Rokowania przy raku płaskonabłonkowym zależą głównie od miejsca guza i stopnia zaawansowania w chwili rozpoznania. Wczesny rak płaskonabłonkowy skóry ma pięcioletnie przeżycie przekraczające 95 procent, natomiast rak płaskonabłonkowy przełyku lub płuca w stadium zaawansowanym ma rokowania znacznie gorsze. Pięcioletnie przeżycie waha się więc od ponad 90 procent do kilku procent.
Rokowania w raku płaskonabłonkowym w skrócie
Rak płaskonabłonkowy (SCC) to nowotwór złośliwy wywodzący się z komórek nabłonka płaskiego. Rokowania są najlepsze w raku skóry, wargi i wczesnym raku szyjki macicy, a najgorsze w raku przełyku i zaawansowanym raku płuca. Kluczowe znaczenie mają stopień zaawansowania, obecność przerzutów do węzłów chłonnych, wiek, stan odporności oraz szybkość rozpoczęcia leczenia.
Orientacyjne pięcioletnie przeżycia dla wszystkich stadiów łącznie:
- rak płaskonabłonkowy skóry: około 93-95 procent
- rak odbytu: około 69 procent
- rak jamy ustnej i gardła: około 68 procent
- rak szyjki macicy: około 67 procent
- rak płuca niedrobnokomórkowy: około 28 procent
- rak przełyku: około 22 procent
Powyższe wartości pochodzą głównie z rejestrów amerykańskich i są zaokrąglone. W Polsce wyniki mogą być gorsze, ponieważ wiele nowotworów wykrywa się później. Statystyka opisuje grupy chorych, nie los konkretnej osoby, dlatego indywidualne rokowanie ustala onkolog na podstawie badań, histopatologii i dostępnych metod leczenia.
Czym jest rak płaskonabłonkowy
Rak płaskonabłonkowy powstaje z komórek płaskonabłonkowych, które wyściełają skórę, błony śluzowe jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, szyjki macicy i odbytu, a także oskrzela. Nowotwór może rosnąć miejscowo, naciekać głębsze tkanki i dawać przerzuty przez układ chłonny. Jest drugim co do częstości rakiem skóry po raku podstawnokomórkowym.
Główne przyczyny to promieniowanie ultrafioletowe, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu oraz zakażenie onkogennymi typami wirusa HPV. Każda lokalizacja ma inną biologię i inne rokowania, dlatego nie istnieje jedna liczba opisująca przeżycie przy raku płaskonabłonkowym. Różnią się także metody leczenia i ich skuteczność.
Rokowania w raku płaskonabłonkowym skóry
Rak niskiego ryzyka
Większość raków płaskonabłonkowych skóry rozpoznaje się wcześnie, gdy guz jest niewielki i ogranicza się do skóry. Po wycięciu chirurgicznym pięcioletnie przeżycie przekracza w tej grupie 95 procent. Hiszpańskie badanie populacyjne podało pięcioletnie przeżycie względne na poziomie 93,5 procent dla wszystkich chorych z tym nowotworem.
Rak wysokiego ryzyka
Rak płaskonabłonkowy skóry wysokiego ryzyka częściej nawraca i daje przerzuty. Ryzyko zwiększają duża średnica, głęboki naciek, naciekanie nerwów, słabe zróżnicowanie komórek oraz lokalizacja na wardze, uchu lub skroni. W dużej serii chorych wysokiego ryzyka leczonych metodą Mohsa pięcioletnie przeżycie swoiste dla choroby wyniosło 95,7 procent.
Przerzuty do węzłów chłonnych
Gdy rak skóry zajmie węzły chłonne, rokowania wyraźnie się pogarszają. W badaniach pięcioletnie przeżycie swoiste dla choroby przy przerzutach do węzłów wynosiło od około 40 do ponad 50 procent, a u chorych z obniżoną odpornością bywało jeszcze niższe. Przerzuty odległe są rzadkie, ale rokowania w ich przypadku są złe.
