Zapalenie przedsionka nosa najczęściej wywołuje zakażenie bakteryjne skóry i mieszków włosowych, głównie gronkowcem złocistym (Staphylococcus aureus). Bakterie wnikają przez mikrouszkodzenia naskórka, które powstają przy dłubaniu w nosie, wyrywaniu włosków, częstym wydmuchiwaniu nosa lub noszeniu kolczyka. Rzadziej przyczyną są wirusy, grzyby, alergie, choroby skóry oraz cukrzyca.
Najczęstsze przyczyny zapalenia przedsionka nosa w skrócie
Zapalenie przedsionka nosa to stan zapalny skóry wyściełającej wejście do jamy nosowej. Jego przyczyny można podzielić na mechaniczne, zakaźne i ogólnoustrojowe. W praktyce kilka czynników zwykle nakłada się na siebie: uraz otwiera drogę bakteriom, a osłabiona odporność lub suche powietrze utrudniają gojenie. Najważniejsze przyczyny to:
- zakażenie gronkowcem złocistym i innymi bakteriami
- dłubanie w nosie i inne drobne urazy
- wyrywanie lub przycinanie włosków nosowych
- kolczyki, cewniki donosowe i sprzęt do tlenoterapii
- przewlekły katar, alergia i suchość skóry nozdrzy
- cukrzyca i obniżona odporność
- infekcje wirusowe i grzybicze
Każda z tych przyczyn działa nieco inaczej, ale wspólny mianownik jest ten sam: naruszona bariera skórna i obecność drobnoustrojów. Dlatego leczenie zawsze obejmuje nie tylko zwalczenie infekcji, lecz także usunięcie czynnika, który ją wywołał. Bez tego stan zapalny wraca i może przybrać postać przewlekłą.
Czym jest przedsionek nosa i dlaczego łatwo ulega zapaleniu
Przedsionek nosa to najbardziej wysunięty do przodu odcinek jamy nosowej, położony tuż za nozdrzami. Jest wyścielony skórą, a nie błoną śluzową, i porośnięty grubymi włoskami zwanymi vibrissae. Włoski te zatrzymują pyły i drobnoustroje, ale ich mieszki bywają miejscem łatwego rozwoju bakterii.
Skóra przedsionka jest cienka, bogato unaczyniona i stale narażona na wysuszenie oraz mechaniczne drażnienie. Zawsze jest tu obecna flora bakteryjna, a wilgotny, ciepły mikroklimat sprzyja jej namnażaniu. Wystarczy niewielkie pęknięcie naskórka, aby naturalni mieszkańcy skóry stali się przyczyną zakażenia i bolesnego stanu zapalnego.
Zakażenie gronkowcem złocistym jako główna przyczyna
Gronkowiec złocisty odpowiada za zdecydowaną większość przypadków bakteryjnego zapalenia przedsionka nosa. Bakteria ta wytwarza toksyny i enzymy niszczące tkanki, dlatego zakażenie bywa bolesne i szybko powoduje obrzęk. Na początku pojawiają się zaczerwienienie i strupki, a w cięższych przypadkach ropne krosty, czyli zapalenie mieszków włosowych.
Gdy infekcja obejmuje głębsze warstwy skóry, powstaje czyrak, czyli bolesny, ropny guzek wokół mieszka włosowego. Czasem łączy się kilka sąsiednich ognisk i tworzy się czyrak mnogi. Rzadziej zakażenie przybiera postać liszajca wywołanego gronkowcem lub paciorkowcem albo róży, w której skóra staje się jaskrawoczerwona, obrzęknięta i wyraźnie odgraniczona od zdrowej.
Nosicielstwo gronkowca w nosie
Przedsionek nosa jest głównym rezerwuarem gronkowca złocistego u człowieka. Szacuje się, że bakterię tę nosi w nosie stale około jednej piątej dorosłych, a kolejne 30 procent nosi ją okresowo. Nosiciele zwykle nie mają żadnych objawów, ale to często ich własne bakterie powodują zakażenie po urazie skóry.
Nosicielstwo zwiększa ryzyko zakażeń nie tylko w nosie, lecz także w innych częściach ciała, ponieważ bakterie przenoszą się na dłonie. Częściej dotyczy osób z cukrzycą, atopowym zapaleniem skóry, pracowników ochrony zdrowia i pacjentów dializowanych. U części chorych wykrywa się szczepy oporne na metycylinę, czyli MRSA, które trudniej leczyć.
