Przewlekły nieżyt nosa najczęściej wywołują alergie na wziewne alergeny, takie jak roztocza, pyłki i sierść zwierząt. Do głównych przyczyn należą też niealergiczne czynniki: drażniące substancje, zmiany hormonalne, nadużywanie kropli obkurczających, wady anatomiczne nosa, przewlekłe zapalenie zatok oraz polipy. Objawy utrzymują się zwykle dłużej niż 12 tygodni, a ustalenie przyczyny decyduje o skuteczności leczenia.
Czym jest przewlekły nieżyt nosa?
Przewlekły nieżyt nosa to utrzymujący się stan zapalny lub podrażnienie błony śluzowej nosa, który powoduje katar, uczucie zatkanego nosa, kichanie lub spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła. Rozpoznaje się go, gdy dolegliwości trwają zwykle dłużej niż 12 tygodni albo wracają regularnie. Dotyczy znacznej części dorosłych i bywa mylony z nawracającymi infekcjami.
Katar przewlekły różni się od zwykłego przeziębienia czasem trwania i przebiegiem. Infekcja wirusowa mija zazwyczaj w ciągu 7-10 dni, natomiast nieżyt przewlekły zwykle nie ustępuje samoistnie, dopóki nie zostanie usunięty czynnik wywołujący. Dlatego poszukiwanie przyczyny jest ważniejsze niż doraźne łagodzenie objawów, które daje jedynie krótką ulgę.
Alergiczny nieżyt nosa jako najczęstsza przyczyna
Alergiczny nieżyt nosa powstaje, gdy układ odpornościowy nadmiernie reaguje na nieszkodliwe substancje z powietrza. Błona śluzowa wydziela wtedy histaminę i inne mediatory zapalenia, co prowadzi do obrzęku, wodnistego kataru i świądu nosa. Jest to jedna z najczęstszych przewlekłych chorób górnych dróg oddechowych i często towarzyszy mu astma oskrzelowa lub atopowe zapalenie skóry.
Typowe objawy to napadowe kichanie, wodnisty wyciek z nosa, swędzenie nosa i oczu oraz zaburzenia węchu. Za rozpoznaniem przemawia wywiad rodzinny w kierunku alergii i nasilanie dolegliwości w określonych miejscach lub porach roku. Potwierdzają je testy skórne punktowe oraz oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi.
Alergeny całoroczne i sezonowe
Przewlekłe objawy najczęściej powodują alergeny całoroczne, obecne w mieszkaniach niezależnie od pory roku, na przykład w pościeli, dywanach i wilgotnych pomieszczeniach. Dlatego dolegliwości nie mają wyraźnej sezonowości i łatwo je pomylić z nawracającymi infekcjami górnych dróg oddechowych. Do najważniejszych źródeł takich alergenów należą:
- roztocza kurzu domowego
- zarodniki pleśni
- sierść, naskórek i ślina zwierząt domowych
- pyłki roślin, które w części sezonu utrzymują się także w pomieszczeniach
Alergeny sezonowe, czyli pyłki drzew, traw i chwastów, wywołują objawy w określonych miesiącach. Gdy u osoby uczulonej na kilka pyłków sezony pylenia się nakładają, nieżyt może trwać od wiosny do jesieni. Uczulenie na kilka grup alergenów jednocześnie, tak zwana wieloalergia, jest częste i utrudnia odróżnienie postaci sezonowej od całorocznej.
Niealergiczny nieżyt nosa
Niealergiczny nieżyt nosa rozpoznaje się, gdy objawy przypominają alergię, ale badania nie wykazują uczulenia. To częsta przyczyna przewlekłego kataru, zwłaszcza u dorosłych po trzydziestym roku życia. Dolegliwości wynikają z nadreaktywności nerwów kontrolujących naczynia krwionośne i gruczoły śluzowe nosa, a nie z reakcji układu odpornościowego.
Typowe są zatkany nos, obfita wydzielina i spływanie śluzu do gardła, zazwyczaj bez świądu i bez łzawienia oczu. Objawy pojawiają się pod wpływem bodźców, takich jak zmiany temperatury, zapachy czy dym. Do tej grupy zalicza się nieżyt naczynioruchowy, a rozpoznanie stawia się po wykluczeniu alergii i innych przyczyn.
