Ostre zapalenie ucha środkowego (OZUŚ) to nagły stan zapalny błony śluzowej jamy bębenkowej, najczęściej wywołany bakteriami lub wirusami, które dostały się tam z nosogardła przez trąbkę słuchową. Główne objawy to ból ucha, gorączka i rozdrażnienie. Choroba często ustępuje samoistnie, ale u niemowląt i przy ciężkim przebiegu wymaga antybiotyku, zwykle amoksycyliny.
Czym jest ostre zapalenie ucha środkowego
Ostre zapalenie ucha środkowego to proces zapalny obejmujący błonę śluzową i struktury ucha środkowego. Rozwija się szybko, daje ogólne lub miejscowe objawy zapalenia i prowadzi do nagromadzenia ropnej wydzieliny w jamie bębenkowej. Ucho środkowe to niewielka, wypełniona powietrzem przestrzeń za błoną bębenkową, w której znajdują się kosteczki słuchowe przewodzące dźwięki do ucha wewnętrznego.
Choroba należy do najczęstszych zakażeń wieku dziecięcego. Większość dzieci przechodzi ją przynajmniej raz w życiu. U dorosłych występuje rzadziej, lecz bywa powikłaniem przeziębienia lub zapalenia zatok.
Jak często występuje i kogo dotyczy
Najwięcej zachorowań przypada na okres między 6. a 18. miesiącem życia. Po ukończeniu 7. roku życia częstość choroby wyraźnie spada. Dzieci chorują zwłaszcza jesienią i zimą, gdy krąży wiele wirusów układu oddechowego.
Częstsze zachorowania wiążą się z kilkoma czynnikami:
- uczęszczaniem do żłobka lub przedszkola,
- alergią i przewlekłym nieżytem nosa,
- wadami twarzoczaszki, które zaburzają pracę trąbki słuchowej,
- zaburzeniami odporności,
- narażeniem na dym tytoniowy.
Dorośli chorują rzadziej, ale gdy już zachoruje, przebieg jest często poważniejszy.
Dlaczego dzieci chorują częściej niż dorośli
Powodem jest budowa anatomiczna. U małych dzieci trąbka słuchowa łączy ucho środkowe z gardłem, ale jest krótsza, szersza i położona bardziej poziomo niż u dorosłych. Ułatwia to przedostawanie się drobnoustrojów z nosogardła do ucha, a jednocześnie utrudnia odpływ wydzieliny.
Dodatkowo układ odpornościowy dziecka dopiero się kształtuje. Rozrośnięty migdałek gardłowy, potocznie zwany trzecim migdałkiem, może blokować ujście trąbki i podtrzymywać nawracające stany zapalne. Wraz ze wzrostem czaszki trąbka wydłuża się i układa bardziej skośnie, więc ryzyko choroby maleje.
Przyczyny: bakterie i wirusy
Ostre zapalenie ucha środkowego to najczęściej zakażenie wstępujące z nosogardła przez trąbkę słuchową. Zwykle poprzedza je wirusowa infekcja górnych dróg oddechowych. Wirusy powodują obrzęk błony śluzowej, który zamyka trąbkę. Wydzielina zalega w jamie bębenkowej i staje się podłożem dla namnażania bakterii.
Najważniejszymi bakteryjnymi sprawcami są pneumokok (Streptococcus pneumoniae) i pałeczka hemofilna (Haemophilus influenzae). Rzadziej występują Moraxella catarrhalis oraz paciorkowce grupy A. Część zachorowań ma wyłącznie podłoże wirusowe i nie wymaga antybiotyku.
Objawy u niemowląt i małych dzieci
Najczęstszym objawem jest ból ucha, ale nie występuje on u ponad 20% chorych. Niemowlę nie powie, że coś je boli, dlatego rodzic powinien zwrócić uwagę na zachowanie dziecka. Typowo choroba zaczyna się po kilku dniach kataru i kaszlu.
