Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych (PZZP) to wieloczynnikowy, długotrwały stan zapalny błony śluzowej nosa i zatok, który utrzymuje się nieprzerwanie przez co najmniej 12 tygodni mimo wdrożonego leczenia. Schorzenie to różni się od ostrej infekcji wirusowej przede wszystkim utrwaloną dysregulacją układu odpornościowego, a nie jedynie obecnością patogenów.
Czym jest przewlekłe zapalenie zatok przynosowych i jakie ma definicje kliniczne
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych (w literaturze międzynarodowej określane jako CRS – chronic rhinosinusitis) definiuje się jako proces zapalny obejmujący jednocześnie jamę nosową oraz zatoki przynosowe. Ze względu na ciągłość anatomiczno-czynnościową błony śluzowej obu struktur, współcześnie używa się pojęcia zapalenia błony śluzowej nosa i zatok przynosowych.
Zgodnie z wytycznymi EPOS (European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps), rozpoznanie wymaga potwierdzenia utrzymywania się co najmniej dwóch objawów głównych przez minimum trzy miesiące. Jednym z nich musi być niedrożność nosa lub obecność wydzieliny, natomiast towarzyszą im ból twarzy oraz zaburzenia węchu.
Klinicznie wyróżnia się dwie główne postaci fenotypowe tej choroby, które determinują dalszy schemat postępowania terapeutycznego. Podział ten opiera się na badaniu endoskopowym jam nosowych i ocenie obecności zmian przerostowych błony śluzowej.
- Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych bez polipów nosa (CRSsNP), stanowiące około 60-80 procent wszystkich przypadków klinicznych.
- Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych z polipami nosa (CRSwNP), charakteryzujące się obustronnym rozrostem łagodnych, obrzękniętych mas śluzówkowych.
Oba warianty mogą generować zbliżone dolegliwości subiektywne, jednak wykazują odmienny profil immunologiczny oraz inną skłonność do nawrotów po interwencjach chirurgicznych. Prawidłowe rozróżnienie fenotypu stanowi fundament skutecznej, spersonalizowanej terapii laryngologicznej.
Jakie są główne przyczyny i czynniki ryzyka przewlekłego zapalenia zatok
Bezpośrednią przyczyną przewlekłego zapalenia zatok przynosowych nie jest pojedynczy drobnoustrój, lecz zaburzenie równowagi między barierą nabłonkową a czynnikami środowiskowymi. Przewlekły stan zapalny prowadzi do uszkodzenia aparatu rzęskowego, zastoju gęstej wydzieliny oraz trwałej przebudowy (remodelingu) tkanek wyściełających zatoki.
Istotną rolę w inicjowaniu i podtrzymywaniu procesu chorobowego odgrywają czynniki anatomiczne, immunologiczne oraz mikrobiologiczne. Często nakładają się one na siebie, tworząc błędne koło upośledzonego drenażu i nawracających nadkażeń bakteryjnych lub grzybiczych.
- Przewlekły alergiczny nieżyt nosa, który wywołuje ciągły obrzęk błony śluzowej i blokuje wąskie ujścia zatok.
- Wady anatomiczne przegrody nosowej, przerost małżowin nosowych oraz obecność komórek Hallera utrudniających wentylację.
- Biofilmy bakteryjne tworzone głównie przez gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus) oraz pałeczkę ropy błękitnej.
- Astma oskrzelowa oraz nadwrażliwość na niesteroidowe leki przeciwzapalne (triada aspirynowa).
- Ekspozycja na zanieczyszczenia powietrza, dym tytoniowy oraz drażniące pyły przemysłowe w miejscu pracy.
Zrozumienie wieloczynnikowej etiologii tłumaczy, dlaczego standardowa, kilkudniowa antybiotykoterapia rzadko przynosi trwałe wyleczenie. Skuteczna kontrola choroby wymaga jednoczesnego wygaszenia nadreaktywności immunologicznej oraz przywrócenia prawidłowej drożności ujść zatokowych.
Jaką rolę odgrywają endotypy zapalne w nowoczesnej laryngologii
Współczesna medycyna odchodzi od prostego podziału wyłącznie na obecność polipów, koncentrując się na tak zwanych endotypach zapalnych. Endotyp określa dominujący szlak molekularny i profil cytokin, które napędzają reakcję zapalną w błonie śluzowej pacjenta.
