Nagła głuchota, czyli nagły niedosłuch czuciowo-nerwowy, w 71–90% przypadków ma przyczynę nieustaloną, mimo pełnej diagnostyki. Wśród podejrzewanych mechanizmów wymienia się infekcje wirusowe, zaburzenia krążenia w uchu wewnętrznym, procesy autoimmunologiczne, urazy, choroby metaboliczne i guzy. To stan nagły, który wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.
Czym jest nagła głuchota
Nagła głuchota to gwałtowne pogorszenie słuchu, które rozwija się w ciągu kilku godzin, najwyżej do 72 godzin. Medycy definiują ją jako spadek progu słyszenia o co najmniej 30 decybeli w trzech kolejnych częstotliwościach badania audiometrycznego. Uszkodzeniu ulega ucho wewnętrzne, czyli ślimak, lub nerw słuchowy.
Najczęściej dotyczy jednego ucha. Obustronny niedosłuch zdarza się rzadko, szacunkowo u 1–8,5% chorych. Wyraźnie częściej występuje u dorosłych, a zapadalność rośnie z wiekiem.
Najkrótsza odpowiedź: dlaczego przyczyna często pozostaje nieznana
Lekarze nazywają większość przypadków nagłą głuchotą idiopatyczną, co oznacza „bez znanej przyczyny”. Nawet po badaniach obrazowych, laboratoryjnych i audiologicznych nie udaje się wskazać jednego winowajcy. Ucho wewnętrzne jest ukryte w kości skroniowej, więc nie można pobrać z niego wycinka ani łatwo ocenić jego stanu w trakcie choroby.
Z tego powodu nagła głuchota jest traktowana jako objaw kliniczny, a nie odrębna choroba. Za jej wystąpienie może odpowiadać kilka procesów jednocześnie.
Infekcje wirusowe jako najczęściej podejrzewana przyczyna
Najczęściej omawianą hipotezą jest zakażenie wirusowe. Około 30–40% chorych przechodzi infekcję górnych dróg oddechowych w okresie poprzedzającym utratę słuchu. Podejrzewa się zwłaszcza wirusy z rodziny Herpes, w tym wirus opryszczki pospolitej i półpaśca.
Wirus może uszkadzać komórki rzęsate ślimaka lub nerw słuchowy bezpośrednio albo wywoływać stan zapalny w obrębie ucha wewnętrznego. Do zakażeń powiązanych z niedosłuchem należą także:
- świnka (nagminne zapalenie ślinianek przyśpiesznych),
- odra i różyczka,
- cytomegalowirus (CMV),
- wirus Epsteina-Barr,
- wirus HIV.
Mimo to rutynowe stosowanie leków przeciwwirusowych nie jest zalecane, ponieważ nie wykazano ich wyraźnej skuteczności.
Zaburzenia krążenia w uchu wewnętrznym
Druga główna teoria zakłada zaburzenia ukrwienia ślimaka. Ucho wewnętrzne zaopatruje bardzo cienka tętnica błędnikowa, która nie ma naczyń zastępczych. Zakrzep, skurcz naczynia, zwiększona lepkość krwi lub niedokrwienie mogą w krótkim czasie uszkodzić wrażliwe komórki zmysłowe.
Podejrzenie naczyniowego tła wzmacniają czynniki ryzyka, które nasilają się z wiekiem: nadciśnienie, miażdżyca, cukrzyca i zaburzenia lipidowe. Palenie tytoniu dodatkowo pogarsza ukrwienie. Zdarza się, że niedosłuch bywa pierwszym sygnałem poważniejszej choroby naczyniowej.
Udar i niedokrwienie w tylnym krążeniu mózgowym
Nagła głuchota może być objawem udaru mózgu, zwłaszcza gdy zamknięciu ulega tętnica przednio-dolna móżdżku, zaopatrująca ucho wewnętrzne. Utrata słuchu pojawia się wtedy czasem jako pierwszy lub jedyny objaw, a dopiero później dołączają inne dolegliwości.
