Krwiak przegrody nosowej najczęściej powstaje po urazie nosa, takim jak uderzenie, upadek, złamanie kości nosa czy wypadek sportowy. Rzadziej wywołują go operacje nosa, zabiegi w obrębie jamy nosowej oraz zaburzenia krzepnięcia krwi, w tym leczenie lekami przeciwkrzepliwymi. Niezależnie od przyczyny jest to stan pilny, wymagający szybkiej oceny laryngologa.
Czym jest krwiak przegrody nosowej
Krwiak przegrody nosowej to nagromadzenie krwi między chrząstką przegrody a pokrywającą ją ochrzęstną wraz z błoną śluzową. Przegroda dzieli jamę nosa na dwie części i składa się z chrząstki oraz cienkiej kości. Gdy naczynia pod błoną pękną, krew nie ma ujścia i stopniowo rozpycha tkanki.
Nazwa medyczna to haematoma septi nasi. Zmiana najczęściej obejmuje obie strony przegrody, dlatego pacjent zwykle odczuwa zatkanie obu dróg nosowych. Jest to pilny stan laryngologiczny, ponieważ chrząstka nie ma własnych naczyń krwionośnych i odżywia się z ochrzęstnej, od której krew została oddzielona.
Jak powstaje krwiak przegrody nosa
Mechanizm jest prosty: siła działająca na nos przesuwa błonę śluzową względem chrząstki. Naczynia krwionośne biegnące w ochrzęstnej pękają, a krew gromadzi się w powstałej szczelinie. Pełne objawy mogą pojawić się dopiero po jednej lub dwóch dobach od zdarzenia. Do powstania krwiaka dochodzi, gdy zachodzą trzy zjawiska:
- oddzielenie ochrzęstnej od chrząstki przegrody,
- uszkodzenie drobnych naczyń krwionośnych,
- brak naturalnego ujścia dla zgromadzonej krwi.
Ponieważ chrząstka jest pozbawiona własnego unaczynienia, odcięcie jej od ochrzęstnej oznacza utratę dopływu składników odżywczych. Im dłużej krew utrzymuje się w przegrodzie, tym większe ryzyko trwałego uszkodzenia struktur nosa. Dlatego wiedza o przyczynach pozwala szybciej skojarzyć objawy z możliwym krwiakiem i zgłosić się do lekarza.
Uraz nosa jako najczęstsza przyczyna
Uraz mechaniczny jest główną przyczyną krwiaka przegrody nosowej. Wystarczy uderzenie pięścią, piłką, łokciem lub twardym przedmiotem w okolicę nosa. Co istotne, krwiak może powstać nawet wtedy, gdy kości nosa pozostają nieuszkodzone, ponieważ elastyczna chrząstka przenosi siłę uderzenia i łatwo oddziela się od błony śluzowej. Do najczęstszych okoliczności urazu należą:
- upadki z własnej wysokości, z roweru lub hulajnogi,
- bójki i napaści,
- wypadki komunikacyjne, w tym uderzenie o poduszkę powietrzną lub deskę rozdzielczą,
- uderzenia w trakcie zabawy lub sportu.
Siła urazu nie musi być duża. U części chorych krwiak pojawia się po pozornie niegroźnym zderzeniu, które początkowo wywołało jedynie krótkotrwałe krwawienie z nosa. Dlatego każdy uraz nosa z uporczywym zatkaniem w kolejnych godzinach wymaga oceny, nawet jeśli wygląd nosa wydaje się prawidłowy.
Złamanie nosa a krwiak przegrody
Złamanie kości nosa to jedna z częstszych okoliczności towarzyszących krwiakowi przegrody. Uraz, który łamie kości, często uszkadza również chrząstkę i jej ochrzęstną. Obrzęk zewnętrzny nosa, siniaki wokół oczu i zniekształcenie grzbietu mogą jednak maskować objawy krwiaka, przez co zmianę łatwo przeoczyć podczas pierwszego badania.
