Zapalenie błony bębenkowej najczęściej wywołują wirusy i bakterie, które przenoszą się na nią z ucha środkowego, ucha zewnętrznego lub górnych dróg oddechowych. Rzadziej przyczyną są grzyby, urazy mechaniczne, podrażnienia chemiczne, alergie oraz choroby autoimmunologiczne. Poniżej omawiamy każdą z tych przyczyn, typowe objawy i sytuacje wymagające konsultacji z lekarzem.
Najważniejsze przyczyny w skrócie
Stan zapalny błony bębenkowej rzadko powstaje bez wyraźnego powodu. Zwykle poprzedza go infekcja, uraz lub długotrwałe podrażnienie ucha, a objawy narastają w ciągu kilku godzin lub dni. Lekarze wyróżniają kilka głównych grup przyczyn, które różnią się przebiegiem, nasileniem bólu i sposobem leczenia. Najczęściej spotykane to:
- infekcje wirusowe, w tym grypa i przeziębienie,
- infekcje bakteryjne, szczególnie po ostrym zapaleniu ucha środkowego,
- zakażenia grzybicze przewodu słuchowego,
- urazy mechaniczne i barotrauma,
- podrażnienia chemiczne, alergie i choroby autoimmunologiczne.
Przyczyny te bardzo często nakładają się na siebie. Uszkodzony naskórek przewodu słuchowego ułatwia na przykład wniknięcie bakterii, a wirusowe zapalenie górnych dróg oddechowych sprzyja zakażeniu ucha środkowego. Dlatego lekarz podczas badania ocenia całe ucho, a nie wyłącznie samą błonę bębenkową, i dopiero wtedy dobiera leczenie.
Czym jest zapalenie błony bębenkowej
Zapalenie błony bębenkowej, w literaturze medycznej nazywane myringitis, to stan zapalny cienkiej, półprzezroczystej błony oddzielającej ucho zewnętrzne od ucha środkowego. Błona ta ulega zaczerwienieniu, pogrubieniu i obrzękowi, a czasem pokrywa się pęcherzykami wypełnionymi płynem. Proces może obejmować wyłącznie samą błonę albo towarzyszyć zapaleniu sąsiednich struktur ucha.
Wyróżnia się postać ostrą, w tym pęcherzykowe zapalenie błony bębenkowej, oraz postać przewlekłą, zwaną ziarninującą. Ostre zapalenie trwa zwykle kilka dni i często ustępuje samoistnie lub po leczeniu miejscowym. Postać przewlekła utrzymuje się tygodniami, daje uporczywy wyciek z ucha i wymaga specjalistycznej terapii prowadzonej przez laryngologa.
Zapalenie ucha środkowego jako przyczyna
Jedną z najczęstszych przyczyn zapalenia błony bębenkowej u dzieci jest ostre zapalenie ucha środkowego. Gromadzący się za błoną ropny lub surowiczy wysięk uciska ją od wewnątrz, powoduje jej zaczerwienienie i uwypuklenie. Zakażenie zwykle zaczyna się od infekcji nosa i gardła, która przez trąbkę słuchową przenosi się do jamy bębenkowej.
Do rozwoju ostrego zapalenia ucha środkowego predysponuje krótka i szeroka trąbka słuchowa małych dzieci, przerośnięty migdałek gardłowy oraz częste infekcje wirusowe. U dorosłych podobną rolę odgrywają alergiczny nieżyt nosa, przewlekłe zapalenie zatok i skrzywienie przegrody nosa. Jeśli wysięk nie znajdzie ujścia, błona może pęknąć, a z ucha pojawia się ropna wydzielina.
Zapalenie ucha zewnętrznego jako przyczyna
Błona bębenkowa może ulec zapaleniu także wtedy, gdy infekcja zaczyna się w przewodzie słuchowym zewnętrznym. Stan zapalny skóry przewodu, potocznie nazywany uchem pływaka, łatwo obejmuje sąsiadującą powierzchnię błony. Pacjent odczuwa wówczas ból nasilający się przy dotyku małżowiny, świąd, uczucie pełności w uchu oraz wyciek o nieprzyjemnym zapachu.
Najczęstszymi sprawcami są bakterie Pseudomonas aeruginosa i Staphylococcus aureus. Rozwijają się one w wilgotnym środowisku przewodu słuchowego, w którym zanika ochronny kwaśny odczyn skóry, zwłaszcza po kąpieli lub uszkodzeniu naskórka. Nieleczone zapalenie ucha zewnętrznego może przejść na błonę bębenkową i utrwalić się w postaci przewlekłej, trudniejszej do wyleczenia.