Rokowania w raku płaskonabłonkowym płuca
Rak płaskonabłonkowy płuca należy do niedrobnokomórkowych raków płuca i jest silnie związany z paleniem tytoniu. Rozpoznaje się go często w stadium zaawansowanym, co pogarsza wyniki. Pięcioletnie przeżycie przy zmianie ograniczonej do płuca sięga około 60 procent, przy zajęciu węzłów około 35 procent, a przy przerzutach odległych poniżej 10 procent.
Poprawę przyniosła immunoterapia inhibitorami punktów kontrolnych, stosowana samodzielnie lub z chemioterapią u chorych z zaawansowanym rakiem. Płaskonabłonkowy typ raka płuca rzadziej niż gruczolakorak wykazuje mutacje EGFR czy rearanżację ALK, więc leczenie celowane stosuje się w nim rzadziej. O wyborze terapii decydują badania molekularne i stan ogólny chorego.
Rokowania w raku płaskonabłonkowym głowy i szyi
Do tej grupy należą raki jamy ustnej, gardła i krtani, w ogromnej większości płaskonabłonkowe. Pięcioletnie przeżycie przy raku jamy ustnej i gardła wynosi dla zmian miejscowych około 85 procent, przy przerzutach do węzłów około 70 procent, a przy przerzutach odległych około 40 procent. Dalsze palenie i picie alkoholu pogarszają rokowania.
Leczenie obejmuje zwykle operację, radioterapię lub radiochemioterapię, często w skojarzeniu. Ważnym czynnikiem jest też zachowanie funkcji mowy i połykania, od którego zależy jakość życia po leczeniu. Wczesne wykrycie, na przykład uporczywego owrzodzenia w jamie ustnej niegojącego się dłużej niż trzy tygodnie, znacząco zwiększa szanse na wyleczenie.
Rokowania w raku płaskonabłonkowym szyjki macicy
Rak szyjki macicy jest w około 70 procentach rakiem płaskonabłonkowym i niemal zawsze wiąże się z zakażeniem HPV. Pięcioletnie przeżycie przy zmianie ograniczonej do szyjki wynosi ponad 90 procent, przy zajęciu okolicznych struktur około 60 procent, a przy przerzutach odległych około 20 procent. Skuteczne badania przesiewowe pozwalają wykryć zmiany przedinwazyjne.
Nowotwór wykryty wcześnie leczy się operacyjnie lub radioterapią, a w wybranych przypadkach możliwe jest zachowanie płodności. Cytologia i test HPV oraz szczepienia przeciw HPV zmniejszają liczbę zachorowań. Rokowania w stadiach zaawansowanych poprawiła radiochemioterapia z brachyterapią, a w chorobie nawrotowej immunoterapia pembrolizumabem.
Rokowania w raku płaskonabłonkowym przełyku
Rak płaskonabłonkowy przełyku ma jedne z najsłabszych rokowań wśród omawianych nowotworów. Objawy, takie jak zaburzenia połykania, pojawiają się późno, więc rozpoznanie często zapada w stadium zaawansowanym. Pięcioletnie przeżycie wynosi około 47 procent przy chorobie ograniczonej, około 29 procent przy zajęciu węzłów i około 6 procent przy przerzutach odległych.
Czynnikami ryzyka są palenie, alkohol, gorące napoje i przewlekłe podrażnienie błony śluzowej. W stadiach miejscowo zaawansowanych stosuje się radiochemioterapię przedoperacyjną lub ostateczną, a u części chorych uzupełniającą immunoterapię. Wczesne rozpoznanie zmian ograniczonych do błony śluzowej pozwala na leczenie endoskopowe lub chirurgiczne z dobrymi wynikami.
Rokowania w raku płaskonabłonkowym odbytu i sromu
Rak płaskonabłonkowy odbytu jest silnie związany z HPV i dobrze reaguje na leczenie. Podstawą jest radiochemioterapia, która pozwala zachować zwieracze. Pięcioletnie przeżycie wynosi około 80 procent przy chorobie miejscowej, około 65 procent przy zajęciu węzłów i około 35 procent przy przerzutach odległych.
