Polipy nosa to łagodne, miękkie, galaretowate zmiany wyrastające z obrzękniętej błony śluzowej nosa i zatok przynosowych. Powodują przede wszystkim uczucie zatkanego nosa i osłabienie węchu. Nie są nowotworem złośliwym, ale zwykle wynikają z przewlekłego stanu zapalnego i bez leczenia utrzymują się lub rosną. Podstawą terapii są sterydy donosowe, a w cięższych przypadkach operacja lub leki biologiczne.
Czym są polipy nosa
Polipy nosa to wyrośla błony śluzowej o gładkiej, szklistej, szarobiałej lub lekko różowej powierzchni. Przypominają obrane winogrona lub łezki. Zbudowane są głównie z obrzękniętej tkanki, w której gromadzą się komórki zapalne, szczególnie eozynofile. Nie zawierają zakończeń nerwowych, dlatego same z siebie zwykle nie bolą.
W języku lekarzy mówi się o przewlekłym zapaleniu zatok z polipami nosa. Polipy to więc nie osobna choroba, lecz widoczny efekt długotrwałego zapalenia błony śluzowej. Na całym świecie dotyczą one od 1 do 4 procent populacji, a rozpoznaje się je najczęściej po czterdziestym roku życia, częściej u mężczyzn.
Gdzie powstają polipy w nosie
Najczęściej polipy rosną z błony śluzowej komórek sitowych i okolicy przewodu nosowego środkowego, czyli wąskiego przejścia, którym wydzielina odpływa z zatok do nosa. Stamtąd wypełniają światło nosa i blokują drenaż zatok. Zwykle występują obustronnie. Zmiana pojawiająca się tylko po jednej stronie budzi większą czujność lekarzy.
Rozmiar zmian bywa różny. Małe polipy mogą nie dawać żadnych objawów i wychodzą na jaw przypadkowo podczas badania. Duże wypełniają całą jamę nosa i bywają widoczne tuż za nozdrzem. W praktyce klinicznej wielkość polipów ocenia się w skali od 0 do 4 w każdej stronie nosa.
Przyczyny polipów nosa
Dokładna przyczyna polipów nie jest znana. Uważa się, że u większości chorych podłożem jest nadmierna reakcja zapalna typu 2, w której biorą udział eozynofile oraz cząsteczki sygnałowe, takie jak interleukiny 4, 5 i 13. Błona śluzowa przewlekle obrzęka, tworzą się w niej przestrzenie wypełnione płynem, a z czasem wyrasta polip.
Polipom sprzyjają i towarzyszą im między innymi:
- astma oskrzelowa,
- nadwrażliwość na aspirynę i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne,
- alergiczny grzybiczy zapalenie zatok,
- mukowiscydoza, zwłaszcza u dzieci,
- pierwotna dyskineza rzęsek,
- rzadkie choroby autoimmunologiczne, jak eozynofilowa ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń.
Nie ma dowodów, że polipy powodują wyłącznie alergie. Choć wielu chorych je ma, u części osób z polipami testy alergiczne wychodzą ujemne. Ważną rolę odgrywają też predyspozycje genetyczne, zaburzona bariera nabłonkowa oraz kolonizacja błony śluzowej bakteriami, na przykład gronkowcem złocistym, który produkuje toksyny nasilające zapalenie.
Kto jest narażony na polipy nosa
Ryzyko rośnie z wiekiem, a szczyt zachorowań przypada na wiek od 40 do 60 lat. U dzieci polipy występują rzadko i zawsze powinny skłonić lekarza do szukania choroby podstawowej. Częściej chorują mężczyźni, osoby z astmą, chorzy z nietolerancją aspiryny oraz ci, u których w rodzinie występowały polipy.
Palenie tytoniu i stałe narażenie na pyły lub drażniące opary nie są uznaną wyłączną przyczyną polipów, ale nasilają przewlekłe zapalenie błony śluzowej i utrudniają leczenie. Dlatego rzucenie palenia należy do zaleceń u każdego pacjenta z przewlekłym zapaleniem zatok, niezależnie od wybranej metody terapii.
