Jakie są przyczyny zrostowego zapalenia ucha środkowego?

dr Anna Nowak
Opublikowano: 21 września 2026
Zdjęcie artykułu

Zrostowe zapalenie ucha środkowego powstaje najczęściej wskutek długotrwałej dysfunkcji trąbki słuchowej, przewlekłych lub nawracających stanów zapalnych ucha środkowego oraz następstw urazów i operacji. Prowadzi do tego proces bliznowacenia: błona śluzowa tworzy zrosty, które ograniczają ruchomość błony bębenkowej i kosteczek słuchowych oraz pogarszają słuch.

Czym jest zrostowe zapalenie ucha środkowego

Zrostowe zapalenie ucha środkowego (otitis media adhaesiva) to przewlekła choroba, w której w jamie bębenkowej powstają pasma włóknistej tkanki łącznej. Zrosty łączą błonę bębenkową ze ścianą jamy bębenkowej, z kosteczkami słuchowymi lub same kosteczki między sobą. Ucho środkowe traci elastyczność, a przewodzenie dźwięków staje się nieefektywne.

Choroba rozwija się powoli, często przez wiele miesięcy lub lat. Wyróżnia się postać, w której błona bębenkowa jest zapadnięta i przyrośnięta do struktur wewnętrznych, oraz postać z obecnością blizn i pasm w jamie bębenkowej przy względnie zachowanym kształcie błony. Obie formy skutkują niedosłuchem przewodzeniowym.

Jak działa zdrowe ucho środkowe

Aby zrozumieć przyczyny zrostów, warto poznać prawidłową budowę. Ucho środkowe to powietrzna jama w kości skroniowej, ograniczona błoną bębenkową. Zawiera trzy kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko i strzemiączko. Przekazują one drgania dźwiękowe do ucha wewnętrznego, wzmacniając je i dopasowując do środowiska płynnego ślimaka.

Prawidłowe działanie wymaga wyrównanego ciśnienia po obu stronach błony bębenkowej. Zapewnia je trąbka słuchowa (Eustachiusza), łącząca jamę bębenkową z nosogardłem. Otwiera się podczas przełykania i ziewania, wpuszczając powietrze. Wyrównane ciśnienie i sprawny drenaż śluzu chronią ucho środkowe przed zmianami zapalnymi i bliznowaceniem.

Główna przyczyna: przewlekła dysfunkcja trąbki słuchowej

Najważniejszym czynnikiem rozwoju zrostów jest przewlekła niedrożność lub zaburzona praca trąbki słuchowej. Gdy powietrze nie dociera do jamy bębenkowej, tlen jest wchłaniany przez błonę śluzową, a w uchu środkowym powstaje podciśnienie. Błona bębenkowa wciąga się do wnętrza, a śluzówka ulega przewlekłemu podrażnieniu.

Długotrwałe podciśnienie sprzyja gromadzeniu się płynu i rozwojowi stanu zapalnego. Z czasem błona śluzowa grubieje, a w miejscach ciągłego kontaktu z błoną bębenkową powstają zrosty. Dlatego leczenie przyczyn zaburzeń wentylacji ucha środkowego jest kluczowe dla zapobiegania chorobie.

Przyczyny niedrożności trąbki słuchowej

Trąbka słuchowa może być zablokowana z kilku powodów. Najczęstsze z nich to:

  • przerost migdałka gardłowego, zwłaszcza u dzieci,
  • przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa i zatok,
  • skrzywienie przegrody nosowej,
  • alergie wziewne i pokarmowe,
  • nowotwory nosogardła, rzadziej, lecz ważne diagnostycznie.

Każdy z tych czynników utrudnia przepływ powietrza lub drenaż wydzieliny z ucha środkowego. Im dłużej trwa blokada, tym większe ryzyko trwałych zmian w błonie śluzowej.