Rak sromu występuje najczęściej u starszych kobiet i bywa związany z HPV lub z przewlekłymi chorobami zapalnymi skóry, na przykład liszajem twardzinowym. Wczesny rak sromu ma dobre rokowania po wycięciu, natomiast zajęcie węzłów pachwinowych istotnie je pogarsza. Uporczywe swędzenie lub zmiana na sromie wymagają konsultacji ginekologicznej.
Od czego zależą rokowania
Na rokowania przy raku płaskonabłonkowym wpływa kilka niezależnych czynników. Najważniejszy jest stopień zaawansowania według klasyfikacji TNM, czyli wielkość guza, obecność przerzutów w węzłach chłonnych oraz w odległych narządach. Duże znaczenie mają też cechy mikroskopowe guza, lokalizacja, wiek, choroby współistniejące i odpowiedź na leczenie.
Do najważniejszych czynników rokowniczych należą:
- stopień zaawansowania TNM i obecność przerzutów
- stopień zróżnicowania komórek nowotworowych
- głębokość nacieku i naciekanie nerwów
- zakażenie HPV i stan odporności
- możliwość wycięcia guza z czystymi marginesami
Pacjent może wpływać na część tych czynników. Rzucenie palenia, ograniczenie alkoholu, ochrona przed słońcem i szybka diagnostyka niepokojących zmian poprawiają szanse na wyleczenie. Czynniki biologiczne guza pozostają poza kontrolą chorego, dlatego rokowania zawsze ocenia się indywidualnie. Ostateczną ocenę przedstawia lekarz po badaniu histopatologicznym i obrazowym.
Stopień zaawansowania i przerzuty
Stopień zaawansowania jest najsilniejszym predyktorem przeżycia. W stadium I i II nowotwór jest zwykle ograniczony miejscowo, w stadium III obejmuje węzły chłonne lub większą masę guza, a w stadium IV daje przerzuty odległe. Z każdym stadium szanse na wyleczenie maleją, a leczenie staje się bardziej złożone i obciążające.
Przerzuty do węzłów chłonnych pogarszają rokowania w każdej lokalizacji, ponieważ świadczą o zdolności komórek do opuszczania ogniska pierwotnego. W raku skóry przerzuty zdarzają się u kilku procent chorych, w raku szyjki macicy, przełyku czy płuca są częstsze. Leczenie przerzutów węzłowych obejmuje wycięcie węzłów, radioterapię i terapie systemowe.
Wpływ wirusa HPV na rokowania
Zakażenie HPV, zwłaszcza typem 16, poprawia rokowania w raku płaskonabłonkowym części ustnej gardła. Chorzy z dodatnim wynikiem p16 mają wyraźnie wyższe przeżycie niż osoby z nowotworem niezwiązanym z wirusem, a trzyletnie przeżycie często przekracza 85 procent. Guzy zależne od HPV lepiej odpowiadają na radioterapię i chemioterapię.
Dla innych lokalizacji HPV ma inne znaczenie. W raku szyjki macicy i odbytu wirus jest przyczyną nowotworu, ale o rokowaniu decyduje głównie zaawansowanie. Badanie p16 lub test HPV pomaga dobrać intensywność leczenia, a szczepienie przeciw HPV zmniejsza ryzyko zachorowania na kilka typów raka płaskonabłonkowego.
Wpływ odporności na rokowania
Obniżona odporność istotnie pogarsza rokowania, szczególnie w raku płaskonabłonkowym skóry. Biorcy przeszczepów narządów, chorzy na przewlekłą białaczkę limfocytową oraz osoby z zakażeniem HIV zapadają na ten nowotwór wielokrotnie częściej, a ich guzy są agresywniejsze. W badaniach chorych po operacji węzłowej przeżycie swoiste dla choroby było u nich wyraźnie krótsze.