Wirusowe przyczyny zapalenia błony bębenkowej
Wirusy są ważną przyczyną zapalenia błony bębenkowej, szczególnie w sezonie jesienno-zimowym. Najczęściej odpowiadają za nie wirusy grypy, wirus RS, rinowirusy, adenowirusy oraz koronawirusy sezonowe. Infekcja zaczyna się w nosie i gardle, a następnie obejmuje trąbkę słuchową i ucho środkowe, wywołując stan zapalny również błony bębenkowej.
Zakażenie wirusowe nie tylko samo uszkadza błonę, lecz także osłabia miejscową odporność. Obrzęk błony śluzowej blokuje trąbkę słuchową, co sprzyja gromadzeniu wydzieliny i wtórnemu nadkażeniu bakteryjnemu. Z tego powodu wiele przypadków zapalenia ucha rozpoczyna się jako infekcja wirusowa, a dopiero po kilku dniach staje się bakteryjna.
Bakteryjne przyczyny zapalenia błony bębenkowej
Wśród bakterii wywołujących zapalenie ucha środkowego i błony bębenkowej dominują Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae i Moraxella catarrhalis. Czasem izoluje się także Streptococcus pyogenes oraz Staphylococcus aureus. Bakterie te kolonizują nosogardziel i w sprzyjających warunkach, na przykład podczas przeziębienia, przedostają się przez trąbkę słuchową do ucha.
Zakażenie bakteryjne zwykle daje cięższy przebieg niż wirusowe. Pojawia się silny ból ucha, gorączka, pogorszenie słuchu, a po przebiciu błony ropny wyciek. Dzięki szczepieniom przeciw pneumokokom i Haemophilus influenzae typu b liczba ciężkich zakażeń inwazyjnych u dzieci wyraźnie spadła, choć zapalenia ucha nadal należą do częstych chorób wieku dziecięcego.
Pęcherzykowe zapalenie błony bębenkowej
Pęcherzykowe zapalenie błony bębenkowej, czyli myringitis bullosa, to ostra postać choroby, w której na błonie i sąsiadującej skórze przewodu słuchowego powstają bolesne pęcherze. Wypełnia je surowiczy lub krwisty płyn. Choroba zaczyna się nagle od silnego bólu ucha, często w nocy, i bywa początkowo mylona ze zwykłym zapaleniem ucha środkowego.
Przyczyną są wirusy, w tym wirus grypy, lub bakterie, w tym Streptococcus pneumoniae i Mycoplasma pneumoniae. Dawniej uważano mykoplazmę za typowego sprawcę, jednak późniejsze badania pokazały, że rola wirusów i innych bakterii jest równie istotna. Ból zwykle ustępuje po samoistnym lub zabiegowym pęknięciu pęcherza.
Ziarninujące zapalenie błony bębenkowej
Ziarninujące zapalenie błony bębenkowej, czyli myringitis granulosa, to rzadka, przewlekła postać choroby. Na powierzchni błony tworzy się tkanka ziarninowa, która sączy ropną lub krwistą wydzielinę. Typowo nie towarzyszy jej silny ból, lecz uporczywy wyciek z ucha, utrzymujący się tygodniami mimo stosowania zwykłych kropli. Choroba bywa też przyczyną niewielkiego pogorszenia słuchu.
Przyczyną bywa nieleczone lub nawracające zapalenie ucha zewnętrznego, przewlekłe drażnienie błony oraz zakażenie bakteryjne, najczęściej pałeczką ropy błękitnej. Sprzyja jej wilgoć, używanie aparatów słuchowych i zatyczek oraz mechaniczne grzebanie w uchu. Postać ta wymaga oceny laryngologicznej, ponieważ może przypominać inne przewlekłe choroby ucha, w tym perlaka.
Grzybicze zapalenie błony bębenkowej
Grzyby, głównie z rodzajów Aspergillus i Candida, wywołują grzybicę ucha zewnętrznego, czyli otomykozę, która może obejmować błonę bębenkową. Zakażeniu sprzyjają wilgotne środowisko, wcześniejsze stosowanie kropli z antybiotykiem, cukrzyca, obniżona odporność oraz noszenie aparatu słuchowego. W uchu widoczne bywają białe, szare lub czarne naloty przypominające watę lub wilgotną bibułę.