U małego dziecka zwykle widać:
- płacz i niepokój, szczególnie w pozycji leżącej,
- ciągnięcie lub pocieranie ucha,
- gorączkę,
- odmowę jedzenia i picia,
- zaburzenia snu,
- wymioty lub biegunkę.
Ciągnięcie ucha samo w sobie nie wystarcza do rozpoznania, bo dzieci robią to także podczas ząbkowania lub zmęczenia.
Objawy u starszych dzieci i dorosłych
Starsze dzieci i dorośli potrafią opisać dolegliwości. Dominuje ból ucha, często pulsujący, nasilający się w nocy. Towarzyszy mu uczucie zatkania, szum w uchu i pogorszenie słyszenia. Gorączka bywa mniejsza niż u maluchów, a czasem jej brak.
Gdy błona bębenkowa pęka pod wpływem narastającego ciśnienia, z ucha wypływa ropna lub krwista wydzielina. Ból zwykle wtedy wyraźnie słabnie, co może mylić pacjenta, ale nie oznacza zakończenia choroby. Taki wyciek wymaga konsultacji lekarskiej, choć perforacja zazwyczaj goi się samoistnie w ciągu kilku tygodni.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do lekarza należy zgłosić się, gdy ból ucha trwa dłużej niż jedną dobę, towarzyszy mu gorączka lub dziecko jest wyraźnie rozdrażnione. Pilnej konsultacji wymagają niemowlęta poniżej 6. miesiąca życia, ponieważ u nich zapalenie ucha należy oceniać szczególnie ostrożnie.
Natychmiastowej pomocy wymagają sytuacje alarmowe:
- obrzęk, zaczerwienienie lub bolesność za uchem,
- odstająca małżowina uszna,
- silny ból głowy, sztywność karku lub senność,
- porażenie mięśni twarzy,
- wysoka gorączka z wymiotami,
- zawroty głowy i zaburzenia równowagi.
Objawy te mogą świadczyć o powikłaniach, a ich zlekceważenie grozi poważnymi konsekwencjami.
Jak lekarz rozpoznaje ostre zapalenie ucha
Rozpoznanie opiera się na badaniu klinicznym. Lekarz ogląda błonę bębenkową za pomocą otoskopu. W typowym zapaleniu jest ona zaczerwieniona, matowa i uwypuklona, a jej ruchomość jest ograniczona. Czasem widać poziom płynu za błoną lub ropny wyciek z przewodu słuchowego.
Rozpoznanie uznaje się za pewne, gdy spełnione są trzy kryteria jednocześnie: nagły początek choroby, objawy wysięku w uchu środkowym oraz objawy zapalenia. Sama gorączka lub zaczerwienienie błony, na przykład po płaczu dziecka, nie przesądzają o chorobie. Dodatkowe badania zwykle nie są potrzebne.
Leczenie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe
Walka z bólem jest podstawą terapii, niezależnie od tego, czy podano antybiotyk. Objawy zwykle nasilają się w ciągu pierwszej doby, a łagodnieją po około trzech dniach. W tym czasie najważniejsze jest skuteczne uśmierzanie dolegliwości.
Stosuje się paracetamol lub ibuprofen w dawkach dobranych do wieku i masy ciała dziecka, zgodnie z ulotką lub zaleceniem lekarza. Kontakt z ciepłem, na przykład ciepłym okładem, może przynieść ulgę, ale nie zastępuje leków. Nie wkłada się do ucha żadnych kropli ani substancji bez zalecenia lekarza, zwłaszcza gdy podejrzewa się perforację błony.
Czy antybiotyk jest zawsze potrzebny
Nie zawsze. Wiele przypadków ustępuje samoistnie, dlatego u części dzieci stosuje się strategię wstępnej obserwacji. Polega ona na odroczeniu antybiotyku o 48–72 godziny i prowadzeniu w tym czasie wyłącznie leczenia objawowego. Wymaga to pewnej diagnozy lub łagodnego przebiegu oraz możliwości ponownej kontroli.