Wyróżnia się zapalenie typu 1, typu 2 oraz typu 3, przy czym w populacji europejskiej szczególnie istotne klinicznie jest zapalenie typu 2. Charakteryzuje się ono naciekami z eozynofilów oraz podwyższonym stężeniem interleukin IL-4, IL-5 i IL-13, co silnie koreluje z ciężkim przebiegiem choroby.
Pacjenci z endotypem typu 2 znacznie częściej cierpią na współistniejącą astmę oskrzelową, szybko tracą węch i doświadczają nawrotów polipów po operacjach. Identyfikacja tego mechanizmu umożliwiła wprowadzenie nowoczesnych leków biologicznych blokujących konkretne receptory zapalne.
Jakie objawy wskazują na przewlekłe zapalenie zatok przynosowych
Obraz kliniczny przewlekłego zapalenia zatok jest zazwyczaj mniej gwałtowny niż w przypadku ostrej infekcji, ale jego uciążliwość wynika z ciągłości dolegliwości. Pacjenci rzadko zgłaszają wysoką gorączkę, natomiast dominują objawy miejscowe wynikające z obrzęku śluzówki i zalegania śluzu.
Nasilenie symptomów bywa zmienne w ciągu roku, jednak całkowite ustąpienie objawów bez leczenia niemal nie występuje. W codziennym funkcjonowaniu chorzy najbardziej odczuwają upośledzenie drożności nosa oraz przewlekłe zmęczenie wpływające na jakość snu.
- Trwała blokada nosa zmuszająca do oddychania przez usta, szczególnie uciążliwa w pozycji leżącej.
- Gęsta, śluzowa lub śluzowo-ropna wydzielina z nosa oraz spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła.
- Uczucie rozpierania, ciężkości lub tępego bólu w okolicy czoła, nasady nosa, policzków oraz oczodołów.
- Osłabienie węchu (hiposmia) lub całkowita jego utrata (anosmia), prowadząca do wtórnych zaburzeń odczuwania smaku.
Dodatkowo u wielu osób pojawia się przewlekły kaszel nasilający się w nocy, nieświeży oddech oraz uczucie zatkania uszu. Długotrwałe niedotlenienie i fragmentacja snu skutkują obniżeniem koncentracji, bólami głowy oraz pogorszeniem ogólnej wydolności organizmu.
Czym różni się ostre zapalenie zatok od przewlekłego zapalenia zatok
Podstawowym kryterium różnicującym obie jednostki chorobowe jest czas trwania objawów klinicznych oraz dominujący mechanizm patofizjologiczny. Ostre zapalenie zatok trwa krócej niż 12 tygodni i niemal zawsze rozpoczyna się jako zwykła wirusowa infekcja górnych dróg oddechowych.
W przebiegu ostrego zapalenia dominują nagły początek, wyraźny ból twarzy nasilający się przy pochylaniu oraz często stan podgorączkowy lub gorączka. Zmiany w błonie śluzowej mają charakter przejściowy i ustępują samoistnie lub po krótkim leczeniu objawowym w ciągu kilku tygodni.
Przewlekłe zapalenie zatok przekracza granicę 12 tygodni, a w tkankach dochodzi do utrwalonych zmian strukturalnych, takich jak włóknienie czy metaplazja nabłonka. W tym stadium infekcja pełni jedynie rolę czynnika zaostrzającego istniejący już, jałowy proces zapalny.
Jak przebiega diagnostyka przewlekłego zapalenia zatok przynosowych
Prawidłowe rozpoznanie przewlekłego zapalenia zatok przynosowych wymaga przeprowadzenia szczegółowego wywiadu lekarskiego oraz obiektywnych badań obrazowych i endoskopowych. Samo badanie przedmiotowe przednim wziernikiem nosowym jest niewystarczające, ponieważ nie pozwala ocenić głębszych struktur kompleksu ujściowo-przewodowego.
Złotym standardem w gabinecie laryngologicznym jest wykonanie fiberoskopii lub sztywnej endoskopii nosa po uprzednim obkurczeniu błony śluzowej. Badanie to umożliwia bezpośrednią wizualizację obrzęku, patologicznej wydzieliny w przewodach nosowych oraz obecności polipów.