Dłubanie w nosie i drobne urazy
Dłubanie w nosie to jedna z najczęstszych przyczyn zapalenia przedsionka nosa. Paznokcie uszkadzają delikatny naskórek, a jednocześnie przenoszą do nosa bakterie z opuszków palców. Efektem są mikrorany, strupki i stan zapalny, który skłania do dalszego drapania. Powstaje błędne koło, w którym uraz podtrzymuje infekcję, a infekcja nasila swędzenie.
Podobnie działają inne drobne urazy: energiczne wycieranie nosa chusteczką, wsuwanie do nozdrzy patyczków higienicznych, uderzenia w nos czy ocieranie przez brzeg maseczki. Wystarczy niewidoczne gołym okiem uszkodzenie skóry, by gronkowce przeniknęły do mieszków włosowych. Dlatego u dzieci i osób z nawykowym manipulowaniem przy nosie zapalenie przedsionka nawraca wyjątkowo często.
Wyrywanie i przycinanie włosków z nosa
Wyrywanie włosków nosowych niszczy mieszki i otwiera wejście dla bakterii. W miejscu usuniętego włoska powstaje mikroranka, która może zamienić się w zapalenie mieszka włosowego lub czyrak. Ryzyko jest większe, gdy włoski wyrywa się pęsetą, woskiem lub depilatorem, a narzędzia nie są czyste.
Włoski w przedsionku pełnią funkcję filtra, dlatego nie należy ich usuwać, a jedynie w razie potrzeby delikatnie przycinać zaokrąglonymi nożyczkami lub trymerem. Po każdym zabiegu warto oczyścić narzędzie alkoholem. Wrastające włoski również mogą wywołać stan zapalny, ponieważ skóra traktuje je jak ciało obce i reaguje bolesnym grudkiem.
Przewlekły katar, alergia i częste wydmuchiwanie nosa
Podczas przeziębienia, alergicznego nieżytu nosa czy zapalenia zatok wydzielina stale zwilża i podrażnia skórę nozdrzy, a częste wycieranie nosa dodatkowo ją uszkadza. Skóra pęka, pokrywa się strupkami i staje się łatwym celem dla bakterii. Zapalenie przedsionka bywa więc powikłaniem zwykłego kataru, zwłaszcza u dzieci.
Alergicy mają dodatkowy problem: swędzenie nosa zachęca do pocierania i drapania, a leki obkurczające stosowane zbyt długo wysuszają błonę śluzową. Pomaga nawilżanie nozdrzy maścią z wazeliną lub solą fizjologiczną oraz delikatne osuszanie nosa miękką chusteczką, bez pocierania. Skuteczne leczenie alergii zmniejsza też ryzyko nawrotów zapalenia.
Kolczyki w nosie i zabiegi kosmetyczne
Kolczyk w skrzydełku lub przegrodzie nosa tworzy stałą drogę dla bakterii przez skórę. Zakażenie jest szczególnie prawdopodobne w pierwszych tygodniach po przekłuciu, gdy kanał rany jeszcze się goi. Sprzyjają mu dotykanie biżuterii brudnymi rękami, tani metal wywołujący alergię kontaktową oraz zbyt ciasne lub zbyt luźne zapięcie.
Ryzyko dotyczy też zabiegów wykonywanych w domu lub w salonach bez właściwej higieny, takich jak depilacja woskiem wnętrza nozdrzy czy przekłuwanie pistoletem. Przy kolczyku nie należy zmieniać biżuterii w trakcie gojenia i warto stosować materiały hipoalergiczne, na przykład tytan implantacyjny. Ropna wydzielina wokół kolczyka wymaga konsultacji lekarskiej.
Cewniki donosowe, tlenoterapia i sprzęt do wentylacji
Zapalenie przedsionka może być skutkiem stosowania sprzętu medycznego. Kaniule donosowe do tlenoterapii, sondy żołądkowe oraz maski i wkładki do aparatów CPAP uciskają skórę nozdrzy, wysuszają ją i powodują otarcia. Tlen podawany bez nawilżenia dodatkowo przesusza skórę. U osób stosujących sprzęt długo ryzyko owrzodzeń i zakażeń wyraźnie rośnie.