Warto pamiętać, że u dzieci trąbka słuchowa jest krótsza, szersza i bardziej pozioma niż u dorosłych. Ułatwia to przenikanie drobnoustrojów z nosogardła, a jednocześnie gorzej odprowadza wydzielinę. To jeden z powodów, dla których problemy z uszami najczęściej zaczynają się w dzieciństwie.

Nawracające ostre zapalenie ucha środkowego

Kolejną ważną przyczyną są powtarzające się infekcje ucha środkowego. Każdy epizod ostrego zapalenia wywołuje obrzęk błony śluzowej, wysięk i uszkodzenie tkanek. Przy pojedynczym, prawidłowo leczonym zapaleniu zmiany zazwyczaj ustępują bez śladu. Gdy infekcje powtarzają się wielokrotnie, proces gojenia może prowadzić do powstania blizn.

Szczególnie narażone są dzieci w wieku przedszkolnym, które często przechodzą infekcje górnych dróg oddechowych. Za typowe uznaje się sytuacje, gdy w ciągu roku występuje kilka epizodów zapalenia ucha. Taki przebieg wymaga konsultacji laryngologicznej i poszukiwania czynnika, który podtrzymuje nawroty.

Przewlekłe wysiękowe zapalenie ucha środkowego

Jedną z najczęstszych dróg prowadzących do zrostów jest długo utrzymujący się płyn w jamie bębenkowej. Wysiękowe zapalenie ucha środkowego polega na gromadzeniu się płynnej lub śluzowej wydzieliny za nieuszkodzoną błoną bębenkową, bez typowych objawów ostrej infekcji. Często przebiega skrycie, objawiając się głównie niedosłuchem.

Jeśli wysięk utrzymuje się miesiącami, w uchu środkowym zachodzą przewlekłe zmiany zapalne. Gęsta wydzielina, zwana klejem, sprzyja włóknieniu. Fibroblasty odkładają kolagen, a błona śluzowa przekształca się w tkankę bliznowatą. Dlatego nieleczone wysiękowe zapalenie jest uznawane za istotny czynnik ryzyka powstawania zrostów.

Przewlekłe ropne zapalenie ucha środkowego

Przewlekłe ropne zapalenie ucha środkowego również może prowadzić do zrostów. Charakteryzuje się utrzymującym się stanem zapalnym, perforacją błony bębenkowej i okresowym wyciekiem z ucha. Długotrwała infekcja bakteryjna niszczy błonę śluzową i kosteczki, a proces naprawczy zostawia po sobie blizny.

W takich przypadkach zrosty często współistnieją z innymi zmianami, na przykład z tympanosklerozą, czyli zwapnieniami w błonie bębenkowej, lub z perlakiem. Różnicowanie tych stanów ma istotne znaczenie, ponieważ wymagają one odmiennego postępowania, a część z nich wymaga pilnej interwencji chirurgicznej.

Rola bakterii, wirusów i biofilmu

Za ostre zapalenia ucha środkowego odpowiadają najczęściej wirusy układu oddechowego oraz bakterie, takie jak pneumokoki, Haemophilus influenzae i Moraxella catarrhalis. Infekcja wirusowa uszkadza nabłonek i zaburza pracę trąbki słuchowej, a bakterie wykorzystują to do kolonizacji ucha środkowego.

Istotne znaczenie ma także biofilm bakteryjny, czyli wielowarstwowa społeczność drobnoustrojów otoczona ochronną macierzą. Biofilm utrudnia działanie antybiotyków i układu odpornościowego, przez co zapalenie utrzymuje się dłużej. Przewlekła stymulacja zapalna sprzyja natomiast włóknieniu i trwałym zmianom w tkankach.

Zaburzenia gojenia i nadmierne włóknienie

Nie każda osoba z przewlekłym zapaleniem rozwija zrosty. Znaczenie ma indywidualna reakcja tkanek na uszkodzenie. Zrosty powstają wtedy, gdy proces naprawczy jest nadmierny: komórki zapalne uwalniają cytokiny pobudzające fibroblasty, a te produkują zbyt dużo włókien kolagenowych.