Objawem jest przede wszystkim uporczywy świąd, uczucie zatkania, tępy ból i wyciek, który nie reaguje na leczenie antybiotykiem. Grzybicę rozpoznaje lekarz na podstawie badania otoskopowego, czasem z pobraniem wymazu. Leczenie polega na dokładnym oczyszczeniu ucha i stosowaniu miejscowych leków przeciwgrzybiczych, a samodzielne wlewanie kropli z antybiotykiem często pogarsza sytuację.
Urazy mechaniczne i czyszczenie uszu
Błonę bębenkową łatwo uszkodzić patyczkiem higienicznym, spinką, zapałką lub innym przedmiotem wsuwanym do ucha. Nawet niewielkie otarcie naskórka wywołuje odczyn zapalny, a przy większym urazie dochodzi do perforacji. Mechaniczne drażnienie jest częstą przyczyną nawracających i przewlekłych stanów zapalnych przewodu słuchowego oraz błony bębenkowej u dorosłych.
Patyczki higieniczne dodatkowo wpychają woszczynę w głąb przewodu, gdzie tworzy czop utrudniający odpływ wilgoci. Usuwanie woszczyny przez osoby bez przeszkolenia, na przykład drutem czy szpilką, często kończy się zadrapaniem skóry i wtórną infekcją. Bezpieczniejsze jest usunięcie woszczyny w gabinecie lekarskim, a na co dzień wystarcza przemycie małżowiny i wejścia do przewodu.
Woda i wilgoć w uchu
Długotrwały kontakt ucha z wodą rozmiękcza naskórek przewodu słuchowego i sprzyja zakażeniom, które mogą przejść na błonę bębenkową. Problem dotyczy pływaków, nurków, osób korzystających z basenów i saun oraz mieszkańców wilgotnego klimatu. Woda zalegająca w przewodzie słuchowym wypłukuje ochronną warstwę lipidową skóry i tworzy dogodne warunki dla bakterii oraz grzybów.
Ryzyko zmniejsza dokładne osuszanie uszu po kąpieli, noszenie zatyczek przeznaczonych do pływania oraz unikanie kąpieli w zanieczyszczonej wodzie. Osoby z perforacją błony lub drenami wentylacyjnymi powinny skonsultować z laryngologiem zasady ochrony ucha przed wodą. W takich przypadkach woda dostająca się do ucha środkowego może wywołać silne zakażenie.
Barotrauma jako przyczyna zapalenia błony bębenkowej
Gwałtowne zmiany ciśnienia powietrza lub wody, występujące podczas lotu samolotem, nurkowania lub jazdy w górach, mogą uszkodzić błonę bębenkową. Gdy trąbka słuchowa nie wyrównuje ciśnienia, błona wciąga się do jamy bębenkowej, ulega przekrwieniu, a niekiedy pojawiają się krwawe wybroczyny i pęcherze. Taki stan nazywamy barotraumą ucha.
Ryzyko barotraumy rośnie przy przeziębieniu, alergicznym nieżycie nosa i obrzęku błony śluzowej, ponieważ trąbka słuchowa jest wtedy zwężona. Pomaga częste przełykanie, ziewanie i delikatna próba Valsalvy. Jeśli po locie lub nurkowaniu utrzymuje się ból, szum, zawroty głowy lub pogorszenie słuchu, należy zgłosić się do laryngologa, ponieważ możliwa jest perforacja błony.
Podrażnienia chemiczne i alergia
Błonę bębenkową mogą podrażnić substancje chemiczne, takie jak alkohol, woda utleniona w wysokim stężeniu, olejki eteryczne, środki czyszczące czy płyny stosowane do farbowania włosów. Podobnie działają niektóre krople do uszu, zwłaszcza zawierające neomycynę, które u części osób wywołują alergiczne zapalenie skóry przewodu słuchowego i błony.
Alergię kontaktową mogą wywołać także biżuteria, tworzywa sztuczne aparatów słuchowych i słuchawek oraz kosmetyki. Objawia się świądem, rumieniem, obrzękiem i sączeniem, a pod wpływem drapania łatwo dołącza się zakażenie bakteryjne. Leczenie wymaga ustalenia i wyeliminowania czynnika uczulającego, a wlewanie niezlecanych przez lekarza preparatów do ucha z uszkodzoną błoną jest niebezpieczne.