Czynniki drażniące i zanieczyszczenie powietrza
Błonę śluzową nosa podrażniają dym tytoniowy, smog, pyły przemysłowe, opary chemikaliów, silne perfumy i środki czystości. Przy długim narażeniu bariera ochronna nabłonka słabnie, a nos reaguje obrzękiem i nadmierną produkcją śluzu. Dym tytoniowy należy do najlepiej udokumentowanych czynników nasilających objawy zarówno u dorosłych, jak i u dzieci.
Osobną grupę tworzy nieżyt zawodowy, o podłożu alergicznym lub drażniącym. Dotyka osób pracujących w kontakcie z mąką, drewnem, lateksem, farbami czy rozpuszczalnikami. Jeśli objawy słabną w weekendy i podczas urlopu, a wracają w miejscu pracy, przyczyny warto szukać w środowisku zawodowym, a nie w zwykłej infekcji.
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych to stan zapalny błony śluzowej nosa i zatok trwający co najmniej 12 tygodni. Objawia się zatkanym nosem, wydzieliną, bólem lub uczuciem ucisku twarzy oraz osłabieniem węchu. Wiele osób z przewlekłym katarem ma w rzeczywistości zapalenie zatok, dlatego lekarze często mówią o przewlekłym zapaleniu nosa i zatok.
Do jego powstania prowadzą zaburzenia drenażu zatok, nawracające infekcje, alergia, zaburzenia funkcji rzęsek oraz biofilmy bakteryjne. Zamknięty w zatokach śluz sprzyja drobnoustrojom, a te podtrzymują zapalenie. W zapaleniu przewlekłym antybiotyk nie zawsze jest skuteczny, ponieważ głównym problemem bywa uporczywy stan zapalny, a nie ostra infekcja bakteryjna.
Polipy nosa
Polipy nosa to łagodne, miękkie zmiany przypominające łezki lub winogrona, które rozwijają się w błonie śluzowej nosa i zatok. Powstają na podłożu przewlekłego stanu zapalnego, najczęściej o typie eozynofilowym. Stopniowo blokują przepływ powietrza, nasilając uczucie zatkania nosa i prowadząc do znacznego osłabienia, a nawet utraty węchu.
Polipy są częste u osób z astmą, z nadwrażliwością na kwas acetylosalicylowy i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne oraz z mukowiscydozą. Pojawiają się też u pacjentów z alergią, choć sama alergia nie jest ich jedyną przyczyną. Polipy ocenia się w badaniu endoskopowym nosa, a przy dużych zmianach rozważa się leczenie operacyjne.
Skrzywienie przegrody nosa i inne wady anatomiczne
Skrzywienie przegrody nosa to jedna z najczęstszych anatomicznych przyczyn przewlekłego zatkania nosa. Może być wrodzone lub wynikać z urazu, nawet zapomnianego z dzieciństwa. Zwężenie jednej strony nosa zaburza przepływ powietrza i drenaż zatok, a objawy zwykle dotyczą głównie jednej dziurki i nasilają się podczas infekcji lub alergii.
Do innych wad należą zapadanie się skrzydełek nosa, przerost tylnych końców małżowin, zwężenie lub niedrożność nozdrzy tylnych oraz zmiany w obrębie ujść zatok, na przykład powiększona, powietrzna małżowina środkowa. Wady te zwykle nie wywołują zapalenia same z siebie, lecz sprzyjają utrzymywaniu się objawów. Rozpoznaje je laryngolog w badaniu endoskopowym lub na podstawie tomografii komputerowej.
Przerost małżowin nosowych
Małżowiny nosowe to struktury wyściełające ściany nosa, które ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze. Przy przewlekłym podrażnieniu lub alergii ich błona śluzowa obrzęka, a z czasem tkanka może trwale się powiększyć. Przerost małżowin dolnych jest jedną z częstszych przyczyn uporczywego zatkania nosa, zwłaszcza w nocy i przy leżeniu.
