Zapalenie nosa najczęściej wywołują wirusy przeziębieniowe, a drugą co do częstości przyczyną jest alergia na pyłki, roztocza i sierść zwierząt. Rzadziej odpowiadają za nie bakterie, drażniące substancje w powietrzu, leki, zmiany hormonalne oraz wady budowy nosa. Ustalenie właściwej przyczyny decyduje o tym, jakie leczenie przyniesie ulgę.
Jakie są najczęstsze przyczyny zapalenia nosa
Przyczyny zapalenia nosa dzielą się na kilka grup. Każda z nich uszkadza lub drażni błonę śluzową innym mechanizmem, ale efekt bywa podobny: obrzęk, nadmiar wydzieliny i uczucie zatkania. Warto znać te grupy, bo od nich zależy, czy wystarczy odpoczynek i nawilżanie, czy potrzebne będą leki przeciwalergiczne, antybiotyk lub zabieg.
- infekcje wirusowe, w tym przeziębienie, grypa i COVID-19
- alergeny wziewne: pyłki, roztocza, pleśnie i sierść zwierząt
- nadkażenie bakteryjne i zapalenie zatok
- czynniki drażniące: dym, smog i suche powietrze
- leki, zwłaszcza krople obkurczające stosowane zbyt długo
- zmiany hormonalne, na przykład w ciąży
- wady budowy nosa, polipy i przerost małżowin
Najczęściej wystarczy jedna z tych przyczyn, aby wywołać objawy, jednak u wielu osób nakładają się dwie lub trzy. Alergik z przerostem małżowin nosowych szybciej łapie infekcje, a osoba nadużywająca kropli do nosa pogłębia istniejący obrzęk. Dlatego trafna diagnoza wymaga spojrzenia na całokształt objawów i okoliczności ich pojawienia się.
Czym jest zapalenie nosa i jak się objawia
Zapalenie nosa, czyli nieżyt nosa (łac. rhinitis), to stan zapalny błony śluzowej wyścielającej jamę nosową. Błona ta nawilża, ogrzewa i oczyszcza wdychane powietrze. Gdy zostanie podrażniona, puchnie i produkuje więcej wydzieliny, co prowadzi do uczucia zatkanego nosa, kataru, kichania, swędzenia oraz spadku węchu. Objawy mogą dotyczyć jednej lub obu stron nosa.
Wyróżnia się zapalenie ostre, trwające do kilkunastu dni, oraz przewlekłe, utrzymujące się dłużej niż kilka tygodni. Lekarze dzielą też nieżyt nosa według przyczyny na zakaźny, alergiczny i niealergiczny. Ten podział ma znaczenie praktyczne, ponieważ każda z tych postaci wymaga innego postępowania i innych leków.
Wirusy jako najczęstsza przyczyna zapalenia nosa
Infekcje wirusowe powodują większość przypadków ostrego zapalenia nosa. Za typowe przeziębienie odpowiadają głównie rynowirusy, a także koronawirusy sezonowe, wirusy paragrypy i adenowirusy. Zakażenie następuje drogą kropelkową lub przez kontakt z zanieczyszczonymi dłońmi i powierzchniami, po czym wirus namnaża się w komórkach nabłonka nosa i uruchamia reakcję zapalną organizmu.
Objawy zwykle pojawiają się po jednym do trzech dniach od zakażenia i narastają przez kilka dni. Początkowo wydzielina jest wodnista, później gęstnieje i może zmieniać barwę na żółtawą lub zielonkawą, co nie oznacza jeszcze zakażenia bakteryjnego. Katar wirusowy ustępuje zazwyczaj w ciągu siedmiu do dziesięciu dni, choć kaszel i lekki obrzęk mogą utrzymywać się dłużej.
Grypa, COVID-19 i RSV
Nieżyt nosa towarzyszy także grypie, COVID-19 i zakażeniu wirusem RSV. W tych chorobach zwykle dołączają gorączka, bóle mięśni, osłabienie lub duszność, a przy COVID-19 często także utrata węchu i smaku. U małych dzieci i seniorów zakażenie RSV może prowadzić do poważniejszych powikłań ze strony dolnych dróg oddechowych.