Niepokojące są jednoczesne zawroty głowy, zaburzenia równowagi, drętwienie twarzy, niewyraźna mowa, podwójne widzenie lub osłabienie kończyn. Takie zestawienie objawów wymaga natychmiastowego wezwania pogotowia, a nie samodzielnej obserwacji.
Procesy autoimmunologiczne i zapalne
Układ odpornościowy może zaatakować struktury ucha wewnętrznego. Mówi się wtedy o autoimmunologicznej chorobie ucha wewnętrznego, która bywa izolowana albo towarzyszy chorobom ogólnoustrojowym. Niedosłuch ma zwykle charakter postępujący, ale może rozpocząć się gwałtownie.
W grupie schorzeń powiązanych z utratą słuchu wymienia się:
- zespół Cogana,
- toczeń rumieniowaty układowy,
- zapalenie naczyń, na przykład ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń,
- reumatoidalne zapalenie stawów,
- zespół Sjögrena.
Takie przypadki dobrze reagują na leczenie immunosupresyjne, dlatego właściwe rozpoznanie ma duże znaczenie.
Choroba Ménière’a i wodniak endolimfatyczny
W chorobie Ménière’a w uchu wewnętrznym gromadzi się nadmiar endolimfy, płynu wypełniającego błędnik błoniasty. Prowadzi to do napadowych zawrotów głowy, szumów usznych, uczucia pełności w uchu i wahań słuchu. Pierwszy napad może przypominać nagłą głuchotę, szczególnie w niskich tonach.
Odróżnienie obu stanów polega na obserwacji przebiegu. W chorobie Ménière’a objawy nawracają, a słuch zwykle pogarsza się stopniowo z kolejnymi epizodami. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie, audiometrii i wykluczeniu innych przyczyn.
Urazy głowy, ucha i barotrauma
Uraz czaszki, złamanie kości skroniowej, silne uderzenie w ucho lub gwałtowna zmiana ciśnienia mogą uszkodzić ślimak. Barotraumę wywołują nurkowanie, lot samolotem z niedrożną trąbką słuchową, a także wysiłek z mocnym parciem lub kaszlem.
Szczególną jednostką jest przetoka okienka okrągłego lub owalnego. Powstaje, gdy cienka błona oddzielająca ucho środkowe od wewnętrznego pęka, a płyn wycieka. Pacjenci niekiedy opisują wyraźny trzask w chwili wystąpienia objawów. Leczenie bywa chirurgiczne.
Hałas i uraz akustyczny
Jednorazowa ekspozycja na bardzo głośny dźwięk, taki jak wybuch, strzał, petarda czy koncert, może uszkodzić komórki rzęsate i wywołać nagły niedosłuch. Towarzyszą mu często szumy uszne i przeczulica na dźwięki. Mechanizm polega na mechanicznym i metabolicznym przeciążeniu komórek zmysłowych.
Przewlekły hałas zwykle powoduje stopniowy ubytek słuchu, jednak u osób narażonych zawodowo może zwiększać podatność na nagłe pogorszenie. Ochronniki słuchu stanowią najprostszą formę profilaktyki. Warto je stosować zawsze, gdy poziom hałasu przekracza 85 decybeli.
Leki i substancje ototoksyczne
Niektóre leki uszkadzają ucho wewnętrzne, czasem nieodwracalnie. Ryzyko rośnie przy dużych dawkach, niewydolności nerek, w wieku podeszłym i przy łączeniu kilku preparatów ototoksycznych. Za najważniejsze uznaje się:
- antybiotyki aminoglikozydowe, na przykład gentamycynę,
- cisplatynę i inne chemioterapeutyki platynowe,
- diuretyki pętlowe, w tym furosemid, podawane dożylnie,
- duże dawki salicylanów, czyli aspiryny,
- niektóre makrolidy, chinina i inhibitory fosfodiesterazy 5.