Rolę odgrywają prawdopodobnie także predyspozycje genetyczne oraz ogólny stan odporności. Obserwuje się, że u części pacjentów skłonność do bliznowacenia jest większa po każdym urazie lub zabiegu. Mechanizm ten nie został jednak w pełni poznany i pozostaje przedmiotem badań.

Urazy i barotrauma

Zrosty mogą być następstwem urazu ucha. Do uszkodzenia dochodzi po uderzeniu w ucho, wprowadzeniu do przewodu słuchowego ciała obcego lub po urazie głowy ze złamaniem kości skroniowej. Krwiak w jamie bębenkowej i rozerwanie błony bębenkowej uruchamiają proces gojenia, który może zakończyć się bliznowaceniem.

Szczególną grupę stanowi barotrauma, czyli uraz ciśnieniowy. Występuje podczas nurkowania, lotów samolotem i gwałtownych zmian wysokości, zwłaszcza gdy trąbka słuchowa jest niedrożna z powodu kataru. Gwałtowna różnica ciśnień powoduje krwawienia i obrzęk, które mogą sprzyjać zrostom.

Powikłania po zabiegach operacyjnych

Zrosty bywają powikłaniem operacji uszu, takich jak tympanoplastyka, stapedotomia czy usunięcie perlaka. Interwencja chirurgiczna uszkadza śluzówkę, a ta goi się, tworząc bliznę. Ryzyko zwiększa się, gdy dochodzi do kontaktu dwóch pozbawionych nabłonka powierzchni, na przykład błony bębenkowej i ściany jamy.

Chirurdzy stosują dlatego błony silikonowe, żelatynowe płaty lub inne materiały rozdzielające, aby zapobiec przyleganiu tkanek w okresie gojenia. Również rurki wentylacyjne zakładane w błonie bębenkowej mogą pozostawić niewielkie zmiany bliznowate, choć zwykle nie powodują one istotnych zaburzeń słuchu.

Czynniki zwiększające ryzyko choroby

Niektóre okoliczności sprzyjają rozwojowi zrostowego zapalenia ucha środkowego. Do najważniejszych czynników ryzyka należą:

  • wczesne dzieciństwo i częste infekcje dróg oddechowych,
  • uczęszczanie do żłobka lub przedszkola,
  • ekspozycja na dym tytoniowy,
  • wady rozwojowe czaszki, w tym rozszczep podniebienia,
  • zespół Downa i inne zaburzenia genetyczne,
  • niedobory odporności.

Dym tytoniowy uszkadza rzęski nabłonka oddechowego, które odpowiadają za oczyszczanie nosogardła. Rozszczep podniebienia zaburza pracę mięśni otwierających trąbkę słuchową. Obecność kilku czynników jednocześnie zwiększa prawdopodobieństwo przewlekłych problemów z uchem.

Alergie, refluks i inne choroby towarzyszące

Alergiczny nieżyt nosa powoduje obrzęk błony śluzowej, który może obejmować ujście trąbki słuchowej. Prowadzi to do przewlekłej dysfunkcji i zaburzeń wentylacji ucha środkowego. Alergia sprzyja też produkcji gęstej wydzieliny, trudniejszej do odprowadzenia.

Coraz częściej wspomina się o refluksie żołądkowo-przełykowym i krtaniowo-gardłowym. Treść żołądkowa docierająca do nosogardła może podrażniać ujście trąbki słuchowej, choć jej udział w powstawaniu zrostów nie został jednoznacznie potwierdzony. Pewne znaczenie mają także choroby ogólnoustrojowe osłabiające odporność, na przykład cukrzyca.

Objawy zrostowego zapalenia ucha środkowego

Choroba rozwija się podstępnie, a jej głównym objawem jest postępujący niedosłuch przewodzeniowy. Pacjent słyszy ciszej, ma poczucie zatkanego ucha, a niekiedy skarży się na szumy uszne. Zwykle nie występuje silny ból, co sprawia, że problem bywa długo lekceważony, zwłaszcza u dzieci.