Bakterie i nadkażenie w zapaleniu nosa i zatok
Bakteryjne zapalenie nosa rzadko występuje samodzielnie. Zwykle jest powikłaniem infekcji wirusowej, która powoduje obrzęk błony śluzowej, blokuje ujścia zatok i zatrzymuje w nich wydzielinę. W takich warunkach mnożą się bakterie, najczęściej pneumokoki, Haemophilus influenzae i Moraxella catarrhalis, co prowadzi do ostrego bakteryjnego zapalenia zatok przynosowych.
O nadkażeniu bakteryjnym przekonują zwłaszcza objawy trwające ponad dziesięć dni bez poprawy, ponowne pogorszenie po początkowej poprawie, wysoka gorączka powyżej 38,5 stopnia oraz silny, zwykle jednostronny ból twarzy nasilający się przy pochylaniu. Ostateczną ocenę stawia lekarz, który decyduje o ewentualnej antybiotykoterapii i jej czasie trwania.
Ostre zapalenie zatok najczęściej ustępuje samoistnie, a antybiotyk jest potrzebny tylko w części przypadków. Dotyczy to zwłaszcza łagodnych postaci choroby. Nadmierne stosowanie antybiotyków sprzyja lekooporności i nie skraca przebiegu infekcji wirusowej. Jeśli objawy są nasilone lub budzą niepokój, wskazana jest konsultacja z lekarzem rodzinnym lub laryngologiem.
Alergiczny nieżyt nosa
Alergiczny nieżyt nosa to nadmierna reakcja układu odpornościowego na nieszkodliwe substancje, zwane alergenami. Po kontakcie z alergenem komórki tuczne uwalniają histaminę i inne mediatory zapalne, co wywołuje kichanie, wodnisty katar, swędzenie nosa i oczu oraz obrzęk błony śluzowej. Schorzenie dotyczy znacznej części populacji i często zaczyna się w dzieciństwie.
Sezonowy alergiczny nieżyt nosa (katar sienny)
Katar sienny wywołują pyłki roślin w okresie ich pylenia. Wiosną dominują pyłki drzew, takich jak leszczyna, olcha i brzoza, późną wiosną i latem trawy, a pod koniec lata bylica i ambrozja. Nasilenie objawów zależy od pogody: wiatr i suche powietrze zwiększają stężenie pyłków, a deszcz je obniża.
Całoroczny alergiczny nieżyt nosa
Objawy utrzymujące się przez cały rok najczęściej powodują alergeny domowe: odchody roztoczy kurzu domowego, łupież i ślina zwierząt futerkowych, zarodniki pleśni oraz alergeny karaluchów. Nasilają się zwykle nocą, podczas sprzątania i w sezonie grzewczym, gdy w domu unosi się więcej kurzu. Przewlekły obrzęk przeważa tu nad kichaniem, więc dominuje uczucie zatkanego nosa.
Niealergiczny nieżyt nosa
Niealergiczny nieżyt nosa daje objawy podobne do alergii, ale badania alergologiczne nie wykazują uczulenia. Najczęstszą postacią jest nieżyt naczynioruchowy, w którym nadreaktywne naczynia krwionośne i regulujący je układ nerwowy reagują obrzękiem na bodźce, takie jak zmiana temperatury, intensywne zapachy, perfumy, dym czy alkohol. Rozpoznaje się go po wykluczeniu innych przyczyn.
- gwałtowne zmiany temperatury i wilgotności
- intensywne zapachy, perfumy i środki czystości
- alkohol oraz gorące i ostre potrawy
- silne emocje i wysiłek fizyczny
Postacią szczególną jest nieżyt nosa wywołany jedzeniem, zwany smakowym. Pojawia się podczas posiłku, zwłaszcza gorącego lub ostrego, i objawia się obfitym wodnistym katarem bez swędzenia i kichania. Inną odmianą jest nieżyt starczy, związany z wiekiem, w którym zmniejszona kontrola nad naczyniami i wydzielaniem śluzu powoduje przewlekły wodnisty katar u seniorów.
Zanieczyszczenie powietrza i dym tytoniowy
Drobne cząstki pyłu zawieszonego PM2,5 i PM10, tlenki azotu oraz ozon podrażniają nabłonek nosa i nasilają reakcje alergiczne. Mieszkańcy dużych miast i regionów z intensywnym ogrzewaniem węglem częściej zgłaszają przewlekły katar i zatkany nos. Wysokie stężenia smogu zwiększają też podatność na infekcje dróg oddechowych, ponieważ osłabiają mechanizmy oczyszczania nosa.