Każdy chory, który zauważy pogorszenie słuchu w trakcie leczenia, powinien niezwłocznie poinformować lekarza prowadzącego, nie odstawiając samodzielnie leku.
Guzy kąta mostowo-móżdżkowego i nerwiak nerwu słuchowego
Niewielki odsetek nagłych głuchot wynika z guza uciskającego nerw słuchowy. Najczęściej jest to nerwiak nerwu przedsionkowo-ślimakowego, łagodny, wolno rosnący nowotwór. U części chorych pierwszym objawem jest nagły niedosłuch, a nie postępujące pogarszanie słuchu.
Z tego powodu zaleca się wykonanie rezonansu magnetycznego głowy z kontrastem, zwłaszcza gdy niedosłuch jest jednostronny, a przyczyny nie ustalono. Badanie ocenia nerw, ślimak i struktury pnia mózgu. Wczesne wykrycie guza pozwala zaplanować obserwację, radioterapię lub operację.
Choroby zakaźne, które uszkadzają słuch
Poza typowymi infekcjami wirusowymi nagłą głuchotę mogą powodować także zakażenia bakteryjne i inne drobnoustroje. Najgroźniejsze jest bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, po którym niedosłuch pozostaje częstym powikłaniem. Dotyczy to szczególnie dzieci.
Do czynników zakaźnych należą również:
- kiła, w tym kiła późna ucha wewnętrznego,
- borelioza,
- toksoplazmoza i zakażenie wrodzone cytomegalowirusem,
- grzybicze zapalenie ucha u osób z osłabioną odpornością.
Rozpoznanie opiera się na badaniach serologicznych i obrazowych. Odpowiednio dobrane leczenie przyczynowe może zahamować dalszą utratę słuchu.
Choroby metaboliczne, genetyczne i inne czynniki ryzyka
Cukrzyca, niedoczynność tarczycy, hipercholesterolemia i choroby nerek mogą przyczyniać się do uszkodzeń ucha wewnętrznego. Podobny wpływ mają zaburzenia krzepnięcia, na przykład trombofilie. U części pacjentów predyspozycja genetyczna sprawia, że ślimak jest bardziej wrażliwy na zakażenia i niedokrwienie.
Wśród czynników ryzyka wymienia się także silny stres, przewlekłe zmęczenie, migrenę oraz palenie tytoniu. Ich udział jest trudny do udowodnienia i rzadko tłumaczy niedosłuch samodzielnie. Zwykle sumują się z innymi mechanizmami.
Objawy, które towarzyszą nagłej głuchocie
Najczęstszym objawem jest nagłe pogorszenie słuchu w jednym uchu, często zauważane po przebudzeniu. Pacjenci opisują uczucie zatkanego ucha, waty lub pełności. Dźwięki wydają się stłumione, a rozmowa przez telefon staje się niemożliwa.
Częste są również:
- szumy uszne, czyli dzwonienie, buczenie lub syczenie,
- zawroty głowy i zaburzenia równowagi,
- zniekształcenie dźwięków i podwójne słyszenie tonów,
- nudności i wymioty przy współistniejących zawrotach.
Zawroty głowy towarzyszą mniej więcej co trzeciemu choremu i zwykle wiążą się z gorszym rokowaniem.
Jak lekarz ustala przyczynę
Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu i otoskopii, która pozwala wykluczyć woskowinę, ciało obce, płyn w uchu środkowym czy perforację błony bębenkowej. Zasadnicze znaczenie ma audiometria tonalna, czyli badanie progu słyszenia. Odróżnia ona niedosłuch przewodzeniowy od czuciowo-nerwowego.
Następnie lekarz może zlecić badania laboratoryjne, rezonans magnetyczny głowy oraz badania przedsionkowe. Tomografię komputerową wykonuje się przede wszystkim przy podejrzeniu zmian ogniskowych. Dopiero całość obrazu pozwala odróżnić nagłą głuchotę idiopatyczną od objawowej.