Przerost bywa wtórny, czyli wynika z innych chorób, takich jak alergia, zapalenie zatok czy nadużywanie kropli obkurczających. Bywa też kompensacyjny: przy skrzywionej przegrodzie małżowina po szerszej stronie nosa często się powiększa. Leczenie zachowawcze obejmuje glikokortykosteroidy donosowe, a gdy zawodzą, rozważa się zabiegi zmniejszające objętość małżowin.
Nadużywanie kropli obkurczających
Polekowy nieżyt nosa, czyli rhinitis medicamentosa, powstaje po długotrwałym stosowaniu kropli i aerozoli obkurczających, zawierających na przykład ksylometazolinę lub oksymetazolinę. Po kilku dniach działanie leku słabnie, a gdy mija, naczynia w błonie śluzowej odruchowo się rozszerzają. Pacjent sięga po kolejną dawkę i błędne koło się zamyka.
Krople obkurczające stosuje się zwykle nie dłużej niż 5-7 dni, zgodnie z ulotkami większości preparatów. Dłuższe użycie może uszkadzać błonę śluzową i utrwalać przewlekły obrzęk. Leczenie polega na odstawieniu preparatu, często stopniowym, pod kontrolą lekarza, zwykle z zastosowaniem donosowego glikokortykosteroidu, który łagodzi obrzęk w okresie odstawiania.
Leki jako przyczyna przewlekłego kataru
Niektóre leki przyjmowane doustnie wywołują lub nasilają zatkanie nosa, ponieważ rozszerzają naczynia błony śluzowej albo zaburzają jej unerwienie. Efekt zwykle ustępuje po zmianie terapii, dlatego warto poinformować lekarza o wszystkich stosowanych preparatach. Leków przewlekłych nie należy jednak odstawiać na własną rękę. Najczęściej wymienia się następujące grupy:
- niesteroidowe leki przeciwzapalne, w tym kwas acetylosalicylowy, u osób nadwrażliwych
- niektóre leki na nadciśnienie, między innymi beta-adrenolityki
- leki stosowane w zaburzeniach erekcji z grupy inhibitorów fosfodiesterazy typu 5
- doustna antykoncepcja hormonalna oraz niektóre leki psychotropowe
Najlepiej poznane jest działanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych u osób z astmą i polipami nosa, określane jako choroba z nadwrażliwością na aspirynę. W takim przypadku objawy nosowe i oskrzelowe pojawiają się po zażyciu leku. Diagnostyką i leczeniem zajmuje się alergolog we współpracy z laryngologiem lub pulmonologiem.
Zmiany hormonalne i ciąża
Nieżyt nosa w ciąży dotyczy części kobiet, zwykle w drugim i trzecim trymestrze, i ustępuje po porodzie. Przyczyną są zmiany stężenia hormonów, zwłaszcza estrogenów, oraz większa objętość krwi krążącej, które nasilają obrzęk błony śluzowej. Ciążowy nieżyt nosa rozpoznaje się, gdy objawy trwają co najmniej sześć tygodni i nie mają innej przyczyny.
Rozwojowi obrzęku błony śluzowej nosa może sprzyjać także niedoczynność tarczycy oraz zmiany hormonalne w okresie dojrzewania czy menopauzy. Takie objawy zwykle poprawiają się po wyrównaniu zaburzeń hormonalnych. Jeśli zatkany nos pojawia się razem z uczuciem zmęczenia, przyrostem masy ciała i nadwrażliwością na zimno, lekarz może zlecić oznaczenie hormonów tarczycy.
Refluks krtaniowo-gardłowy a objawy nosowe
Refluks krtaniowo-gardłowy bywa wymieniany wśród czynników, które mogą nasilać przewlekłe objawy ze strony nosa i gardła. Treść żołądka docierająca do gardła drażni błonę śluzową i wywołuje chrząkanie, uczucie guli oraz kaszel. Związek ten jest jednak mniej jednoznaczny niż w przypadku alergii czy wad anatomicznych.