Dlatego po złamaniu nosa lekarz powinien ocenić przegrodę już przy pierwszym badaniu, a w razie wątpliwości powtórzyć je po kilku dniach, gdy opuchlizna ustąpi. Wczesne wykrycie krwiaka pozwala uniknąć ropnia, który rozwija się z niedrenowanego zbiornika krwi i zagraża chrząstce. Opóźnienie nawet o kilka dni może mieć trwałe skutki.
Urazy sportowe i wypadki
Sporty kontaktowe i walki są częstym tłem urazów nosa. Dotyczy to boksu, MMA, judo, piłki nożnej, koszykówki, piłki ręcznej, hokeja oraz jazdy konnej i narciarstwa. Nos wystaje przed płaszczyznę twarzy, więc przyjmuje na siebie pierwszy impet zderzenia z przeciwnikiem, piłką, sprzętem lub podłożem.
Zawodnik często kontynuuje grę po uderzeniu, zwłaszcza gdy krwawienie z nosa szybko ustaje. Dopiero po kilku godzinach narasta uczucie zatkania i ucisku. Trenerzy i rodzice powinni wiedzieć, że ciągłe zatkanie nosa po uderzeniu to sygnał alarmowy, a nie zwykły skutek opuchlizny, który minie sam.
Krwiak przegrody nosowej u dzieci
U dzieci krwiak przegrody nosowej bywa przeoczany, choć rozwija się po bardzo niewielkich urazach. Dziecięca przegroda zawiera proporcjonalnie więcej chrząstki, a upadki i zabawy zdarzają się często. Maluch rzadko potrafi opisać dolegliwości, więc rodzic widzi głównie oddychanie przez usta, marudzenie i trudności w jedzeniu.
Skutki późnego rozpoznania są u dzieci szczególnie poważne. Uszkodzona chrząstka przegrody uczestniczy w rozwoju nosa i środkowej części twarzy, więc jej zniszczenie może prowadzić do zapadnięcia grzbietu nosa i zaburzeń wzrostu. Każde dziecko po urazie nosa z zatkaniem wymaga badania laryngologicznego, nawet jeśli nie ma złamania.
Operacje nosa jako przyczyna krwiaka przegrody
Krwiak przegrody bywa powikłaniem pooperacyjnym, ponieważ podczas zabiegu chirurg oddziela błonę śluzową od chrząstki, tworząc przestrzeń, w której może zbierać się krew. Ryzyko dotyczy zwłaszcza pierwszych dób po operacji. Zjawisko to jest rzadkie, lecz dobrze opisane w literaturze laryngologicznej. Przyczyną mogą być następujące zabiegi:
- septoplastyka, czyli korekta skrzywionej przegrody,
- rynoplastyka i septorynoplastyka,
- operacje małżowin nosowych i endoskopowe zabiegi na zatokach,
- pobranie chrząstki przegrody do rekonstrukcji.
Po takich operacjach krwiakowi zapobiega się szwami przeznosowymi, tamponadą lub silikonowymi szynami przegrody, które dociskają błonę śluzową do chrząstki. Mimo to u pacjentów z nasilonym krwawieniem krew może zgromadzić się między błoną a chrząstką. Dlatego zwiększone zatkanie nosa i ból w pierwszych dniach po zabiegu należy niezwłocznie zgłosić operatorowi.
Zaburzenia krzepnięcia krwi
Wrodzone i nabyte zaburzenia krzepnięcia zwiększają ryzyko krwiaka przegrody nosowej, bo już drobne uszkodzenie naczynia w ochrzęstnej może prowadzić do rozległego krwawienia, które trudno opanować. U części chorych krwiak powstaje po błahym urazie, a rzadko także spontanicznie. Do schorzeń sprzyjających jego powstaniu zalicza się:
- hemofilię A i B,
- chorobę von Willebranda,
- małopłytkowość, w tym immunologiczną plamicę małopłytkową,
- ciężkie choroby wątroby i niedobór witaminy K,
- choroby rozrostowe układu krwiotwórczego, na przykład białaczki.
W takich przypadkach lekarz oprócz drenażu krwiaka często musi wyrównać zaburzenie hemostazy, na przykład przetoczyć czynnik krzepnięcia lub koncentrat płytek. Dlatego pacjent z hemofilią albo skazą krwotoczną powinien szybko zgłaszać się do szpitala po każdym urazie nosa, a nie czekać na rozwój objawów.
Leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe
Leki rozrzedzające krew zwiększają skłonność do krwawień, w tym do krwiaka przegrody nosowej. Dotyczy to antagonistów witaminy K, takich jak acenokumarol i warfaryna, heparyn oraz doustnych antykoagulantów nowej generacji, na przykład apiksabanu, rywaroksabanu i dabigatranu. Uraz, który u osoby zdrowej skończyłby się siniakiem, tutaj może wywołać rozległy zbiornik krwi.
Podobny, choć zwykle słabszy wpływ na krwawienie mają leki przeciwpłytkowe oraz preparaty dostępne bez recepty, które hamują czynność płytek krwi. Pacjenci często o nich zapominają, gdy lekarz pyta o przyjmowane leki, a ich znaczenie dla ryzyka krwawienia bywa niedoceniane. W praktyce chodzi o następujące substancje:
- kwas acetylosalicylowy,
- klopidogrel i tikagrelor,
- niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak ibuprofen czy naproksen,
- suplementy o działaniu przeciwpłytkowym, na przykład ekstrakt z miłorzębu.
Osoba przyjmująca takie leki nie powinna ich samowolnie odstawiać po urazie nosa. O ewentualnej modyfikacji leczenia decyduje lekarz, który zestawia ryzyko krwawienia z ryzykiem zakrzepicy lub udaru. Informację o stosowanych lekach trzeba przekazać zespołowi ratunkowemu od razu, najlepiej wraz z nazwami i dawkami.
Rzadkie przyczyny krwiaka przegrody
Rzadziej krwiak przegrody pojawia się bez wyraźnego urazu. Opisywano takie przypadki głównie u osób z zaburzeniami krzepnięcia oraz po niewielkich, często niezauważonych mikrourazach. Brak oczywistego zdarzenia utrudnia rozpoznanie, dlatego lekarz zbiera dokładny wywiad dotyczący chorób i przyjmowanych leków. Znane są także inne okoliczności:
- zakładanie rurek i zgłębników przez nos, na przykład podczas intubacji lub żywienia dojelitowego,
- przypalanie lub zamrażanie naczyń w leczeniu nawracających krwawień z nosa,
- tamponada przednia z powodu krwotoku,
- kolczykowanie przegrody nosa.
Te sytuacje są nieliczne, lecz lekarz powinien o nich pamiętać. W każdej z nich mechanizm pozostaje ten sam: krew gromadzi się pod ochrzęstną i nie znajduje ujścia. Wymaga to wnikliwego badania, a szybkie rozpoznanie opiera się wtedy na ocenie objawów, a nie na oczywistej przyczynie.
Czynniki zwiększające ryzyko
Ryzyko krwiaka rośnie, gdy kilka czynników nakłada się na siebie, na przykład młody wiek i sport kontaktowy albo wiek podeszły i terapia przeciwkrzepliwa. Dodatkowo ma znaczenie stan samej przegrody, który zależy od wieku i przebytych zabiegów. Do czynników, które zwiększają podatność przegrody na uszkodzenie, należą:
- skrzywienie przegrody nosa, które powoduje jej napięcie i nierówny kontakt z błoną,
- poprzednie złamania nosa lub operacje przegrody,
- przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa,
- cienka, zanikowa błona śluzowa u osób starszych.
Żaden z tych czynników nie przesądza o wystąpieniu krwiaka, lecz każdy obniża próg siły urazu, przy której powstaje powikłanie. Osoby z kilkoma czynnikami jednocześnie powinny szczególnie uważnie obserwować nos po każdym uderzeniu i zgłaszać się do laryngologa przy pierwszych niepokojących objawach, nawet jeśli wydają się łagodne.
Objawy krwiaka przegrody nosowej
Najważniejszym objawem jest narastające zatkanie nosa, zwykle obustronne, które pojawia się po urazie lub zabiegu. Towarzyszy mu ucisk, uczucie pełności i ból w środkowej części twarzy. Choremu trudno oddychać przez nos, a oddychanie przez usta często powoduje suchość w gardle i zaburzenia snu. Oprócz tego mogą występować:
- ból i tkliwość nosa,
- obrzęk i zaczerwienienie grzbietu nosa,
- uczucie ucisku między oczami,
- osłabione powonienie i nosowy głos,
- gorączka i dreszcze, gdy rozwija się ropień.