Objawy polipów nosa
Najbardziej charakterystyczne jest uczucie zatkanego nosa, które utrzymuje się tygodniami i nie ustępuje po typowych lekach na katar. Chorzy często oddychają przez usta, chrapią i budzą się z suchością w gardle. Objawy narastają stopniowo, dlatego wiele osób przyzwyczaja się do nich i zgłasza się do lekarza dopiero po latach.
Poza niedrożnością nosa występują zwykle:
- zmniejszenie lub utrata węchu i smaku,
- gęsta lub wodnista wydzielina z nosa,
- spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
- uczucie ucisku lub pełności w okolicy twarzy,
- tępy ból głowy,
- częste infekcje zatok.
Aby rozpoznać przewlekłe zapalenie zatok, objawy muszą trwać co najmniej dwanaście tygodni, a jednym z nich powinna być niedrożność nosa lub wydzielina. Pojedyncze polipy bywają bezobjawowe. Typowe przeziębienie trwa zwykle do dziesięciu dni, więc dłużej utrzymujący się zatkany nos jest wyraźnym sygnałem do konsultacji laryngologicznej.
Polipy nosa a utrata węchu
Zaburzenia węchu to jeden z najczęstszych i najbardziej uciążliwych objawów. Polipy zamykają szczelinę węchową w górnej części nosa, a stan zapalny uszkadza komórki receptorowe. Węch słabnie stopniowo, a często znika całkowicie. Wraz z nim osłabia się smak, ponieważ większość doznań smakowych zależy od zapachu pokarmów.
Dobra wiadomość jest taka, że u większości chorych węch można częściowo lub całkowicie odzyskać. Poprawę przynoszą sterydy donosowe, krótkie kuracje sterydami doustnymi, operacja i leczenie biologiczne. Im krócej trwa utrata węchu, tym większa szansa na jego powrót, dlatego nie warto zwlekać z wizytą u specjalisty.
Czy polipy nosa bolą
Same polipy nie zawierają receptorów bólu, więc zwykle nie bolą. Dolegliwości wynikają z towarzyszącego zapalenia zatok, zablokowanego odpływu wydzieliny i wzrostu ciśnienia w zatokach. Chorzy opisują raczej uczucie rozpierania, ciężkości głowy i ucisku w okolicy czoła, policzków oraz nasady nosa niż ostry ból.
Silny, jednostronny ból, nagłe nasilenie dolegliwości, gorączka lub obrzęk wokół oka wymagają pilnej konsultacji. Mogą wskazywać na ostre zakażenie bakteryjne zatok lub powikłanie. Ból twarzy bywa też objawem zupełnie innych schorzeń, na przykład migreny czy neuralgii, dlatego samodzielne leczenie przeciwbólowe nie zastępuje diagnostyki.
Jak diagnozuje się polipy nosa
Rozpoznanie zaczyna się od wywiadu i badania laryngologicznego. Lekarz ocenia wnętrze nosa za pomocą rinoskopii przedniej, a przede wszystkim endoskopu, czyli cienkiej optyki wprowadzanej przez nozdrze. Badanie jest krótkie, trwa kilka minut i zwykle wykonuje się je po znieczuleniu miejscowym lub zastosowaniu leku obkurczającego.
Tomografia komputerowa zatok jest badaniem z wyboru przy planowaniu operacji lub gdy leczenie zachowawcze zawodzi. Pokazuje zasięg zapalenia i anatomię zatok, a nasilenie zmian opisuje się w skali Lund-Mackay. Do dalszej diagnostyki mogą należeć testy alergiczne, badanie węchu, spirometria oraz oznaczenie eozynofilów we krwi.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do laryngologa warto zgłosić się, gdy zatkany nos lub osłabiony węch trwa dłużej niż dwanaście tygodni albo wraca mimo leczenia. Wizyta jest szczególnie wskazana u osób z astmą oraz u chorych, u których po aspirynie lub ibuprofenie pojawia się kaszel, duszność lub nasilony katar.