Dziecko z niedosłuchem może wymagać głośniejszego mówienia, nie reaguje na polecenia lub ma trudności w szkole. Rodzice często odbierają to jako brak uwagi. Dlatego przy podejrzeniu zaburzeń słuchu warto wykonać badanie laryngologiczne i audiometryczne, a nie czekać na samoistną poprawę.

Jak rozpoznaje się zrosty w uchu środkowym

Rozpoznanie opiera się na badaniu otoskopowym i testach czynnościowych. Lekarz ocenia wygląd błony bębenkowej: w zrostowym zapaleniu bywa ona zapadnięta, mętna, stwardniała lub przyrośnięta do ściany jamy bębenkowej. Ruchomość błony sprawdza się za pomocą otoskopu pneumatycznego.

Kluczowe znaczenie mają badania dodatkowe. Audiometria tonalna ujawnia niedosłuch przewodzeniowy, a tympanometria pokazuje zmniejszoną podatność układu bębenkowo-kosteczkowego, często z płaską krzywą. W niejasnych przypadkach wykonuje się tomografię komputerową kości skroniowych, która uwidacznia zmiany w jamie bębenkowej i komórkach wyrostka sutkowatego.

Leczenie i możliwości poprawy słuchu

Postępowanie zależy od stopnia zaawansowania zmian. Gdy zrosty są niewielkie, a słuch zachowany, stosuje się leczenie przyczynowe: usuwa się przerośnięty migdałek gardłowy, leczy alergię i choroby zatok, a także kontroluje stan ucha. Takie działania pomagają zahamować postęp choroby.

W bardziej zaawansowanych przypadkach rozważa się leczenie operacyjne. Zabieg polega na uwolnieniu zrostów, a niekiedy na odbudowie łańcucha kosteczek protezami. Wynik bywa niepewny, ponieważ zrosty mają tendencję do nawrotów. Gdy operacja nie jest możliwa lub nie przynosi poprawy, skuteczną alternatywą jest aparat słuchowy.

Zapobieganie zrostom

Zapobieganie polega na szybkim i skutecznym leczeniu infekcji ucha oraz eliminowaniu czynników upośledzających drożność trąbki słuchowej. Warto zadbać o prawidłowe leczenie kataru, alergii i przewlekłych chorób nosa. Dzieciom z długo utrzymującym się płynem w uchu zaleca się kontrolę laryngologiczną.

Pomocne jest również unikanie dymu tytoniowego, szczepienia ochronne przeciw pneumokokom i grypie oraz ostrożność podczas nurkowania i podróży lotniczych w trakcie infekcji. Regularne badania słuchu u dzieci z grup ryzyka pozwalają wcześnie wykryć problem, zanim rozwiną się trwałe zmiany.

Kiedy zgłosić się do laryngologa

Konsultacji wymaga każdy utrzymujący się ponad kilka tygodni niedosłuch, uczucie zatkania ucha lub nawracające infekcje uszu. Pilnej wizyty wymagają: wyciek z ucha, silny ból, zawroty głowy, osłabienie mięśni twarzy oraz nagła utrata słuchu. Takie objawy mogą sygnalizować groźne powikłania.

Wizyta jest wskazana także wtedy, gdy dziecko często choruje na zapalenia uszu lub ma opóźniony rozwój mowy. Wczesne rozpoznanie i leczenie znacząco zmniejszają ryzyko trwałych zrostów oraz pozwalają zachować dobry słuch na długie lata.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zrostowe zapalenie ucha środkowego jest odwracalne?

Zrosty to trwałe zmiany bliznowate, więc same nie znikają. Można je usunąć chirurgicznie, ale mogą nawrócić. Wczesne leczenie przyczyn, takich jak niedrożność trąbki słuchowej, pozwala zahamować proces i zachować słuch.

Czy zrostowe zapalenie ucha środkowego prowadzi do głuchoty?

Zwykle powoduje niedosłuch przewodzeniowy o różnym nasileniu, a całkowita głuchota jest rzadka. Przy zaawansowanych zmianach pomocne są aparaty słuchowe lub zabieg rekonstrukcyjny.