Objawy narastają zwykle w ciągu pierwszych godzin do dwóch dni po urazie. Narastający ból, gorączka oraz zaczerwienienie i obrzęk skóry nosa sugerują zakażenie krwiaka i przejście w ropień. W takiej sytuacji nie wolno czekać na samoistną poprawę, tylko zgłosić się do lekarza tego samego dnia.
Jak rozpoznaje się krwiak przegrody nosa
Rozpoznanie opiera się na badaniu laryngologicznym. W rynoskopii przedniej lekarz widzi gładkie, miękkie, zaokrąglone uwypuklenie po jednej lub obu stronach przegrody, zwykle sinoczerwone, które zamyka światło nosa. Zmiana nie zmniejsza się po zastosowaniu środka obkurczającego naczynia, co odróżnia krwiaka od zwykłego obrzęku błony śluzowej.
Lekarz delikatnie uciska zmianę patyczkiem z watą. Krwiak jest miękki i sprężysty, a niezmieniona przegroda jest sztywna. Tomografia komputerowa nie jest konieczna w typowej sytuacji, lecz bywa przydatna przy podejrzeniu złamań twarzoczaszki lub rozległego urazu. Wskazane są też badania krzepnięcia, gdy chory przyjmuje leki lub ma skazę.
Powikłania nieleczonego krwiaka
Nieleczony krwiak prowadzi do niedokrwienia chrząstki, ponieważ krew odcina ją od zaopatrzenia z ochrzęstnej. Martwica chrząstki może rozpocząć się w ciągu kilku dni, a czasem nawet wcześniej. Dodatkowo skrzep stanowi doskonałą pożywkę dla bakterii, zwłaszcza gronkowca złocistego, co sprzyja powstaniu ropnia przegrody nosowej. Do powikłań należą:
- ropień przegrody nosowej,
- perforacja przegrody nosowej,
- nos siodłowaty, czyli zapadnięcie grzbietu nosa,
- zaburzenia wzrostu nosa u dzieci,
- rzadko zakażenie szerzące się do oczodołu, zatoki jamistej lub opon mózgowo-rdzeniowych.
Najgroźniejszym, choć rzadkim następstwem jest rozprzestrzenienie zakażenia przez żyły twarzy do wnętrza czaszki. Dlatego ropień przegrody uznaje się za stan wymagający pilnego leczenia szpitalnego. Zniekształcenie nosa po martwicy chrząstki bywa trwałe i często wymaga rekonstrukcji chirurgicznej z użyciem przeszczepu chrząstki lub kości.
Leczenie krwiaka przegrody nosowej
Podstawą leczenia jest pilne nacięcie i opróżnienie krwiaka, najlepiej jak najszybciej po rozpoznaniu. Zabieg wykonuje laryngolog w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym, zwłaszcza u dzieci. Lekarz nacina błonę śluzową, usuwa krew i skrzepy, a następnie zakłada tamponadę lub szynę, aby błona przylegała do chrząstki. Leczenie obejmuje zwykle:
- drenaż krwiaka przez nacięcie błony śluzowej,
- tamponadę przednią lub silikonowe szyny przegrody na kilka dni,
- antybiotykoterapię zapobiegającą zakażeniu,
- leki przeciwbólowe niewpływające na krzepnięcie, takie jak paracetamol.
Tamponadę lub szyny zwykle usuwa się po kilku dniach, a badanie kontrolne pozwala ocenić, czy krew nie zebrała się ponownie. Przy ropniu konieczne są dodatkowo wymaz do badania bakteriologicznego, dożylne antybiotyki i pobyt w szpitalu. Wczesne leczenie daje bardzo dobre rokowanie: nos zachowuje kształt, a oddychanie wraca do normy.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do laryngologa lub na szpitalny oddział ratunkowy należy zgłosić się po każdym urazie nosa, jeśli utrzymuje się zatkanie nosa, narasta ból albo pojawia się obrzęk. Pilnej oceny wymagają także osoby przyjmujące leki przeciwkrzepliwe, chorujące na skazy krwotoczne oraz wszystkie dzieci po uderzeniu w nos. Szczególnie niepokojące są następujące sygnały:
- gorączka i dreszcze,
- silny, pulsujący ból nosa,
- zaczerwienienie i obrzęk skóry nosa lub okolicy oczu,
- zaburzenia widzenia, silny ból głowy lub senność.