Leczenie i znaczenie czasu
Podstawą terapii są glikokortykosteroidy. Podaje się je doustnie, dotympanalnie, czyli do jamy bębenkowej, lub łącznie obiema drogami. Zaleca się rozpoczęcie leczenia możliwie najszybciej, a według wytycznych w ciągu dwóch tygodni od początku objawów. Im krótsza zwłoka, tym większa szansa na odzyskanie słuchu.
Uzupełnieniem bywa terapia tlenem hiperbarycznym. Leki przeciwwirusowe, trombolityczne i rozszerzające naczynia nie powinny być stosowane rutynowo. U jednej trzeciej do dwóch trzecich chorych słuch poprawia się w ciągu pierwszych dwóch tygodni, choć nie zawsze całkowicie.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Nagłe pogorszenie słuchu to powód do pilnej konsultacji w dniu wystąpienia objawów. Należy zgłosić się na szpitalny oddział ratunkowy lub do laryngologa dyżurnego. Nie warto czekać kilku dni, licząc na samoistną poprawę, ani tłumaczyć objawów wodą w uchu czy przeziębieniem.
Natychmiastowej pomocy wymagają sytuacje, gdy utracie słuchu towarzyszą:
- osłabienie lub opadanie kącika ust,
- zaburzenia mowy lub widzenia,
- silny ból głowy,
- upadki i trudności w utrzymaniu równowagi.
Mogą świadczyć o udarze lub innym stanie zagrażającym życiu.
Rokowanie po nagłej głuchocie
Rokowanie zależy od wieku, stopnia ubytku, czasu rozpoczęcia leczenia i obecności zawrotów głowy. Lepiej rokują osoby młodsze, z niewielkim lub umiarkowanym niedosłuchem i bez zawrotów. Kształt audiogramu również ma znaczenie, a gorszą prognozę mają niedosłuchy głębokie.
U części chorych słuch wraca całkowicie, u innych tylko częściowo. Jeśli poprawa jest niewystarczająca, pomocne bywają aparaty słuchowe, systemy CROS lub implanty słuchowe. Rehabilitacja obejmuje także terapię szumów usznych oraz ćwiczenia równowagi.
Jak zmniejszyć ryzyko utraty słuchu
Nie istnieje sposób, który całkowicie chroni przed nagłą głuchotą, ale można ograniczyć czynniki ryzyka. Skuteczne są szczepienia przeciwko śwince, odrze, różyczce i meningokokom oraz kontrola ciśnienia, cholesterolu i cukru we krwi. Zaprzestanie palenia również poprawia ukrwienie ucha.
Warto unikać głośnych dźwięków i stosować ochronniki słuchu w hałasie. Należy też zachować ostrożność przy lekach ototoksycznych oraz regularnie badać słuch, zwłaszcza po 50. roku życia. Pozwala to wykryć problem przed jego nasileniem.
Najczęściej zadawane pytania
Czy stres może wywołać nagłą głuchotę?
Silny stres bywa wymieniany wśród czynników sprzyjających, jednak nie ma dowodów, że sam w sobie wywołuje utratę słuchu. Prawdopodobnie nasila procesy naczyniowe i zapalne w uchu wewnętrznym.
Czy nagła głuchota mija sama?
U części chorych słuch poprawia się samoistnie, zwykle w ciągu pierwszych dwóch tygodni. Nie można jednak przewidzieć, kto zaliczy się do tej grupy, dlatego leczenie powinno rozpocząć się jak najwcześniej.
Czy nagła głuchota może dotyczyć obu uszu?
Tak, ale zdarza się to rzadko. Obustronny niedosłuch częściej ma przyczynę ogólnoustrojową, na przykład autoimmunologiczną, toksyczną lub zakaźną, i wymaga bardziej rozległej diagnostyki.
Czy nagła głuchota jest groźna dla życia?
Sama w sobie nie zagraża życiu, ale bywa pierwszym objawem udaru, guza lub choroby ogólnoustrojowej. Z tego powodu każdy przypadek wymaga oceny lekarskiej, a nie obserwacji w domu.