Dym tytoniowy, także bierny, uszkadza rzęski nabłonka, które odpowiadają za usuwanie śluzu i drobnoustrojów z nosa. Palacze częściej cierpią na przewlekły nieżyt nosa i zapalenie zatok, a dzieci narażone na dym w domu mają więcej infekcji. Podobnie działają opary z kominków, kadzidła, świece zapachowe i aerozole do sprzątania.
Suche powietrze i zmiany temperatury
Błona śluzowa nosa działa prawidłowo tylko wtedy, gdy jest dobrze nawilżona. Powietrze w ogrzewanych pomieszczeniach zimą często ma wilgotność poniżej 30 procent, co wysusza śluz, spowalnia pracę rzęsek i sprzyja powstawaniu strupów oraz drobnych krwawień. Suchy nos jest też mniej odporny na wirusy, co częściowo tłumaczy, dlaczego jesienią i zimą infekcje występują częściej.
Gwałtowne przejścia z mrozu do ciepłego wnętrza mogą wywołać przejściowy wodnisty katar, który wynika z odruchowego rozszerzenia naczyń błony śluzowej. Zimne powietrze nie powoduje infekcji samo w sobie, ale może zaostrzyć objawy u osób z nadreaktywnym nosem. Pomaga utrzymanie wilgotności w domu na poziomie 40-60 procent oraz płukanie nosa roztworem soli.
Leki i nadużywanie kropli do nosa
Polekowy nieżyt nosa (rhinitis medicamentosa) rozwija się u osób, które stosują krople lub aerozole obkurczające naczynia, zawierające ksylometazolinę lub oksymetazolinę, dłużej niż pięć do siedmiu dni. Po ustąpieniu działania leku naczynia rozszerzają się jeszcze mocniej, więc obrzęk wraca i skłania do ponownego użycia, co tworzy błędne koło uzależnienia od kropli.
Do nieżytu nosa mogą przyczyniać się także inne leki, o czym pacjenci często nie wiedzą. Mechanizm bywa różny: od rozszerzenia naczyń krwionośnych po nadwrażliwość na kwas acetylosalicylowy i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne. Opisano też działanie kilku innych grup preparatów, o których niewielu pacjentów pamięta.
- leki na nadciśnienie, na przykład beta-adrenolityki
- doustna antykoncepcja hormonalna
- inhibitory fosfodiesterazy typu 5
- niektóre leki psychotropowe
Jeśli katar pojawił się po rozpoczęciu nowej terapii, warto omówić to z lekarzem, zamiast samodzielnie odstawiać lek. Lekarz może zmienić preparat lub dawkę. Przy uzależnieniu od kropli zwykle stosuje się ich stopniowe odstawienie, często z pomocą sterydowego aerozolu do nosa przepisanego przez specjalistę. Postępowanie ustala lekarz.
Zmiany hormonalne i ciąża
Hormony wpływają na przepływ krwi w błonie śluzowej, dlatego zmiany hormonalne mogą wywołać zatkany nos bez infekcji i bez alergii. Nieżyt nosa ciążowy dotyczy części kobiet w ciąży, zwykle od drugiego trymestru, i ustępuje w ciągu dwóch tygodni po porodzie. Wzrost stężenia estrogenów i objętości krwi sprzyja obrzękowi małżowin nosowych.
Zatkany nos i obrzęk błony śluzowej mogą towarzyszyć także niedoczynności tarczycy, zmianom w okresie dojrzewania oraz stosowaniu hormonalnej antykoncepcji. Przy przewlekłym, niewyjaśnionym katarze lekarz może zlecić badanie hormonów tarczycy. W ciąży należy unikać samodzielnego stosowania kropli obkurczających i innych leków bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.
Skrzywiona przegroda, polipy i przerost małżowin
Skrzywiona przegroda nosa, często wynik urazu lub nieprawidłowego rozwoju kości twarzy, zwęża jedną stronę jamy nosowej. Pojawia się wówczas jednostronne zatkanie, nawracające infekcje i zapalenia zatok, a czasem krwawienia z nosa. Obok skrzywienia przegrody utrudniony przepływ powietrza i zaleganie wydzieliny powodują także inne zmiany strukturalne.