Antybiotyk podaje się od razu u dzieci poniżej 6. miesiąca życia. Wskazaniem są także:
- ciężki przebieg z wysoką gorączką i silnym bólem,
- wyciek z ucha,
- obustronne zapalenie u dziecka poniżej 2. roku życia,
- niedobory odporności,
- brak poprawy po okresie obserwacji.
Decyzję o strategii zawsze podejmuje lekarz po zbadaniu pacjenta.
Jakie antybiotyki stosuje się w ostrym zapaleniu ucha
Lekiem pierwszego wyboru jest amoksycylina. Wynika to z profilu lekooporności bakterii wywołujących zapalenie ucha w Polsce. Dawkę ustala lekarz według masy ciała, a wytyczne wskazują zwykle wysokie dawki dobowe podawane w dwóch porcjach.
Amoksycylinę z kwasem klawulanowym wybiera się, gdy podejrzewa się szczepy wytwarzające beta-laktamazy. Dotyczy to na przykład zapalenia ucha współistniejącego z zapaleniem spojówek, nawrotu w trakcie leczenia lub niedawnej antybiotykoterapii. Przy uczuleniu na penicyliny rozważa się inne grupy leków, między innymi makrolidy lub cefalosporyny, zależnie od rodzaju alergii.
Jak długo trwa leczenie
Czas antybiotykoterapii zależy od wieku i nasilenia choroby. U dzieci poniżej drugiego roku życia zaleca się 10 dni leczenia. Badania na małych dzieciach pokazały, że skrócenie kuracji do 5 dni wiązało się z wyraźnie częstszym niepowodzeniem terapii niż pełny, 10-dniowy schemat.
Starsze dzieci z łagodniejszym przebiegiem mogą otrzymywać kurację krótszą, o czym decyduje lekarz. Niezależnie od schematu nie wolno przerywać antybiotyku po ustąpieniu objawów, bo grozi to nawrotem i rozwojem lekooporności. Jeśli po 48–72 godzinach leczenia nie widać poprawy, konieczna jest ponowna wizyta.
Czego nie robić przy zapaleniu ucha
Pewne domowe zwyczaje bywają nieskuteczne lub szkodliwe. Nie należy wkraplać do ucha olejków, soku z cebuli ani nalewek alkoholowych, szczególnie przy podejrzeniu perforacji. Nie wolno czyścić przewodu słuchowego patyczkami ani wlewać do niego wody.
Nie stosuje się też antybiotyków pozostałych po wcześniejszej chorobie ani leków bez recepty podawanych dziecku bez konsultacji. Samodzielne przerywanie lub skracanie kuracji zwiększa ryzyko nawrotu. Leki zmniejszające obrzęk błony śluzowej nosa, jak antyhistaminiki, nie skracają przebiegu zapalenia ucha i nie zastępują leczenia zaleconego przez lekarza.
Powikłania nieleczonego lub źle leczonego zapalenia
Większość zapaleń ucha przebiega bez następstw, ale nieleczone lub ciężkie zakażenie może dać powikłania. Najczęstszym jest wysiękowe zapalenie ucha środkowego, w którym płyn utrzymuje się za błoną bębenkową tygodniami i obniża słuch. Może to opóźniać rozwój mowy u małych dzieci.
Groźniejsze powikłania obejmują:
- zapalenie wyrostka sutkowatego,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
- ropień mózgu,
- porażenie nerwu twarzowego,
- zapalenie ucha wewnętrznego,
- przetrwałą perforację błony bębenkowej.
Są one dziś rzadkie, lecz wymagają pilnego leczenia, często szpitalnego.
