk, który nie ustępuje. U osoby dorosłej może on świadczyć o guzie części nosowej gardła, dlatego konieczna jest endoskopia nosa i gardła. Wysięk bywa też wynikiem barotraumy, czyli urazu ciśnieniowego po locie samolotem lub nurkowaniu, a także napromieniania okolicy głowy i szyi.
Barotrauma i nagłe zmiany ciśnienia
Gwałtowne zmiany ciśnienia atmosferycznego, na przykład podczas startu lub lądowania samolotu albo nurkowania, wymagają szybkiego wyrównania ciśnienia w uchu środkowym. Gdy trąbka słuchowa jest niedrożna, np. z powodu kataru, nie nadąża z tym zadaniem.
Powstałe podciśnienie powoduje przesiąkanie płynu z błony śluzowej do jamy bębenkowej. Barotrauma zwykle prowadzi do ostrego wysięku, który po kilku tygodniach ustępuje, jednak u osób z przewlekłymi problemami nosa może przejść w postać przewlekłą.
Jak rozpoznać objawy wynikające z tych przyczyn
Kleiste zapalenie ucha rzadko powoduje ból, dlatego bywa przeoczone. Najczęstszym objawem jest niedosłuch przewodzeniowy, zwykle o nasileniu lekkim lub umiarkowanym. Dziecko może prosić o powtarzanie poleceń, głośniej oglądać telewizję lub nie reagować na wołanie.
Inne sygnały to uczucie pełności w uchu, trzaski przy przełykaniu, szum uszny oraz opóźniony rozwój mowy. Rodzice powinni zgłosić się do lekarza, gdy takie objawy utrzymują się dłużej niż 2 do 3 tygodni.
Diagnostyka: jak lekarz ustala przyczynę
Rozpoznanie opiera się na badaniu otoskopowym, w którym widać matową, wciągniętą lub pozbawioną połysku błonę bębenkową. Kluczowe znaczenie ma tympanometria, czyli pomiar ruchomości błony bębenkowej, oraz audiometria, która określa stopień niedosłuchu.
Aby wskazać przyczynę, laryngolog ocenia też nos i gardło. U dzieci sprawdza wielkość migdałka gardłowego, a w razie potrzeby zleca testy alergiczne. U dorosłych wykonuje się endoskopię, by wykluczyć zmiany w części nosowej gardła. Ustalenie przyczyny decyduje o wyborze terapii.
Powikłania nieleczonego kleistego zapalenia ucha
Długotrwały wysięk może prowadzić do poważnych następstw. Najczęstszym z nich jest utrzymujący się niedosłuch, który u dzieci utrudnia naukę, rozwój mowy i funkcjonowanie w grupie rówieśniczej.
Przewlekłe podciśnienie może też powodować wciągnięcie błony bębenkowej, tworzenie kieszeni retrakcyjnych, a nawet perlaka, czyli groźnego rozrostu naskórka w uchu środkowym. Rzadziej dochodzi do trwałego uszkodzenia kosteczek słuchowych. Dlatego nie należy lekceważyć wysięku utrzymującego się powyżej trzech miesięcy.
Kiedy zgłosić się do laryngologa
Konsultacja jest wskazana, gdy dziecko ma podejrzenie niedosłuchu, nawracające zapalenia uszu lub wysięk utrzymujący się dłużej niż trzy miesiące. Pilnej oceny wymagają także opóźnienia mowy oraz objawy jednostronne u dorosłych.
Natychmiast należy zgłosić się do lekarza przy silnym bólu ucha, wysokiej gorączce, wycieku z ucha, zawrotach głowy lub obrzęku za małżowiną uszną. Takie objawy mogą oznaczać ostrą infekcję lub powikłanie, które wymaga szybkiego leczenia.
Jak ograniczyć ryzyko zachorowania
Nie wszystkim przyczynom da się zapobiec, ale kilka działań zmniejsza ryzyko. Warto unikać dymu tytoniowego, leczyć alergie, dbać o drożność nosa i ograniczać kontakty z chorymi w sezonie infekcyjnym. Pomocne są też szczepienia przeciw pneumokokom i grypie.
U niemowląt zaleca się karmienie piersią oraz unikanie karmienia w pozycji leżącej. Starsze dzieci i dorośli mogą ćwiczyć wyrównywanie ciśnienia, na przykład przez ziewanie i połykanie. Regularna kontrola słuchu u dzieci z grupy ryzyka pozwala wykryć problem wcześnie.
Najczęściej zadawane pytania
Czy kleiste zapalenie ucha mija samo?
Tak, u wielu dzieci płyn ustępuje samoistnie w ciągu 3 miesięcy, zwłaszcza po ostrej infekcji. Jeśli wysięk utrzymuje się dłużej, konieczna jest kontrola laryngologiczna, a czasem leczenie operacyjne.
Czy kleiste zapalenie ucha jest zaraźliwe?
Samo zapalenie nie jest zaraźliwe, ale infekcje wirusowe i bakteryjne górnych dróg oddechowych, które je wywołują, przenoszą się z osoby na osobę.
Czy alergia może powodować kleiste zapalenie ucha?
Tak, alergiczny nieżyt nosa powoduje obrzęk błon śluzowych i zaburza działanie trąbki słuchowej, co sprzyja gromadzeniu się płynu w uchu środkowym.
Czy kleiste zapalenie ucha występuje u dorosłych?
Tak, ale rzadziej niż u dzieci. U dorosłych jednostronny, uporczywy wysięk wymaga diagnostyki, aby wykluczyć poważniejsze przyczyny, w tym zmiany w części nosowej gardła.
Podsumowanie
Kleiste zapalenie ucha najczęściej wynika z niedrożności trąbki słuchowej, którą powodują przerost migdałka gardłowego, nawracające infekcje, alergie i niewyleczone ostre zapalenie ucha. Rolę odgrywają też refluks, wady anatomiczne, osłabiona odporność oraz czynniki środowiskowe.
Ponieważ choroba często przebiega bez bólu, jej głównym objawem jest niedosłuch. Wczesne rozpoznanie przyczyny i leczenie u laryngologa chronią przed powikłaniami oraz zaburzeniami rozwoju mowy u dzieci.