Czy zrosty mogą powstać po jednej infekcji ucha?

Pojedyncza, właściwie leczona infekcja rzadko prowadzi do zrostów. Ryzyko rośnie przy nawrotach, przewlekłym wysięku i długotrwałej dysfunkcji trąbki słuchowej.

Podsumowanie

Zrostowe zapalenie ucha środkowego jest następstwem przewlekłego procesu zapalnego i zaburzeń wentylacji ucha. Najważniejsze przyczyny to dysfunkcja trąbki słuchowej, nawracające i wysiękowe zapalenia ucha, przewlekłe infekcje ropne, urazy oraz powikłania operacji. Wczesne rozpoznanie i leczenie przyczyn pozwalają zachować dobry słuch.

FellowDoc.com
Umów wizytę u lekarza
FellowDoc.com
Umów wizytę u lekarza
FellowDoc.com
Umów wizytę u lekarza
FellowDoc.com
Umów wizytę u lekarza
FellowDoc.com
Umów wizytę u lekarza
Zdjęcie artykułu
Czy można pić alkohol przy zapaleniu zatok?
Sprawdź, jak napoje procentowe wpływają na zatkany nos i ból głowy. Poznaj kluczowe fakty dotyczące łączenia alkoholu z leczeniem chorych zatok.
Zdjęcie artykułu
Czy można myć włosy przy chorych zatokach?
Sprawdź, czy mycie głowy podczas infekcji zatok jest bezpieczne. Poznaj kluczowe zasady pielęgnacji i unikaj błędów, które mogą pogorszyć Twoje zdrowie.
Zdjęcie artykułu
Czy można latać samolotem z chorymi zatokami?
Sprawdź, czy podróż samolotem z chorymi zatokami jest bezpieczna dla Twojego zdrowia. Dowiedz się, jak uniknąć silnego bólu oraz komplikacji w chmurach.
Zdjęcie artykułu
Czy migdałki mogą odrosnąć?
Sprawdź, czy po wycięciu migdałków problem może powrócić. Dowiedz się, co na ten temat mówią najnowsze fakty medyczne. Poznaj prawdę o regeneracji tkanek.
Zdjęcie artykułu
Czy krzywy zgryz ma związek z trzecim migdałkiem?
Sprawdź, jak oddychanie przez usta wpływa na wygląd Twoich zębów. Poznaj ukrytą przyczynę wad zgryzu u dzieci. Dowiedz się, co warto pilnie zbadać.
Zdjęcie artykułu
Czy krzywa przegroda nosowa wpływa na zatoki?
Sprawdź jak skrzywiona przegroda nosowa zmienia pracę Twoich zatok. Poznaj ukryte przyczyny nawracających infekcji i zadbaj o komfortowy oddech już dziś.
Zdjęcie artykułu
Czy inhalacje z soli fizjologicznej pomagają na zatoki?
Sprawdź skuteczność inhalacji z soli fizjologicznej w walce z bólem zatok. Poznaj zasady domowej kuracji i dowiedz się czy ta metoda naprawdę działa.
Zdjęcie artykułu
Czy gorącą kąpiel pomaga na chore zatoki?
Sprawdź, czy gorąca kąpiel to dobry sposób na zatkany nos. Dowiedz się, jak wysoka temperatura wpływa na Twoje zdrowie. Poznaj fakty przed wejściem do wanny.
Zdjęcie artykułu
Czy chore zatoki mogą powodować ucisk w skroniach?
Sprawdź, jak chore zatoki wpływają na Twój komfort i ból głowy. Poznaj przyczyny uciążliwego ucisku w skroniach. Dowiedz się, skąd bierze się ten dyskomfort.
Zdjęcie artykułu
Czy chore zatoki mogą powodować ból oczu?
Sprawdź, jak problemy z zatokami wpływają na Twój wzrok. Poznaj przyczyny uciążliwego ucisku w okolicach oczu. Dowiedz się, skąd bierze się ten ból.