Nawracające ostre zapalenie ucha środkowego
O nawracającej postaci mówimy, gdy dziecko ma trzy lub więcej epizodów w ciągu 6 miesięcy albo cztery i więcej w ciągu 12 miesięcy. Takie dzieci często mają też wysiękowe zapalenie ucha. Warto wtedy poszukać przyczyny, na przykład przerośniętego migdałka gardłowego, alergii lub zaburzeń odporności.
Lekarz może zlecić konsultację laryngologiczną i badanie słuchu. U wybranych dzieci rozważa się założenie drenażu wentylacyjnego, czyli niewielkich rurek w błonie bębenkowej, które wyrównują ciśnienie i ułatwiają odpływ płynu. Decyzja zależy od liczby nawrotów oraz wpływu choroby na słuch.
Profilaktyka: szczepienia, karmienie i higiena
Zapobieganie opiera się na kilku sprawdzonych działaniach. Szczepienia przeciw pneumokokom i przeciw grypie zmniejszają liczbę zapaleń ucha, ponieważ ograniczają zakażenia najważniejszymi patogenami. Karmienie piersią w pierwszych miesiącach życia wspiera odporność dziecka.
Pomagają także:
- unikanie dymu tytoniowego w otoczeniu dziecka,
- karmienie niemowlęcia w pozycji półsiedzącej, a nie leżącej,
- ograniczanie smoczka po ukończeniu pierwszego roku życia,
- częste mycie rąk,
- leczenie alergii i przewlekłego nieżytu nosa.
Te proste środki realnie zmniejszają ryzyko nawrotów, choć nie eliminują go całkowicie.
Ostre zapalenie ucha środkowego u dorosłych
U dorosłych choroba jest rzadsza i często ma związek z przebytym przeziębieniem, zapaleniem zatok lub alergią. Objawy są podobne jak u dzieci: ból, uczucie zatkania i pogorszenie słuchu. Ze względu na rzadsze występowanie i potencjalnie poważniejsze następstwa wielu specjalistów zaleca leczenie antybiotykiem.
Uporczywe lub jednostronne zapalenie ucha u dorosłego powinno skłonić do dokładniejszej diagnostyki, w tym oceny nosogardła, ponieważ rzadko za objawami kryją się inne choroby. Dorosły z silnym bólem, gorączką lub wyciekiem z ucha nie powinien czekać, tylko zgłosić się do lekarza.
Najczęstsze pytania o zapalenie ucha środkowego
Czy zapalenie ucha jest zaraźliwe?
Samo zapalenie ucha nie jest zaraźliwe, ale infekcja wirusowa, która je poprzedza, może się przenosić między dziećmi. Dlatego w grupie przedszkolnej łatwo o kolejne zachorowania.
Ile trwa zapalenie ucha?
Objawy zwykle słabną po 2–3 dniach, a choroba mija w ciągu kilku dni. Płyn za błoną bębenkową może się utrzymywać nawet kilka tygodni po ustąpieniu bólu.
Czy dziecko może chodzić na basen?
Przy nieuszkodzonej błonie bębenkowej po ustąpieniu objawów zwykle tak, ale decyzję warto skonsultować z lekarzem. Przy perforacji lub wycieku należy unikać wody w uchu.
Czy można latać samolotem?
Przy ostrym zapaleniu ucha zmiany ciśnienia mogą nasilać ból. Przed podróżą lotniczą warto skonsultować się z lekarzem.
Podsumowanie
Ostre zapalenie ucha środkowego to częsta choroba, zwłaszcza u dzieci między 6. a 18. miesiącem życia. Rozpoznaje się je na podstawie badania otoskopowego i obrazu klinicznego. Podstawą leczenia jest skuteczne łagodzenie bólu, a antybiotyk, najczęściej amoksycylina, podaje się u najmłodszych i przy cięższym przebiegu. W łagodnych przypadkach możliwa jest obserwacja. Pilnej oceny lekarskiej wymagają niemowlęta poniżej 6. miesiąca życia oraz każdy pacjent z objawami powikłań.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.