W takiej sytuacji ważne jest regularne czyszczenie sprzętu zgodnie z zaleceniami producenta, zmiana ułożenia kaniul oraz stosowanie nawilżaczy powietrza lub tlenu. Pomagają także dopasowane rozmiary wkładek. Zgłoszenie bolesności lub strupów personelowi medycznemu na wczesnym etapie pozwala uniknąć rozwoju owrzodzenia i poważniejszego zakażenia.
Suche powietrze, pył i inne czynniki środowiskowe
Suche powietrze w ogrzewanych pomieszczeniach zimą oraz w klimatyzowanych biurach wysusza skórę przedsionka. Pękający naskórek traci funkcję bariery, a pod strupkami łatwo namnażają się bakterie. Podobnie działają dym tytoniowy, pyły przemysłowe, opary chemiczne i długotrwały pobyt w zapylonym środowisku, na przykład na budowie czy w stolarni.
Zimą dodatkowo pogarszają sytuację mróz i wiatr, które wysuszają i podrażniają delikatną skórę nosa, a po wejściu do ciepłego pomieszczenia pojawia się pieczenie. Pomaga nawilżacz powietrza utrzymujący wilgotność na poziomie 40–60 procent oraz cienka warstwa neutralnej maści nawilżającej, nakładana na wejście do nosa wieczorem lub przed wyjściem na mróz.
Atopowe zapalenie skóry, łojotok i alergia kontaktowa
U osób z atopowym zapaleniem skóry bariera naskórkowa jest osłabiona, a skóra suchsza i bardziej podatna na zakażenia, także w przedsionku nosa. Podobnie działa łojotokowe zapalenie skóry, które obejmuje okolice nosa i sprzyja złuszczaniu oraz zaczerwienieniu. Pęknięcia w tych miejscach łatwo zasiedlane są przez gronkowca złocistego.
Odrębną przyczyną jest alergiczne zapalenie kontaktowe skóry. Wywołują je kosmetyki, maści z antybiotykami, lateks, nikiel w biżuterii czy konserwanty w kroplach do nosa. Skóra reaguje wtedy swędzeniem, wypryskiem i sączeniem, a podrapane zmiany szybko ulegają nadkażeniu. Rozpoznanie ułatwiają testy płatkowe wykonywane przez dermatologa lub alergologa.
Wirusowe zapalenie przedsionka nosa
Wirus opryszczki pospolitej (HSV-1) może wywołać zmiany w przedsionku nosa, szczególnie przy nawrotowej infekcji. Pojawiają się wtedy grupki drobnych pęcherzyków na zaczerwienionej skórze, którym towarzyszy pieczenie lub mrowienie. Pęcherzyki pękają, tworząc nadżerki i strupy, a całość goi się zwykle w ciągu 7–10 dni.
Nawrót mogą wywołać osłabienie odporności, stres, infekcje, promieniowanie ultrafioletowe i miesiączka. Opryszczkę łatwo pomylić z bakteryjnym zapaleniem mieszków włosowych, dlatego przy nawracających zmianach warto zgłosić się do lekarza. Leczenie obejmuje miejscowe lub doustne leki przeciwwirusowe, najskuteczniejsze, gdy rozpocznie się je w pierwszej dobie objawów, a nadkażenie bakteryjne wymaga osobnej terapii.
Zakażenia grzybicze i inne rzadkie przyczyny
Grzyby, zwłaszcza Candida, rzadko atakują zdrową skórę przedsionka. Zakażenie drożdżakowe pojawia się najczęściej po długotrwałym stosowaniu antybiotyków, sterydów lub u osób z cukrzycą i osłabioną odpornością. Skóra jest wtedy zaczerwieniona, wilgotna i błyszcząca, z drobnymi grudkami satelitarnymi poza głównym ogniskiem oraz białawym nalotem.
Do rzadszych przyczyn należą bakterie Gram-ujemne, na przykład Pseudomonas aeruginosa, które zasiedlają skórę osób hospitalizowanych, oraz paciorkowce wywołujące liszajec i różę. W wyjątkowych sytuacjach przyczyną są także gruźlica skóry, kiła, sarkoidoza czy ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń, dlatego oporne na leczenie zmiany wymagają diagnostyki.