Pilnej oceny wymagają następujące sygnały alarmowe:
- polip lub zmiana tylko po jednej stronie nosa,
- krwawienia z nosa, zwłaszcza jednostronne,
- podwójne widzenie lub pogorszenie ostrości widzenia,
- obrzęk, zaczerwienienie lub wypychanie gałki ocznej,
- poszerzenie nasady nosa lub jego deformacja,
- silny ból głowy z gorączką i sztywnością karku.
Jednostronna zmiana w nosie to szczególny przypadek. Zwykle okazuje się łagodna, na przykład brodawczakiem odwróconym lub polipem nozdrzowo-tylnym, ale w rzadkich sytuacjach kryje nowotwór. Dlatego usunięty materiał powinien być zawsze zbadany histopatologicznie, a rozpoznanie nie powinno opierać się wyłącznie na wyglądzie zmiany.
Leczenie zachowawcze polipów nosa
Pierwszym krokiem jest leczenie farmakologiczne. Jego celem jest zmniejszenie stanu zapalnego, zmniejszenie polipów, poprawa drożności nosa i odzyskanie węchu. U wielu pacjentów z niewielkimi lub średniej wielkości polipami taka terapia wystarcza i pozwala uniknąć operacji, jeśli jest stosowana regularnie i odpowiednio długo.
Sterydy donosowe
Glikokortykosteroidy donosowe, takie jak mometazon, flutykazon czy budezonid, są podstawą leczenia. Działają miejscowo, a do krwiobiegu przenikają w minimalnym stopniu. Efekt widać po kilku tygodniach regularnego stosowania. Aby lek dotarł do okolicy przewodu środkowego, ważna jest prawidłowa technika podania, na przykład z głową lekko pochyloną do przodu.
Sterydy doustne
Krótką kurację doustnymi glikokortykosteroidami lekarz może zaproponować przy dużych polipach lub nasilonych objawach. Poprawa następuje zwykle w ciągu kilku dni i dotyczy także węchu. Ze względu na działania niepożądane, takie jak wzrost ciśnienia, poziomu glukozy czy zaburzenia snu, stosuje się je rzadko i krótko, wyłącznie pod kontrolą lekarza.
Płukanie nosa i inne leki
Płukanie nosa izotonicznym lub lekko hipertonicznym roztworem soli usuwa wydzielinę, zmniejsza obrzęk i poprawia działanie leków donosowych. Antybiotyki nie leczą samych polipów i są wskazane tylko przy potwierdzonym zakażeniu bakteryjnym. Leki przeciwhistaminowe pomagają wyłącznie wtedy, gdy współistnieje alergia.
Leczenie biologiczne polipów nosa
Leki biologiczne są przeznaczone dla chorych z ciężką postacią choroby, u których sterydy i operacja nie przynoszą trwałej poprawy. To przeciwciała monoklonalne blokujące wybrane elementy zapalenia typu 2. W Unii Europejskiej do leczenia polipów nosa zarejestrowano dupilumab, omalizumab i mepolizumab. Podaje się je w zastrzykach podskórnych co kilka tygodni.
Badania wykazują, że leczenie biologiczne zmniejsza polipy, poprawia drożność nosa i często przywraca węch, a także ogranicza potrzebę ponownych operacji i sterydów doustnych. Jest jednak kosztowne i wymaga kwalifikacji przez specjalistę. Dostępność oraz warunki refundacji zależą od kraju i zmieniają się, dlatego warto je sprawdzić u lekarza prowadzącego.
Operacja polipów nosa
Operację rozważa się, gdy leczenie zachowawcze nie daje wystarczającej poprawy lub polipy w dużym stopniu blokują nos i zatoki. Wykonuje się ją najczęściej metodą FESS, czyli czynnościowej endoskopowej chirurgii zatok. Zabieg przebiega przez nozdrza, bez nacięć na twarzy, zwykle w znieczuleniu ogólnym, i trwa od kilkudziesięciu minut do dwóch godzin.