W razie wątpliwości lepiej zgłosić się za wcześnie niż za późno. Do czasu badania można przyłożyć zimny okład na nos, siedzieć z uniesioną głową i unikać dmuchania nosa. Nie należy samodzielnie wkładać do nosa wacików ani próbować opróżniać zmiany, ponieważ grozi to zakażeniem i pogorszeniem stanu.
Jak zapobiegać krwiakowi przegrody nosa
Zapobieganie polega głównie na ograniczeniu ryzyka urazów nosa i szybkiej reakcji po uderzeniu. W sportach kontaktowych pomagają ochraniacze twarzy i maski, a w pracy fizycznej okulary i osłony. Przy jeździe rowerem, hulajnogą lub nartami kask i ostrożność ograniczają ryzyko upadków z uderzeniem w twarz. Warto pamiętać o następujących zasadach:
- noszenie ochraniaczy w sportach kontaktowych,
- informowanie lekarza o stosowanych lekach przeciwkrzepliwych przed każdym zabiegiem,
- kontrola nosa po zabiegu i zgłaszanie narastającego zatkania,
- badanie laryngologiczne po każdym urazie nosa u dziecka.
Po operacji nosa należy ściśle stosować zalecenia pooperacyjne: unikać wysiłku, schylania się i dmuchania nosa oraz zgłaszać się na wyznaczone wizyty kontrolne. Dotyczy to zwłaszcza pierwszych tygodni po septoplastyce i rynoplastyce. Takie postępowanie nie wyklucza krwiaka, ale umożliwia jego wczesne wykrycie, zanim pojawią się powikłania.
Najczęstsze pytania
Jaka jest najczęstsza przyczyna krwiaka przegrody nosowej?
Najczęstszą przyczyną jest uraz mechaniczny nosa, na przykład uderzenie podczas sportu, bójki, upadku lub wypadku komunikacyjnego. Do krwiaka może dojść także bez złamania kości nosa. Kolejne przyczyny to operacje nosa, takie jak septoplastyka, oraz zaburzenia krzepnięcia i leczenie przeciwkrzepliwe. Rzadko krwiak powstaje samoistnie.
Czy krwiak przegrody nosowej może powstać bez urazu?
Tak, choć zdarza się to rzadko. Samoistny krwiak opisywano głównie u osób z zaburzeniami krzepnięcia, na przykład hemofilią, małopłytkowością lub w trakcie leczenia lekami przeciwkrzepliwymi. Czasem przyczyną jest drobny, niezauważony uraz. Każde nagłe zatkanie nosa bez wyraźnej przyczyny u takich chorych wymaga badania laryngologicznego.
Czy krwiak przegrody nosowej jest groźny?
Tak, ponieważ nieleczony może doprowadzić do martwicy chrząstki, ropnia i trwałego zniekształcenia nosa. W rzadkich przypadkach zakażenie szerzy się w kierunku oczodołu lub wnętrza czaszki. Po szybkim nacięciu i opróżnieniu krwiaka rokowanie jest bardzo dobre, a większość chorych wraca do pełnej sprawności bez trwałych następstw.
Podsumowanie
Krwiak przegrody nosowej powstaje najczęściej wskutek urazu nosa, a rzadziej po operacji, w przebiegu zaburzeń krzepnięcia lub w trakcie leczenia lekami przeciwkrzepliwymi. Kluczowe jest szybkie rozpoznanie, ponieważ nieleczony krwiak grozi martwicą chrząstki, ropniem i zniekształceniem nosa. Uporczywe zatkanie nosa po urazie lub zabiegu zawsze wymaga pilnej konsultacji z laryngologiem.