Choroby ogólnoustrojowe i rzadkie przyczyny
Rzadziej zapalenie błony bębenkowej bywa związane z chorobami ogólnoustrojowymi. Należą do nich ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń, dawniej nazywana ziarniniakiem Wegenera, oraz sarkoidoza i inne zapalenia naczyń. Objawy ze strony ucha mogą być pierwszym sygnałem choroby, a towarzyszy im często przewlekły nieżyt nosa, zapalenie zatok lub ból stawów.
Do rzadkich przyczyn zalicza się także półpasiec ucha, czyli zespół Ramsaya Hunta, wywołany reaktywacją wirusa ospy wietrznej i półpaśca. Towarzyszą mu pęcherzyki na małżowinie i w przewodzie słuchowym, silny ból, niedowład nerwu twarzowego i niekiedy niedosłuch. W przewlekłych, niereagujących na leczenie stanach zapalnych lekarz bierze pod uwagę także gruźlicę i nowotwory ucha.
Czynniki ryzyka zapalenia błony bębenkowej
Na zapalenie błony bębenkowej szczególnie narażone są małe dzieci, ponieważ ich trąbka słuchowa jest krótsza, szersza i położona bardziej poziomo niż u dorosłych. U starszych dzieci i dorosłych ryzyko zależy głównie od nawyków, chorób przewlekłych, alergii i higieny uszu. Do najważniejszych czynników ryzyka należą:
- częste infekcje górnych dróg oddechowych i zatok,
- przerost migdałka gardłowego i alergiczny nieżyt nosa,
- ekspozycja na dym tytoniowy,
- pływanie, nurkowanie i długotrwałe noszenie aparatu słuchowego,
- cukrzyca i inne stany obniżające odporność.
Znaczenie ma także uczęszczanie do żłobka lub przedszkola, gdzie wirusy szerzą się szybko, oraz brak szczepień przeciw pneumokokom. U niemowląt ryzyko zmniejsza wyłączne karmienie piersią w pierwszych miesiącach życia. Wiedza o tych czynnikach pozwala ograniczyć liczbę nawrotów, wcześniej rozpoznać pierwsze objawy choroby i szybciej rozpocząć leczenie.
Objawy zapalenia błony bębenkowej
Najbardziej charakterystycznym objawem jest ból ucha, który może mieć charakter kłujący, pulsujący lub rwący i nasilać się w nocy. Towarzyszy mu uczucie pełności, niedosłuch przewodzeniowy, szumy uszne oraz wyciek surowiczy, ropny lub krwisty. W pęcherzykowym zapaleniu błony bębenkowej ból jest zwykle bardzo silny, ale ustępuje po pęknięciu pęcherza.
U niemowląt i małych dzieci, które nie potrafią opisać dolegliwości, na chorobę wskazują płacz, niepokój, gorączka, szarpanie za ucho, utrata apetytu i zaburzenia snu. U dorosłych zwykle dominuje ból i wyciek. Obecność zawrotów głowy, niedowładu mięśni twarzy lub silnego bólu głowy wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.
Jak rozpoznaje się zapalenie błony bębenkowej
Rozpoznanie opiera się na badaniu otoskopowym, w którym lekarz ocenia kolor, przejrzystość i ruchomość błony bębenkowej oraz stan skóry przewodu słuchowego. Zaczerwienienie, pogrubienie, pęcherze lub tkanka ziarninowa wskazują na zapalenie. Przy wycieku lekarz może pobrać wymaz, aby ustalić rodzaj bakterii lub grzybów i dobrać skuteczny lek.
Leczenie zapalenia błony bębenkowej
Sposób leczenia zależy od przyczyny. Infekcje wirusowe zwykle ustępują samoistnie, a leczenie obejmuje leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, na przykład paracetamol lub ibuprofen. Zakażenia bakteryjne leczy się antybiotykami, miejscowymi lub doustnymi, a grzybicę lekami przeciwgrzybiczymi. Dobór terapii należy do lekarza, ponieważ krople stosowane na własną rękę mogą uszkodzić ucho.
W przypadku pęcherzykowego zapalenia błony bębenkowej stosuje się leki przeciwbólowe, a niekiedy antybiotyk lub krople miejscowe. Ziarninujące zapalenie wymaga często oczyszczenia ucha pod mikroskopem i leczenia ziarniny. Pacjent powinien chronić ucho przed wodą, nie wkładać do niego żadnych przedmiotów i zgłaszać się na kontrole, aż stan zapalny ustąpi.