- Tomografia komputerowa (TK) zatok przynosowych w płaszczyznach czołowej, osiowej i strzałkowej bez podania kontrastu.
- Endoskopia jam nosowych oceniająca stan ujścia zatok szczękowych, sitowia oraz zachyłka klinowo-sitowego.
- Testy alergologiczne (punktowe testy skórne lub oznaczenie swoistych przeciwciał IgE z surowicy krwi).
- Badania węchu (olfaktometria) oraz cytologia błony śluzowej nosa w celu oceny nacieku eozynofilowego.
Tomografia komputerowa jest niezbędna nie tylko do potwierdzenia zacienienia zatok, ale również do wykluczenia powikłań i zaplanowania ewentualnego zabiegu operacyjnego. Rezonans magnetyczny wykonuje się rzadziej, głównie przy podejrzeniu zmian grzybiczych lub procesów rozrostowych o niejasnym charakterze.
Jakie powikłania może wywołać nieleczone przewlekłe zapalenie zatok
Zaniedbanie leczenia przewlekłego zapalenia zatok przynosowych wiąże się z ryzykiem szerzenia się procesu zapalnego na sąsiednie struktury anatomiczne. Zatoki sąsiadują bezpośrednio z oczodołem oraz przednim i środkowym dołem czaszki, oddzielone od nich jedynie cienkimi blaszkami kostnymi.
Choć powikłania występują częściej w zaostrzeniach ostrych, przewlekły stan zapalny może prowadzić do stopniowej destrukcji kości i tworzenia torbieli śluzowych (mucocele). Rosnąca torbiel uciska na otaczające tkanki, powodując przemieszczenie gałki ocznej lub przewlekłe bóle głowy.
- Powikłania oczodołowe, w tym obrzęk zapalny powiek, ropień podokostnowy oczodołu oraz zapalenie nerwu wzrokowego.
- Powikłania wewnątrzczaszkowe, takie jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ropień nadtwardówkowy lub zakrzepica zatoki jamistej.
- Zapalenie kości i szpiku (osteomyelitis), najczęściej dotyczące przedniej ściany zatoki czołowej.
Wystąpienie nagłego obrzęku wokół oka, podwójnego widzenia, silnego bólu głowy z nudnościami lub zaburzeń świadomości wymaga pilnej interwencji szpitalnej. Wczesne wdrożenie farmakoterapii skutecznie minimalizuje ryzyko wystąpienia tych groźnych dla zdrowia i życia stanów.
Jak wygląda leczenie zachowawcze przewlekłego zapalenia zatok
Leczenie zachowawcze stanowi pierwszą i podstawową linię terapii u wszystkich pacjentów ze zdiagnozowanym przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych. Jego nadrzędnym celem jest redukcja stanu zapalnego błony śluzowej, przywrócenie transportu śluzowo-rzęskowego oraz poprawa jakości życia chorego.
Terapia ma charakter długofalowy i wymaga systematyczności, ponieważ przedwczesne odstawienie leków niemal zawsze skutkuje nawrotem obrzęku. Podstawą postępowania są preparaty działające miejscowo, charakteryzujące się wysokim profilem bezpieczeństwa przy wielomiesięcznym stosowaniu.
- Donosowe glikokortykosteroidy (np. mometazon, flutykazon, budezonid), które hamują kaskadę zapalną bezpośrednio w śluzówce.
- Płukanie jam nosowych i zatok izotonicznym lub hipertonicznym roztworem chlorku sodu o dużej objętości.
- Krótkotrwałe kursy doustnych glikokortykosteroidów w przypadku ciężkich zaostrzeń lub masywnych polipów nosa.
- Leki mukolityczne i roślinne preparaty sekretolityczne rozrzedzające zalegającą wydzielinę.
Antybiotyki nie są rutynowym elementem leczenia przewlekłego zapalenia zatok i stosuje się je wyłącznie w potwierdzonych bakteryjnych zaostrzeniach. Wyjątek stanowią niskie dawki makrolidów, które w wybranych przypadkach bez polipów wykorzystuje się ze względu na ich działanie immunomodulujące.