- polipy nosa
- przerost małżowin nosowych dolnych
- przerost migdałka gardłowego u dzieci
- rzadziej ciała obce i guzy nosa
Polipy nosa to miękkie, łagodne zmiany powstające na tle przewlekłego zapalenia, często związanego z astmą, nadwrażliwością na aspirynę lub przewlekłym zapaleniem zatok. Powodują zatkanie nosa, spadek węchu i uczucie ucisku w twarzy. Rozpoznanie wymaga badania laryngologicznego z endoskopią, a leczenie obejmuje sterydy donosowe, a w razie potrzeby zabieg operacyjny.
Czynniki zawodowe
Nieżyt nosa może być związany z wykonywanym zawodem, a w niektórych przypadkach bywa uznawany za chorobę zawodową. Pyły mąki i drewna, lateks, izocyjaniany, kwasy, rozpuszczalniki oraz opary ze spawania lub lakierowania uczulają lub podrażniają błonę śluzową u osób narażonych przez długi czas. Szczególnie dotyczy to piekarzy, stolarzy, fryzjerów, malarzy, pracowników laboratoriów i służby zdrowia.
Charakterystyczne jest to, że objawy nasilają się w pracy i słabną w weekendy lub podczas urlopu. Takie spostrzeżenie warto zgłosić lekarzowi medycyny pracy. Podstawą profilaktyki jest ograniczenie ekspozycji: wentylacja, maski ochronne, zamiana substancji na mniej szkodliwe oraz regularne kontrole stanu zdrowia pracowników narażonych na pyły i chemikalia.
Refluks i choroby współistniejące
Refluks żołądkowo-przełykowy może docierać do gardła i nosogardła, podrażniać błonę śluzową i nasilać uczucie spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła. U części osób z przewlekłym katarem objawy łagodnieją po leczeniu refluksu. Związek ten jest wciąż badany i nie został jednoznacznie potwierdzony u wszystkich pacjentów.
Przewlekły lub nawracający nieżyt nosa, szczególnie z ropną wydzieliną, polipami i spadkiem węchu od wczesnego wieku, wymaga poszukiwania chorób podstawowych. Choroby te są rzadkie, lecz ich wczesne rozpoznanie ma duże znaczenie dla dalszego rokowania. Diagnostyką zajmują się laryngolog, alergolog, immunolog lub pulmonolog, w zależności od towarzyszących objawów.
Najczęstszą chorobą współistniejącą z nieżytem nosa jest astma. Współwystępuje z nim szczególnie często u osób z alergią. Taką zależność opisuje koncepcja jednej drogi oddechowej, według której nos i oskrzela reagują na te same bodźce. Skuteczna kontrola nosa często poprawia przebieg astmy, dlatego lekarze oceniają oba narządy jednocześnie.
Przyczyny zapalenia nosa u dzieci
U dzieci zapalenie nosa wywołują najczęściej infekcje wirusowe, które mogą się powtarzać nawet osiem do dwunastu razy w roku, zwłaszcza po rozpoczęciu uczęszczania do żłobka lub przedszkola. Niedojrzały układ odpornościowy, bliski kontakt z rówieśnikami i częste wkładanie rąk do buzi i nosa sprzyjają przenoszeniu patogenów. Taka częstość infekcji bywa fizjologiczna.
Drugą ważną przyczyną jest przerost migdałka gardłowego, który blokuje tylne ujścia nosa. Dziecko oddycha wtedy przez usta, chrapie, ma nawracające zapalenia ucha środkowego i stale otwartą buzię. Jednostronny, cuchnący wyciek z nosa u małego dziecka może świadczyć o ciele obcym, które wymaga pilnego usunięcia przez lekarza.
Jak lekarz ustala przyczynę zapalenia nosa
Rozpoznanie zaczyna się od wywiadu: lekarz pyta o czas trwania objawów, porę ich nasilenia, kontakt z alergenami, leki, miejsce pracy i choroby w rodzinie. Następnie ogląda nos, gardło i uszy, a w razie potrzeby wykonuje endoskopię nosa. To badanie pozwala ocenić przegrodę, małżowiny, polipy i charakter wydzieliny. W zależności od podejrzenia zleca się dodatkowe badania.