Powikłania zapalenia błony bębenkowej
Nieleczone zapalenie błony bębenkowej może prowadzić do jej perforacji, czyli otworu w błonie. Perforacja zwykle goi się samoistnie w ciągu kilku tygodni, lecz duży ubytek lub nawracające infekcje mogą wymagać zabiegu, zwanego tympanoplastyką. Konsekwencją bywa przewlekły wyciek, nawracające zapalenia ucha i trwałe pogorszenie słuchu.
Rzadziej dochodzi do poważnych powikłań wewnątrzskroniowych i wewnątrzczaszkowych, takich jak zapalenie wyrostka sutkowatego, zapalenie błędnika, porażenie nerwu twarzowego, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub ropień mózgu. Dlatego silny ból głowy, gorączka, zawroty głowy, obrzęk za małżowiną albo niedowład twarzy wymagają natychmiastowej pomocy medycznej, najlepiej na szpitalnym oddziale ratunkowym.
Jak zapobiegać zapaleniu błony bębenkowej
Profilaktyka polega głównie na ograniczeniu infekcji górnych dróg oddechowych i ochronie przewodu słuchowego. Warto szczepić dzieci przeciw pneumokokom i grypie, często myć ręce, unikać dymu tytoniowego oraz leczyć alergie, przerost migdałka i zapalenie zatok. U niemowląt korzystne jest karmienie piersią w pierwszych miesiącach życia.
Higiena uszu ma równie duże znaczenie. Nie należy czyścić przewodu słuchowego patyczkami, spinkami ani innymi przedmiotami. Po kąpieli trzeba delikatnie osuszyć małżowinę, a pływając, używać zatyczek. Przed lotem samolotem lub nurkowaniem przy przeziębieniu warto skonsultować się z lekarzem, a w trakcie zmian ciśnienia często przełykać ślinę.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do laryngologa lub lekarza rodzinnego należy zgłosić się, gdy ból ucha utrzymuje się dłużej niż dobę lub dwie, pojawia się wyciek, nagle pogarsza się słuch albo szumy nie ustępują. Pilnej konsultacji wymagają także gorączka powyżej 39 stopni, ból ucha u niemowlęcia poniżej szóstego miesiąca życia oraz każdy ból lub wyciek po urazie ucha.
Natychmiast do szpitala należy zgłosić się przy obrzęku i zaczerwienieniu za uchem, niedowładzie mięśni twarzy, silnych zawrotach głowy, sztywności karku lub zaburzeniach świadomości. Do czasu wizyty można stosować leki przeciwbólowe i chronić ucho przed wodą, ale nie wolno wlewać do ucha żadnych kropli ani domowych środków bez zgody lekarza.
Najczęstsze pytania
Czy zapalenie błony bębenkowej jest zaraźliwe?
Samo zapalenie błony bębenkowej nie przenosi się z osoby na osobę, ale wywołujące je wirusy i bakterie mogą rozprzestrzeniać się drogą kropelkową. Osoba zakażona może zarazić innych infekcją górnych dróg oddechowych, która u części z nich spowoduje zapalenie ucha. Ryzyko jest największe w grupach dziecięcych, na przykład w żłobkach i przedszkolach.
Czy zapalenie błony bębenkowej może minąć samo?
Łagodne zapalenia wirusowe często ustępują samoistnie w ciągu kilku dni do dwóch tygodni. Jednak brak poprawy po 48 godzinach, narastający ból lub wyciek wymagają oceny lekarza, bo bakteryjne i grzybicze zapalenia bez leczenia mogą się przedłużać i powodować powikłania. Samoleczenie kroplami bywa szkodliwe.
Czy zapalenie błony bębenkowej powoduje utratę słuchu?
Najczęściej powoduje przemijające pogorszenie słuchu, które wynika z obrzęku błony, płynu w uchu środkowym lub wydzieliny w przewodzie. Słuch zwykle wraca po wyleczeniu. Trwałe niedosłuchy zdarzają się rzadko i dotyczą głównie nawracających infekcji, dużych perforacji, zakażeń ucha wewnętrznego oraz zaniedbanych, przewlekłych stanów zapalnych.
Podsumowanie
Zapalenie błony bębenkowej najczęściej wywołują wirusy i bakterie, rzadziej grzyby, urazy, woda, zmiany ciśnienia, substancje drażniące i choroby autoimmunologiczne. Większość przypadków ma łagodny przebieg, jednak silny ból, wyciek lub pogorszenie słuchu wymagają oceny lekarza. Szybka diagnoza i unikanie samoleczenia chronią błonę bębenkową przed perforacją i trwałymi powikłaniami.