U takich chorych zaleca się częstsze kontrole dermatologiczne, szybkie wycinanie podejrzanych zmian i rozważenie modyfikacji leczenia immunosupresyjnego w porozumieniu z lekarzem prowadzącym. Konsekwentna ochrona przed promieniowaniem UV ma w tej grupie szczególne znaczenie. Nie wolno samodzielnie odstawiać leków immunosupresyjnych, ponieważ grozi to odrzuceniem przeszczepu.
Leczenie a rokowania
Podstawą leczenia raka płaskonabłonkowego jest usunięcie guza z marginesem zdrowych tkanek. W raku skóry stosuje się wycięcie chirurgiczne lub mikrochirurgię Mohsa, która zapewnia wysoką kontrolę miejscową w trudnych lokalizacjach, na przykład na twarzy. Radioterapia jest alternatywą dla osób, których nie można operować, oraz leczeniem uzupełniającym.
W innych lokalizacjach o wyniku decyduje często leczenie skojarzone: chirurgia, radioterapia, chemioterapia i immunoterapia. Zastosowanie wielu metod pozwala zwiększyć odsetek wyleczeń, ale zwiększa też ryzyko działań niepożądanych. Dlatego plan leczenia powinien ustalać wielospecjalistyczny zespół onkologiczny, a terapię warto rozpocząć możliwie szybko po rozpoznaniu.
Immunoterapia i nowe metody leczenia
Inhibitory punktów kontrolnych odpornościowych zmieniły rokowania w zaawansowanym raku płaskonabłonkowym. Cemiplimab jest stosowany w zaawansowanym raku płaskonabłonkowym skóry, a w badaniach dawał odpowiedź u około połowy chorych z chorobą nieoperacyjną. Pembrolizumab i niwolumab odgrywają ważną rolę także w raku płuca, głowy i szyi oraz przełyku.
Nowością jest wprowadzona niedawno immunoterapia uzupełniająca. U chorych z rakiem skóry wysokiego ryzyka po operacji i radioterapii cemiplimab w dużym badaniu klinicznym znacząco zmniejszył ryzyko nawrotu. Immunoterapia może jednak powodować reakcje autoimmunologiczne, dlatego wymaga prowadzenia przez doświadczony ośrodek onkologiczny i dokładnego monitorowania w trakcie terapii.
Nawroty i kontrola po leczeniu
Większość nawrotów raka płaskonabłonkowego pojawia się w ciągu pierwszych dwóch-trzech lat po leczeniu. Dotyczy to zarówno nawrotu miejscowego, jak i przerzutów do węzłów chłonnych. Regularne badania kontrolne pozwalają wykryć je wcześnie, gdy leczenie ratunkowe wciąż może być skuteczne. Po leczeniu raka skóry konieczna jest też obserwacja całej skóry.
Typowy plan kontroli obejmuje:
- badanie lekarskie z oceną blizny i węzłów chłonnych co 3-6 miesięcy w pierwszych latach
- badania obrazowe, takie jak tomografia, rezonans lub PET-TK, zależnie od lokalizacji
- kontrolę całej skóry u dermatologa co 6-12 miesięcy
- ocenę powikłań, rehabilitację i wsparcie psychologiczne
Chorzy z rakiem płaskonabłonkowym skóry mają zwiększone ryzyko kolejnych raków skóry, które w ciągu kilku lat rozwijają się u znacznej części chorych. Dlatego samokontrola skóry raz w miesiącu i codzienne stosowanie filtrów przeciwsłonecznych są ważnym elementem opieki długoterminowej. Plan kontroli ustala lekarz indywidualnie.
Jak poprawić rokowania
Największy wpływ na rokowania ma wczesne rozpoznanie. Każda zmiana skórna, która rośnie, krwawi, tworzy stałą nadżerkę lub rogowaciejący guzek, powinna zostać oceniona przez dermatologa. Podobnie niepokojące objawy ze strony jamy ustnej, gardła, płuc, przełyku czy narządów płciowych wymagają szybkiej diagnostyki, szczególnie u osób palących.