Dlaczego irygacja zatok jest kluczowa w codziennej terapii
Płukanie zatok roztworem soli fizjologicznej pozwala mechanicznie usunąć gęsty śluz, alergeny, zarodniki grzybów oraz mediatory stanu zapalnego z jam nosowych. Zabieg ten poprawia również nawilżenie nabłonka i zwiększa skuteczność wchłaniania podawanych następnie sterydów donosowych.
Do przygotowania roztworu należy używać wyłącznie wody przegotowanej, destylowanej lub sterylnej o temperaturze zbliżonej do temperatury ciała. Zastosowanie nieprzegotowanej wody z kranu niesie ryzyko wprowadzenia groźnych pierwotniaków, takich jak Naegleria fowleri, do jamy nosowej.
Jak prawidłowo stosować sterydy donosowe
Skuteczność donosowych glikokortykosteroidów zależy w dużej mierze od techniki aplikacji, która zapewnia dotarcie leku do kompleksu ujściowo-przewodowego. Aplikator należy kierować lekko na zewnątrz, w stronę skrzydełka nosa i kącika oka, unikając pryskania bezpośrednio na przegrodę nosową.
Takie ukierunkowanie strumienia zapobiega podrażnieniom, wysychaniu śluzówki oraz krwawieniom z nosa podczas długotrwałej kuracji. Pełne działanie przeciwzapalne sterydu rozwija się stopniowo i osiąga maksimum po około 2-4 tygodniach codziennego stosowania.
Kiedy konieczna jest operacja zatok i na czym polega zabieg FESS
Leczenie chirurgiczne rozważa się u pacjentów, u których prawidłowo prowadzona terapia zachowawcza przez minimum 8-12 tygodni nie przyniosła zadowalającej poprawy. Wskazaniem do zabiegu są również masywne polipy całkowicie blokujące przewody nosowe, obecność torbieli śluzowych oraz podejrzenie grzybiczego zapalenia zatok.
Współczesnym standardem chirurgicznym jest funkcjonalna endoskopowa operacja zatok przynosowych, określana skrótem FESS (Functional Endoscopic Sinus Surgery). Zabieg przeprowadza się w znieczuleniu ogólnym, całkowicie przez otwory nosowe, bez wykonywania zewnętrznych nacięć na skórze twarzy.
- Usunięcie zmienionej zapalnie błony śluzowej, polipów oraz struktur kostnych blokujących naturalne ujścia zatok.
- Poszerzenie ujść zatok szczękowych, czołowych, klinowych oraz otwarcie komórek sitowych pod kontrolą kamery endoskopowej.
- Jednoczesna korekcja skrzywionej przegrody nosowej (septoplastyka) lub zmniejszenie przerośniętych małżowin nosowych, jeśli utrudniają one dostęp.
Celem operacji FESS nie jest radykalne usunięcie całej wyściółki zatok, lecz przywrócenie ich naturalnej wentylacji i fizjologicznego drenażu. Otwarcie zatok umożliwia również swobodną penetrację leków donosowych i roztworów do płukania w okresie pooperacyjnym, co decyduje o trwałości efektu.
Czym jest leczenie biologiczne w przewlekłym zapaleniu zatok z polipami
Leczenie biologiczne stanowi przełom dla pacjentów z najcięższą postacią przewlekłego zapalenia zatok z polipami nosa, oporną na sterydy i zabiegi chirurgiczne. Terapia ta wykorzystuje przeciwciała monoklonalne, które precyzyjnie neutralizują wybrane białka układu odpornościowego odpowiedzialne za zapalenie typu 2.
W praktyce klinicznej stosuje się preparaty takie jak dupilumab (blokujący receptory dla IL-4 i IL-13), omalizumab (wiążący wolne immunoglobuliny IgE) oraz mepolizumab (neutralizujący IL-5). Leki te podaje się w formie iniekcji podskórnych w odstępach co dwa lub cztery tygodnie.
Zastosowanie terapii biologicznej prowadzi do szybkiej redukcji objętości polipów, odblokowania nosa oraz spektakularnego powrotu zmysłu węchu u większości pacjentów. Leczenie to zmniejsza również zapotrzebowanie na doustne sterydy i pozwala uniknąć kolejnych reoperacji zatok.