Podczas zabiegu chirurg zazwyczaj:
- usuwa polipy i zmienioną chorobowo tkankę,
- poszerza naturalne ujścia zatok,
- udrażnia komórki sitowe i inne zajęte zatoki,
- w razie potrzeby koryguje zniekształcenia przegrody nosa.
Operacja nie leczy przyczyny zapalenia. Usuwa mechaniczną przeszkodę i ułatwia dostęp leków do błony śluzowej, dlatego po zabiegu trzeba kontynuować sterydy donosowe i płukanie. Ryzyko poważnych powikłań, takich jak uszkodzenie oczodołu czy wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego, jest niskie, ale istnieje i wymaga doświadczonego operatora.
Rekonwalescencja po usunięciu polipów
Po zabiegu nos jest zatkany przez kilka dni z powodu obrzęku i strupów. Pojawia się niewielki krwisty wyciek. Większość osób wraca do pracy po jednym do dwóch tygodni. Przez ten czas należy unikać wysiłku fizycznego, schylania się, podnoszenia ciężarów oraz mocnego wydmuchiwania nosa, aby ograniczyć ryzyko krwawienia.
Kluczowe są regularne płukanie nosa, przyjmowanie zaleconych leków oraz wizyty kontrolne, podczas których lekarz usuwa strupy i ocenia gojenie. Pełne wygojenie błony śluzowej trwa kilka tygodni. Poprawa węchu pojawia się stopniowo i u niektórych osób dopiero po wielu tygodniach od operacji.
Nawroty polipów nosa
Polipy często wracają, ponieważ zabieg usuwa zmiany, ale nie leczy podłoża zapalnego. Nawroty obserwuje się u znacznej części chorych w ciągu kilku lat, szczególnie przy astmie, nietolerancji aspiryny i nasilonym zapaleniu eozynofilowym. Dlatego mówi się raczej o kontroli choroby niż o jej trwałym wyleczeniu.
Ryzyko nawrotu zmniejsza regularne stosowanie sterydów donosowych, płukanie nosa, leczenie współistniejącej astmy i alergii, rezygnacja z palenia oraz kontrolne wizyty u laryngologa. U chorych z częstymi nawrotami rozważa się leczenie biologiczne lub operację rozszerzoną, a także odczulanie na aspirynę w nietolerancji tego leku.
Polipy nosa a astma i aspiryna
Polipy i astma często występują razem, ponieważ obie choroby opierają się na podobnym zapaleniu typu 2. U części chorych dołącza się nadwrażliwość na aspirynę i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne. To połączenie nazywa się zaostrzoną aspiryną chorobą układu oddechowego, dawniej triadą Samtera. Przebieg jest zwykle cięższy, a nawroty polipów częstsze.
Chorzy z astmą i polipami nie powinni samodzielnie przyjmować aspiryny, ibuprofenu ani ketoprofenu bez konsultacji, gdyż mogą wywołać napad duszności. W wybranych przypadkach alergolog lub pulmonolog prowadzi kontrolowaną desensytyzację aspirynową, po której część pacjentów odczuwa mniejsze nasilenie objawów nosowych.
Polipy nosa u dzieci
Polipy nosa u dzieci są rzadkie. Jeśli występują, lekarz powinien wykluczyć mukowiscydozę oraz pierwotną dyskinezę rzęsek, a także ocenić współistniejące alergie. Zatkany nos u małego dziecka częściej wynika z przerostu migdałka gardłowego niż z polipów, dlatego diagnostyka endoskopowa jest tu szczególnie ważna.
Szczególnym rodzajem jest polip nozdrzowo-tylny, zwykle jednostronny, wyrastający z zatoki szczękowej i sięgający do nosogardła. Pojawia się u dzieci i młodzieży, a leczy się go operacyjnie. Nie jest powiązany z astmą ani zapaleniem typu 2, w przeciwieństwie do klasycznych polipów dorosłych.