Spływanie śluzu po tylnej ścianie gardła, określane jako zespół spływania wydzieliny, może mieć więc kilka źródeł: alergię, zapalenie zatok, niealergiczny nieżyt nosa lub refluks. Ustalenie, która z tych przyczyn dominuje, wymaga wywiadu oraz badania laryngologicznego i pozwala uniknąć niepotrzebnego, a czasem szkodliwego leczenia.
Suche powietrze i zanikowy nieżyt nosa
Suche powietrze w ogrzewanych lub klimatyzowanych pomieszczeniach wysusza błonę śluzową i osłabia oczyszczanie nosa przez rzęski. Skutkiem są strupy, krwawienia z nosa i uczucie zatkania mimo szerokiego światła nosa. Problem nasila się zimą i sprzyja wtórnym infekcjom, a także podrażnieniom wywołanym kurzem czy dymem.
Zanikowy nieżyt nosa to cięższa postać, w której błona śluzowa i kości małżowin ulegają stopniowemu zanikowi. Może być pierwotny albo wynikać z rozległych zabiegów operacyjnych w nosie, radioterapii, urazów lub przewlekłych zakażeń. Charakterystyczne są szerokie jamy nosa, strupy i zaburzenia węchu, a leczenie polega głównie na nawilżaniu i płukaniu nosa.
Infekcje i choroby osłabiające odporność
Nawracające infekcje wirusowe i bakteryjne mogą utrwalać zapalenie błony śluzowej, zwłaszcza u małych dzieci uczęszczających do żłobka lub przedszkola, które często chorują. Po każdej infekcji wirusowej nos goi się znacznie dłużej, a uszkodzone rzęski gorzej oczyszczają drogi oddechowe, co ułatwia kolejne zakażenia.
Przewlekły nieżyt nosa mogą powodować także choroby ogólnoustrojowe: mukowiscydoza, pierwotna dyskineza rzęsek i niedobory odporności, na przykład niedobór przeciwciał. Podejrzewa się je, gdy infekcje zatok i oskrzeli nawracają od wczesnego dzieciństwa lub słabo reagują na standardowe leczenie. Są to przyczyny rzadkie i wymagają diagnostyki w ośrodku specjalistycznym.
Przyczyny przewlekłego kataru u dzieci
U dzieci przewlekły katar i oddychanie przez usta często wiążą się z przerostem migdałka gardłowego, czyli tak zwanego trzeciego migdałka. Powiększona tkanka limfatyczna zamyka tylną część nosa, utrudnia przepływ powietrza i wywołuje chrapanie w nocy, nawracające zapalenia ucha środkowego oraz mowę nosową.
Inne przyczyny u dzieci to alergia, wady wrodzone, takie jak zarośnięcie nozdrzy tylnych, oraz ciało obce w nosie, które daje jednostronny, cuchnący wyciek. Takie objawy wymagają szybkiej oceny lekarskiej. Przewlekły katar u dziecka powinien być oceniony przez pediatrę lub laryngologa, a nie leczony samodzielnie kroplami obkurczającymi.
Jak ustala się przyczynę przewlekłego nieżytu nosa?
Ustalenie przyczyny zaczyna się od rozmowy z lekarzem, badania nosa i oceny, czy dolegliwości mają charakter alergiczny, zakaźny, anatomiczny czy polekowy. Pierwszym lekarzem może być lekarz rodzinny, który w razie potrzeby kieruje pacjenta do laryngologa lub alergologa. Przyczyna bywa złożona i często współistnieje kilka czynników jednocześnie.
Wywiad i badanie laryngologiczne
Lekarz pyta o czas trwania objawów, ich sezonowość, okoliczności nasilania się dolegliwości, stosowane leki, krople do nosa, zawód, zwierzęta w domu i choroby współistniejące. W badaniu ocenia przegrodę, małżowiny i wydzielinę, a endoskop pozwala zobaczyć polipy, ropną wydzielinę i ujścia zatok. Badanie endoskopowe jest szybkie i zwykle dobrze tolerowane.