Jakie choroby współistnieją z przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych rzadko występuje jako izolowany problem zdrowotny, wpisując się w koncepcję jednolitych dróg oddechowych (united airway disease). Oznacza ona, że stan zapalny toczący się w górnym odcinku układu oddechowego ma bezpośrednie przełożenie na funkcjonowanie dolnych dróg oddechowych.
Współwystępowanie chorób towarzyszących pogarsza rokowanie i wymaga ścisłej współpracy laryngologa z pulmonologiem, alergologiem lub immunologiem. Kompleksowe leczenie wszystkich schorzeń jednocześnie jest warunkiem stabilizacji stanu klinicznego pacjenta.
- Astma oskrzelowa, występująca u około 20-40 procent pacjentów z przewlekłym zapaleniem zatok (a w grupie z polipami nawet u ponad 50 procent).
- Choroba dróg oddechowych zaostrzana przez niesteroidowe leki przeciwzapalne (N-ERD), objawiająca się skurczem oskrzeli i obrzękiem nosa po przyjęciu kwasu acetylosalicylowego lub ibuprofenu.
- Pierwotne i wtórne niedobory odporności (np. pospolity zmienny niedobór odporności – CVID) oraz mukowiscydoza i pierwotna dyskineza rzęsek.
- Choroba refluksowa przełyku (GERD), w której kwaśna treść żołądkowa drażni błonę śluzową nosogardła, nasilając obrzęk ujść zatok.
U pacjentów z zespołem N-ERD skuteczną metodą uzupełniającą leczenie bywa desensytyzacja (odczulanie) na kwas acetylosalicylowy. Procedura ta pozwala wywołać tolerancję na lek i znacząco spowalnia odrastanie polipów w jamach nosowych.
Jak zapobiegać zaostrzeniom przewlekłego zapalenia zatok na co dzień
Codzienna profilaktyka i modyfikacja nawyków środowiskowych odgrywają fundamentalną rolę w utrzymaniu remisji przewlekłego zapalenia zatok przynosowych. Błona śluzowa nosa jest niezwykle wrażliwa na wahania temperatury, wilgotności oraz obecność zanieczyszczeń wziewnych.
Wprowadzenie prostych zasad higieny dróg oddechowych pozwala zminimalizować liczbę infekcji wirusowych, które są najczęstszym wyzwalaczem zaostrzeń. Systematyczna dbałość o mikroklimat w otoczeniu wspiera regenerację nabłonka rzęskowego i ułatwia oczyszczanie zatok.
- Utrzymywanie optymalnej wilgotności powietrza w pomieszczeniach na poziomie 40-60 procent oraz temperatury w granicach 19-21 stopni Celsjusza.
- Całkowita rezygnacja z palenia tytoniu oraz unikanie biernej ekspozycji na dym papierosowy, który paraliżuje ruch rzęsek nabłonkowych.
- Stosowanie oczyszczaczy powietrza z filtrami HEPA w okresie wzmożonego stężenia pyłów zawieszonych (smogu) oraz pylenia roślin.
- Regularne nawadnianie organizmu poprzez picie odpowiedniej ilości wody, co zapobiega zagęszczaniu się śluzu w zatokach.
Warto również zadbać o kontrolę stomatologiczną, ponieważ stany zapalne korzeni zębów górnych (szczególnie przedtrzonowców i trzonowców) odpowiadają za około 10-12 procent przypadków zapalenia zatoki szczękowej. Wyleczenie zmian okołowierzchołkowych jest wówczas niezbędne do ustąpienia objawów zatokowych.
Jakie mity narosły wokół przewlekłego zapalenia zatok przynosowych
Wokół chorób zatok funkcjonuje wiele utrwalonych przekonań, które często opóźniają wdrożenie właściwego leczenia lub prowadzą do stosowania nieskutecznych metod. Weryfikacja tych mitów w oparciu o wiedzę medyczną pomaga pacjentom podejmować świadome decyzje terapeutyczne.
Jednym z najczęstszych błędów jest utożsamianie każdego bólu głowy w okolicy czoła lub policzków z chorobą zatok przynosowych. Badania kliniczne wykazują, że ponad 80 procent pacjentów zgłaszających się do lekarza z tak zwanym „bólem zatokowym” cierpi w rzeczywistości na migrenę lub napięciowy ból głowy.