Najważniejsze działania profilaktyczne to:
- ochrona przed słońcem i unikanie solarium
- rzucenie palenia i ograniczenie alkoholu
- szczepienie przeciw HPV
- regularna cytologia lub test HPV
- badania kontrolne u osób z obniżoną odpornością
Profilaktyka zmniejsza ryzyko zachorowania, a wczesne wykrycie zwiększa szanse na wyleczenie. Rzucenie palenia poprawia też wyniki leczenia u osób, które już zachorowały, ponieważ zmniejsza ryzyko powikłań i drugiego nowotworu. Warto również dbać o dobry stan odżywienia i, po uzgodnieniu z lekarzem, o aktywność fizyczną w czasie terapii.
Co oznaczają statystyki przeżyć
Pięcioletnie przeżycie to odsetek osób, które żyją pięć lat po rozpoznaniu. Przeżycie względne porównuje je z przeżyciem populacji ogólnej, a przeżycie swoiste dla choroby uwzględnia tylko zgony z powodu nowotworu. Dane pochodzą z grup chorych leczonych wiele lat temu i nie uwzględniają najnowszych terapii.
Statystyki nie przewidują przebiegu choroby u jednej osoby. Chory z rakiem w stadium zaawansowanym może odpowiedzieć na immunoterapię i żyć wiele lat, a osoba z pozornie wczesnym guzem może doświadczyć nawrotu. Rozmowa z onkologiem pozwala przełożyć liczby na realną sytuację i plan leczenia.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do lekarza należy zgłosić się z każdą zmianą skórną, która nie goi się przez cztery tygodnie, z narastającą chrypką trwającą ponad trzy tygodnie, z uporczywym kaszlem, krwiopluciem, zaburzeniami połykania, nieprawidłowym krwawieniem z dróg rodnych lub krwią w stolcu. Takie objawy nie muszą oznaczać raka, ale wymagają wyjaśnienia.
Podstawą rozpoznania jest badanie histopatologiczne wycinka, uzupełnione badaniami obrazowymi i oceną węzłów chłonnych. Rozpoczęcie diagnostyki bez zwłoki skraca czas do leczenia, a to przekłada się na lepsze rokowania. W Polsce pomocna jest Karta Diagnostyki i Leczenia Onkologicznego (DiLO), która umożliwia szybszą ścieżkę diagnostyczną.
Najczęstsze pytania o rokowania
Czy rak płaskonabłonkowy jest wyleczalny?
Tak, w wielu przypadkach. Rak płaskonabłonkowy skóry wykryty wcześnie zwykle udaje się wyleczyć samym zabiegiem, a raka szyjki macicy, odbytu i część raków głowy i szyi można wyleczyć także w stadiach miejscowo zaawansowanych. Szanse maleją wraz z zaawansowaniem i przy przerzutach odległych.
Czy rak płaskonabłonkowy daje przerzuty?
Może dawać, ale ryzyko zależy od lokalizacji. W raku skóry przerzuty występują u niewielkiego odsetka chorych, głównie w grupie wysokiego ryzyka. W raku płuca, przełyku czy gardła przerzuty do węzłów chłonnych i narządów odległych są częstsze. Najczęściej zajęte są najpierw węzły chłonne regionalne.
Jak długo można żyć z rakiem płaskonabłonkowym?
Czas przeżycia zależy od stadium i lokalizacji. Chorzy z wczesnym rakiem skóry mają przeżycie zbliżone do populacji ogólnej. Przy zaawansowanym raku płuca lub przełyku mediana przeżycia liczy się w miesiącach lub w kilku latach, a nowoczesna immunoterapia u części chorych wydłuża ją istotnie.
Podsumowanie
Rokowania przy raku płaskonabłonkowym są dobre, gdy nowotwór wykryto wcześnie, i słabną wraz z zaawansowaniem. Największe znaczenie mają lokalizacja guza, przerzuty do węzłów chłonnych, HPV, odporność oraz dostęp do nowoczesnego leczenia. Wczesna diagnostyka, profilaktyka i regularne kontrole pozostają najskuteczniejszymi sposobami poprawy wyników. Indywidualne rokowanie zawsze ustala lekarz onkolog.