Badania alergologiczne i obrazowe
Podstawą diagnostyki alergii są testy skórne punktowe oraz oznaczenie swoistych przeciwciał IgE. Gdy podejrzewa się zapalenie zatok lub polipy, wykonuje się tomografię komputerową zatok, która pokazuje zmiany niewidoczne w endoskopii. W wybranych przypadkach zleca się też badania krwi, ocenę drożności nosa, badanie węchu lub testy w kierunku mukowiscydozy i niedoborów odporności.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Do lekarza należy zgłosić się, gdy zatkany nos lub katar utrzymują się dłużej niż trzy tygodnie albo nawracają co kilka miesięcy, zwłaszcza jeśli utrudniają sen i codzienne funkcjonowanie. Pilniejszej oceny wymagają objawy mogące wskazywać na powikłania lub poważniejszą chorobę. Należą do nich:
- obrzęk lub zaczerwienienie powieki, ból oka albo podwójne widzenie
- silny, narastający ból głowy lub twarzy z gorączką
- jednostronna niedrożność nosa z krwawieniami lub cuchnącym wyciekiem
- nagła utrata węchu
Szczególnej uwagi wymagają objawy jednostronne, utrzymujące się tygodniami, ponieważ mogą wskazywać na ciało obce, polipy lub, rzadziej, nowotwór. Opisane wyżej objawy oczne albo silny ból głowy z gorączką wymagają pilnej konsultacji medycznej. Samodzielne leczenie bez ustalenia przyczyny rzadko przynosi trwałą poprawę.
Jak przyczyna wpływa na leczenie?
Skuteczne leczenie przewlekłego nieżytu nosa zależy od usunięcia lub kontroli przyczyny. W alergii podstawą jest ograniczenie kontaktu z alergenami, donosowe glikokortykosteroidy i leki przeciwhistaminowe, a u wybranych osób immunoterapia alergenowa. W niealergicznym nieżycie nosa pomagają głównie steroidy i leki przeciwhistaminowe donosowe oraz płukanie nosa roztworem soli.
Zapalenie zatok i polipy leczy się farmakologicznie, a gdy to nie wystarcza, chirurgicznie. Skrzywioną przegrodę lub przerośnięte małżowiny można korygować operacyjnie, ale zabieg warto rozważać po wypróbowaniu leczenia zachowawczego. Polekowy nieżyt nosa wymaga odstawienia kropli, a ciążowy zwykle ustępuje po porodzie i leczy się go możliwie najbezpieczniejszymi metodami.
Jak ograniczyć ryzyko nawrotów?
Ograniczenie kontaktu z czynnikami wyzwalającymi często znacząco zmniejsza nasilenie objawów. W alergii na roztocza pomaga częste pranie pościeli w wysokiej temperaturze, mniej dywanów i pluszowych zabawek oraz regularne wietrzenie. Przy uczuleniu na pyłki warto zamykać okna w godzinach największego pylenia i myć włosy po powrocie do domu.
Warto też utrzymywać wilgotność powietrza w mieszkaniu na poziomie 40-50 procent, nie palić tytoniu i unikać biernego narażenia na dym. Pomocne bywa regularne płukanie nosa izotonicznym roztworem soli. Krople obkurczające stosuje się wyłącznie krótko i doraźnie, a leczenie przewlekłych chorób nosa najlepiej prowadzić pod kontrolą lekarza.
Podsumowanie
Najczęstszą przyczyną przewlekłego nieżytu nosa jest alergia na alergeny całoroczne lub sezonowe, a drugą dużą grupą są niealergiczne postaci nieżytu nosa. Obok nich ważną rolę odgrywają przewlekłe zapalenie zatok, polipy, skrzywienie przegrody, przerost małżowin, krople obkurczające, leki, zmiany hormonalne, drażniące czynniki środowiskowe i rzadsze choroby ogólnoustrojowe.
Ponieważ przyczyny często się nakładają, leczenie samych objawów bywa niewystarczające. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie, badaniu laryngologicznym oraz testach alergologicznych i obrazowych. Im wcześniej ustali się źródło dolegliwości, tym łatwiej uniknąć powikłań, takich jak przewlekłe zapalenie zatok, zaburzenia snu i trwała utrata węchu.