Cukrzyca i obniżona odporność
Wysoki poziom glukozy osłabia funkcję białych krwinek i sprzyja namnażaniu bakterii, dlatego osoby z cukrzycą częściej chorują na czyraki i zapalenia mieszków włosowych. Zakażenia u nich przebiegają dłużej i częściej nawracają. Nawracające zapalenie przedsionka nosa bywa pierwszą wskazówką, że warto sprawdzić poziom cukru we krwi.
Podobnie działają inne stany obniżające odporność: zakażenie HIV, przewlekła choroba nerek, niedożywienie, otyłość, nowotwory oraz leczenie chemioterapią, glikokortykosteroidami lub lekami biologicznymi. U takich osób infekcja może rozwijać się szybciej, obejmować większy obszar i wymagać wcześniejszego włączenia leczenia ogólnego, a nie tylko maści.
Leki i terapie, które zwiększają ryzyko
Niektóre leki wysuszają skórę lub zaburzają jej gojenie. Długotrwałe krople obkurczające, donosowe preparaty z kortykosteroidami czy izotretynoina mogą powodować suchość, pękanie i strupy w przedsionku nosa. Inhibitory receptora EGFR, stosowane w onkologii, często wywołują zapalenie mieszków włosowych o charakterze krostkowym, także na twarzy.
Samodzielne, długotrwałe stosowanie maści z antybiotykiem również nie jest obojętne: sprzyja uczuleniom kontaktowym i selekcji opornych szczepów bakterii. Jeśli lek stosowany do nosa wydaje się pogarszać stan skóry, nie należy go przerywać ani zastępować innym bez rozmowy z lekarzem, który oceni, czy to działanie niepożądane, czy nadkażenie.
Objawy zapalenia przedsionka nosa
Obraz choroby zależy od przyczyny i nasilenia zakażenia, ale zwykle zmiany dotyczą jednej lub obu stron nosa i są wyraźnie bolesne przy dotyku. Lekarz rozpoznaje je na podstawie badania i wywiadu, a wymaz z nosa pozwala dobrać antybiotyk w przypadkach nawracających. Najczęstsze objawy to:
- ból i tkliwość nozdrzy
- zaczerwienienie i obrzęk skóry
- strupy, nadżerki i pęknięcia
- drobne krosty lub bolesny guzek
- swędzenie i pieczenie
- uczucie zatkanego nosa po jednej stronie
Gorączka, silny ból promieniujący do twarzy, szybko narastający obrzęk nosa lub wargi górnej albo powiększone węzły chłonne szyi sugerują cięższe zakażenie. Objawy mogą przypominać zapalenie zatok, jednak w zapaleniu przedsionka zmiany widać gołym okiem tuż przy wejściu do nosa, a ból nasila się po dotknięciu nozdrza.
Powikłania zapalenia przedsionka nosa
Najczęstszym powikłaniem jest czyrak lub ropień w obrębie nosa, a także rozlane zapalenie tkanki podskórnej, czyli cellulitis. Zakażenie może rozszerzyć się na wargę górną, policzek i okolicę oczodołu. Nawracające stany zapalne prowadzą czasem do bliznowacenia i trwałego zwężenia lub deformacji nozdrza.
Zakrzepowe zapalenie zatoki jamistej
Poważnym, choć rzadkim powikłaniem jest zakrzepowe zapalenie zatoki jamistej. Żyły z okolicy nosa i górnej wargi łączą się z żyłami oczodołu i zatoką jamistą w podstawie czaszki, a tak zwany trójkąt niebezpieczny twarzy obejmuje właśnie ten obszar. Dlatego wyciskanie czyraków w nosie jest ryzykowne i nie wolno go wykonywać.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do lekarza rodzinnego lub otolaryngologa należy zgłosić się, gdy objawy nie ustępują w ciągu 3–4 dni, nasilają się, nawracają lub towarzyszy im gorączka. Pilnej konsultacji wymagają osoby z cukrzycą, z obniżoną odpornością oraz małe dzieci. Zmiana w przedsionku nosa nie powinna być leczona na własną rękę dłużej niż kilka dni.