- Mit mówiący, że przewlekłe zapalenie zatok zawsze wymaga długotrwałej antybiotykoterapii – w rzeczywistości większość przypadków ma podłoże zapalne, a nie infekcyjne.
- Przekonanie o wysokiej skuteczności kropli obkurczających śluzówkę (ksylometazoliny, oksymetazoliny) – leki te stosowane dłużej niż 5-7 dni wywołują polekowy nieżyt nosa i trwale uszkadzają śluzówkę.
- Obawa przed ogólnoustrojowymi skutkami ubocznymi nowoczesnych sterydów donosowych – ich biodostępność wynosi poniżej 0,5 procent, co czyni je bezpiecznymi w wieloletniej terapii.
- Pogląd, że zabieg operacyjny FESS jednorazowo i na zawsze rozwiązuje problem – operacja poprawia warunki anatomiczne, ale bez dalszego leczenia przeciwzapalnego choroba może nawrócić.
Równie nieuzasadnione jest rutynowe wykonywanie klasycznych zdjęć rentgenowskich (RTG) zatok, które charakteryzują się niską czułością i wysokim odsetkiem wyników fałszywych. Współczesna diagnostyka opiera się wyłącznie na endoskopii oraz niskodawkowej tomografii komputerowej.
Jakie są rokowania dla pacjentów z przewlekłym zapaleniem zatok
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych jest chorobą przewlekłą, co oznacza, że u wielu pacjentów nie można mówić o całkowitym wyleczeniu, lecz o osiągnięciu trwałej kontroli objawów. Podobnie jak w przypadku astmy oskrzelowej czy nadciśnienia tętniczego, kluczem do sukcesu jest systematyczne leczenie podtrzymujące.
Rokowanie zależy przede wszystkim od endotypu zapalnego, obecności polipów nosa oraz chorób współistniejących, takich jak astma czy alergia. Pacjenci z zapaleniem bez polipów zazwyczaj bardzo dobrze reagują na standardowe leczenie miejscowe oraz pojedynczy zabieg endoskopowy.
W grupie chorych z masywnymi polipami i zapaleniem typu 2 ryzyko nawrotu dolegliwości jest wyższe, jednak wprowadzenie terapii biologicznych radykalnie zmieniło ich perspektywy. Dzięki nowoczesnym metodom farmakologicznym i chirurgicznym zdecydowana większość pacjentów może odzyskać swobodny oddech, zmysł węchu oraz pełny komfort życia.
Najczęściej zadawane pytania dotyczące przewlekłego zapalenia zatok
Pacjenci zmagający się z wielomiesięcznymi dolegliwościami ze strony nosa i zatok często poszukują konkretnych informacji dotyczących bezpieczeństwa terapii i codziennego funkcjonowania. Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze zagadnienia praktyczne oparte na aktualnych standardach medycznych.
Czy przewlekłe zapalenie zatok jest zaraźliwe dla otoczenia
Samo przewlekłe zapalenie zatok przynosowych nie jest chorobą zakaźną, ponieważ jego istotą jest wewnętrzna dysregulacja układu odpornościowego pacjenta. Zaraźliwe mogą być jedynie ostre infekcje wirusowe, które okresowo nakładają się na chorobę przewlekłą i wywołują jej zaostrzenie.
Jak długo można bezpiecznie stosować sterydy donosowe
Nowoczesne glikokortykosteroidy donosowe mogą być stosowane bezpiecznie przez wiele miesięcy, a nawet lat pod kontrolą lekarza laryngologa. Leki te działają niemal wyłącznie miejscowo w obrębie błony śluzowej nosa i nie powodują powikłań typowych dla sterydów doustnych.
Czy inhalacje parowe lub domowe okłady leczą chore zatoki
Inhalacje z użyciem soli fizjologicznej lub olejków eterycznych przynoszą jedynie chwilową ulgę poprzez nawilżenie śluzówki i ułatwienie odkrztuszania wydzieliny. Domowe metody nie hamują procesu zapalnego na poziomie komórkowym i nie zastępują leczenia farmakologicznego zaleconego przez specjalistę.