Domowe sposoby i profilaktyka
Domowe metody nie usuwają polipów, ale mogą wspomagać leczenie. Najlepiej udokumentowane jest codzienne płukanie nosa solą, ponieważ oczyszcza błonę śluzową i ułatwia działanie leków. Pomocne bywa też nawilżanie powietrza w sypialni oraz picie odpowiedniej ilości płynów, które rozrzedzają wydzielinę.
Warto unikać:
- przewlekłego stosowania donosowych leków obkurczających, które po kilku dniach mogą wywołać polekowy nieżyt nosa,
- palenia tytoniu i przebywania w zadymionych pomieszczeniach,
- znanych alergenów i drażniących oparów,
- ziołowych i "cudownych" kuracji obiecujących zniknięcie polipów.
Zrezygnowanie z leczenia na rzecz domowych sposobów pozwala chorobie postępować. Polipy nie znikają od inhalacji, olejków eterycznych ani diety, a opóźniona diagnoza bywa przyczyną trwałej utraty węchu. Jeżeli objawy trwają dłużej niż dwanaście tygodni, właściwym krokiem jest konsultacja z laryngologiem.
Powikłania nieleczonych polipów
Nieleczone polipy mogą prowadzić do przewlekłej niedrożności nosa, chrapania, bezdechu sennego i zaburzeń snu, a w konsekwencji do zmęczenia i obniżenia koncentracji. Zamknięte ujścia zatok sprzyjają nawracającym zakażeniom bakteryjnym. Pogarsza się też kontrola astmy, a utrata węchu zmniejsza jakość życia i bezpieczeństwo, na przykład przy wykrywaniu ulatniającego się gazu.
Rzadkie, ale poważne powikłania to rozszerzanie się zakażenia do oczodołu lub wnętrza czaszki oraz deformacja kości nosa przy bardzo dużych, długo rosnących polipach. Wymagają natychmiastowej pomocy lekarskiej. Zwykle jednak polipy rozwijają się powoli i dobrze reagują na leczenie, jeśli zostaną rozpoznane odpowiednio wcześnie.
Najczęstsze pytania o polipy nosa
Czy polipy nosa są groźne?
Zwykle nie są groźne dla życia, ponieważ to zmiany łagodne. Mogą jednak znacząco obniżać jakość życia, zaburzać sen i węch oraz prowadzić do powikłań. Polipy tylko po jednej stronie nosa wymagają dokładnej oceny, aby wykluczyć inne rozpoznania. Z tego powodu warto leczyć je systematycznie, nawet jeśli objawy wydają się łagodne.
Czy polipy nosa mogą zniknąć samoistnie?
Samoistne zniknięcie polipów zdarza się bardzo rzadko. Zwykle choroba utrzymuje się lub narasta powoli, a objawy mogą się nasilać i słabnąć w zależności od infekcji, alergenów i pory roku. Skuteczne leczenie sterydami często zmniejsza polipy, ale po jego przerwaniu mogą one rosnąć ponownie.
Czy polipy nosa są dziedziczne?
Dziedziczne podłoże odgrywa pewną rolę, ponieważ polipy częściej występują w rodzinach chorych. Nie ma jednak jednego genu odpowiedzialnego za chorobę. Rozwój polipów wynika ze złożonego współdziałania genów, środowiska i odporności, dlatego obecność choroby u krewnych zwiększa ryzyko, ale nie przesądza o zachorowaniu.
Podsumowanie
Polipy nosa to łagodny, ale uciążliwy objaw przewlekłego zapalenia błony śluzowej nosa i zatok. Najważniejsze, co musisz wiedzieć, to że są uleczalne w sensie kontroli objawów: sterydy donosowe, płukanie, a w razie potrzeby operacja lub leki biologiczne pozwalają odzyskać drożność nosa i węch. Regularna opieka laryngologa ogranicza ryzyko nawrotów i powikłań.