- skórne testy punktowe z alergenami wziewnymi
- oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi
- wymaz z nosa lub posiew wydzieliny w wybranych przypadkach
- tomografia komputerowa zatok przy przewlekłych objawach
Wyniki badań alergologicznych interpretuje się łącznie z objawami, ponieważ dodatni test nie zawsze oznacza, że alergen wywołuje dolegliwości. Tomografię komputerową zatok zleca się głównie wtedy, gdy objawy trwają ponad dwanaście tygodni lub planowany jest zabieg. Bez wyraźnych wskazań lekarze nie wykonują rutynowo posiewów ani zdjęć rentgenowskich zatok.
Kiedy zapalenie nosa wymaga wizyty u lekarza
Większość infekcji wirusowych nosa mija samoistnie w ciągu około tygodnia. Konsultacja jest jednak potrzebna, gdy objawy utrzymują się dłużej niż dziesięć dni, narastają po okresie poprawy lub towarzyszy im wysoka gorączka. Do lekarza należy zgłosić się szybko także w przypadku niemowląt, kobiet w ciąży i osób z chorobami przewlekłymi. Pilnej oceny wymagają szczególnie sygnały ostrzegawcze.
- obrzęk, zaczerwienienie lub ból wokół oka
- silny ból głowy ze sztywnością karku
- trudny do zatrzymania krwotok z nosa
- jednostronne zatkanie z cuchnącą wydzieliną u dziecka
Część z nich, jak obrzęk wokół oka czy ból głowy ze sztywnością karku, może oznaczać rzadkie, ale groźne powikłania zapalenia zatok, takie jak zapalenie tkanek oczodołu lub opon mózgowo-rdzeniowych. W takich sytuacjach nie należy czekać na samoistną poprawę, tylko natychmiast skontaktować się z lekarzem lub wezwać pomoc medyczną, a przy krwotoku i zaburzeniach świadomości zadzwonić pod numer 112.
Jak zmniejszyć ryzyko zapalenia nosa
Zapobieganie zależy od przyczyny. W przypadku infekcji wirusowych podstawą jest higiena rąk, unikanie kontaktu z osobami chorymi, szczepienia przeciw grypie i COVID-19 oraz wietrzenie pomieszczeń. Regularne płukanie nosa izotonicznym roztworem soli mechanicznie pomaga usuwać wirusy, alergeny i nadmiar śluzu, a przy okazji nawilża błonę śluzową.
W alergii skuteczne jest unikanie alergenów: zamykanie okien w szczycie pylenia, pranie pościeli w wysokiej temperaturze, pokrowce przeciwroztoczowe, kontrola wilgotności oraz ograniczenie kontaktu ze zwierzętami uczulającymi. W nieżycie niealergicznym i polekowym kluczowe jest rozpoznanie czynnika wyzwalającego i unikanie go, a także stosowanie kropli obkurczających wyłącznie krótko.
Najczęstsze pytania o przyczyny zapalenia nosa
Czy zimno powoduje zapalenie nosa?
Samo zimno nie wywołuje infekcji, ponieważ wirusy są bezpośrednią przyczyną przeziębienia. Wychłodzenie może jednak osłabiać lokalne mechanizmy obronne błony śluzowej i nasilać objawy u osób z nadreaktywnym nosem. Dodatkowo zimą dłużej przebywamy w zamkniętych, suchych i zatłoczonych pomieszczeniach, co ułatwia przenoszenie wirusów między ludźmi.
Czy zapalenie nosa jest zaraźliwe?
Zaraźliwe jest zapalenie nosa wywołane wirusami i bakteriami. Wirusy przenoszą się drogą kropelkową oraz przez kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami, a chory zaraża najczęściej w pierwszych dniach objawów. Alergiczny, naczynioruchowy i polekowy nieżyt nosa nie przenosi się na innych ludzi, nawet przy bliskim kontakcie.
Jak odróżnić alergię od przeziębienia?
Przeziębienie rozwija się stopniowo, trwa do dziesięciu dni i często towarzyszy mu ból gardła, kaszel oraz gorączka. Alergia wywołuje napadowe kichanie, wodnisty katar oraz swędzenie nosa i oczu, a objawy utrzymują się tak długo, jak trwa kontakt z alergenem. Gorączka nie występuje w alergii. Przy wątpliwościach warto wykonać testy alergiczne.