Pilna pomoc jest potrzebna, gdy zakażenie zaczyna rozprzestrzeniać się poza nos. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których obrzęk szybko obejmuje twarz, a stan ogólny pogarsza się z godziny na godzinę. Wezwij pogotowie lub zgłoś się natychmiast na izbę przyjęć, jeśli wystąpi którykolwiek z poniższych objawów:
- wysoka gorączka i dreszcze
- silny ból głowy
- obrzęk i zaczerwienienie powiek lub okolicy oka
- ból gałki ocznej, wytrzeszcz lub podwójne widzenie
- szybko rozszerzające się zaczerwienienie twarzy
- senność lub splątanie
Nie należy czekać na poprawę w domu ani próbować leczyć się samodzielnie, jeśli występuje któryś z tych objawów. Szybkie rozpoczęcie leczenia, często dożylnego, w szpitalu zmniejsza ryzyko poważnych powikłań. Po opanowaniu ostrego stanu lekarz zaplanuje dalsze postępowanie i ewentualne badania w kierunku nosicielstwa.
Jak leczy się zapalenie przedsionka nosa
Leczenie zależy od przyczyny. Łagodne bakteryjne zapalenie mieszków zwykle leczy się miejscowo maścią z antybiotykiem, na przykład z mupirocyną, stosowaną przez kilka dni, po delikatnym usunięciu strupków. Przy czyraku, ropniu lub rozległym zapaleniu lekarz włącza antybiotyk doustny, a duży ropień może wymagać nacięcia i drenażu wykonanego przez specjalistę.
Zakażenia wirusowe leczy się lekami przeciwwirusowymi, a grzybicze preparatami przeciwgrzybiczymi. Przy infekcji wywołanej przez MRSA dobiera się antybiotyk na podstawie antybiogramu. Wspomagająco stosuje się ciepłe, wilgotne okłady na dojrzewający czyrak i nawilżanie skóry. Zmian nie wolno wyciskać ani przekłuwać, a antybiotyku nie należy odstawiać po pierwszej poprawie, bez zgody lekarza.
Jak zapobiegać zapaleniu przedsionka nosa
Profilaktyka polega na ochronie bariery skórnej i ograniczeniu urazów. Należy unikać dłubania w nosie i wyrywania włosków, skracać paznokcie i myć ręce przed dotykaniem twarzy. Wydmuchując nos, trzeba robić to delikatnie, jedną dziurką po drugiej, zwłaszcza podczas kataru. Pomagają też następujące nawyki:
- nawilżanie powietrza w sezonie grzewczym
- smarowanie nozdrzy wazeliną lub maścią nawilżającą podczas kataru
- higiena kolczyka oraz biżuteria z materiałów hipoalergicznych
- regularne czyszczenie sprzętu do tlenoterapii i CPAP
- leczenie alergii i kontrola cukrzycy
U osób z nawracającymi czyrakami lekarz może zlecić wymaz z nosa i, w razie potrzeby, krótką kurację eliminującą nosicielstwo gronkowca, zwykle z użyciem mupirocyny donosowej. Czasem łączy się ją z myciem ciała środkiem antyseptycznym. Taką kurację powinien nadzorować lekarz, ponieważ nadużywanie antybiotyków miejscowych sprzyja oporności bakterii.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zapalenie przedsionka nosa jest zaraźliwe?
Zapalenie wywołane gronkowcem zwykle nie przenosi się łatwo między zdrowymi osobami, lecz bakterie z zakażonej skóry mogą dostać się na dłonie i dalej na inne osoby lub inne miejsca ciała. Zaraźliwe są zwłaszcza liszajec i opryszczka. Warto więc często myć ręce, nie dzielić ręczników i nie dotykać zmian.
Ile trwa zapalenie przedsionka nosa?
Łagodne zapalenie mieszków włosowych goi się zwykle w ciągu kilku dni do dwóch tygodni po rozpoczęciu leczenia. Czyrak dojrzewa kilka dni, a pełne wygojenie może zająć nawet 2–3 tygodnie. Opryszczka ustępuje po 7–10 dniach. Brak poprawy po 3–4 dniach to wskazanie do kontroli lekarskiej.
Podsumowanie
Zapalenie przedsionka nosa wywołują przede wszystkim bakterie, głównie gronkowiec złocisty, które wnikają przez uszkodzony naskórek. Do uszkodzeń prowadzą dłubanie, wyrywanie włosków, częste wycieranie nosa, kolczyki i sprzęt medyczny. Ryzyko zwiększają cukrzyca, alergie i suche powietrze. Wczesne leczenie i unikanie urazów zapobiegają powikłaniom i nawrotom.