Rak podstawnokomórkowy (BCC, ang. basal cell carcinoma) to najczęstszy nowotwór złośliwy skóry. Rośnie powoli, rzadko daje przerzuty i przy właściwym leczeniu jest w zdecydowanej większości przypadków wyleczalny. Podstawą terapii jest chirurgiczne wycięcie zmiany. Kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie, ponieważ zaniedbany rak skóry może niszczyć głębsze tkanki, zwłaszcza na twarzy.
Co to jest rak podstawnokomórkowy
Rak podstawnokomórkowy rozwija się z komórek warstwy podstawnej naskórka oraz z komórek mieszków włosowych. Jest nowotworem miejscowo złośliwym, co oznacza, że potrafi naciekać i niszczyć sąsiednie tkanki, ale praktycznie nie tworzy odległych ognisk. Występuje głównie u osób o jasnej karnacji, a jego głównym czynnikiem sprawczym jest promieniowanie ultrafioletowe. Podstawowe informacje o chorobie:
- skrót: BCC
- inne nazwy: rak podstawnokomórkowy skóry, rak z komórek podstawnych
- grupa: raki skóry niebędące czerniakiem
Na tle innych nowotworów skóry BCC wyróżnia się łagodnym przebiegiem. Nie należy go jednak lekceważyć. Nieleczona zmiana stale się powiększa, owrzodzenia mogą krwawić, a w okolicy oka, nosa czy ucha guz zajmuje struktury ważne dla funkcji i wyglądu. Wczesne leczenie jest prostsze i daje lepszy efekt kosmetyczny.
Jak często występuje rak podstawnokomórkowy
BCC stanowi około 80 procent wszystkich raków skóry i jest jednym z najczęstszych nowotworów u ludzi rasy białej. W Polsce rejestrowano w ostatnich latach kilkanaście tysięcy nowych zachorowań rocznie, jednak rzeczywista liczba jest wyższa, ponieważ Krajowy Rejestr Nowotworów obejmuje dane niepełne. Zachorowalność rośnie w większości krajów o jasnoskórej populacji. Typowy pacjent to:
- osoba po 50. roku życia
- nieco częściej mężczyzna
- coraz częściej także osoba przed 40. rokiem życia
Wzrost liczby zachorowań wiąże się ze starzeniem populacji, modą na opaleniznę, podróżami do krajów o silnym nasłonecznieniu i korzystaniem z solariów. Ponieważ szkodliwe działanie promieni UV kumuluje się przez całe życie, skutki dawnych oparzeń słonecznych ujawniają się po latach. Dlatego rak podstawnokomórkowy jest dziś problemem również osób w średnim wieku.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Najważniejszą przyczyną raka podstawnokomórkowego jest promieniowanie ultrafioletowe, naturalne i sztuczne. Uszkadza ono DNA komórek skóry, w tym geny szlaku sygnałowego Hedgehog, takie jak PTCH1. Zaburzenie tego szlaku prowadzi do niekontrolowanego namnażania komórek. Największe znaczenie mają intensywne, przerywane ekspozycje z oparzeniami, zwłaszcza w dzieciństwie i młodości. Do czynników ryzyka należą:
- jasna karnacja, jasne lub rude włosy, jasne oczy
- wielokrotne oparzenia słoneczne i solaria
- leczenie immunosupresyjne, na przykład po przeszczepie narządu
- wcześniejsza radioterapia lub kontakt z arsenem
- wcześniejszy rak skóry lub choroby genetyczne
Czynniki te się sumują. Osoba o jasnej skórze, która często się opalała i przyjmuje leki osłabiające odporność, ma ryzyko wielokrotnie wyższe niż przeciętnie. Wiek i płeć męska również zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania, między innymi z powodu dłuższej i mniej kontrolowanej ekspozycji na słońce w pracy zawodowej.
Jak wygląda rak podstawnokomórkowy
Klasyczna zmiana to perłowy, woskowaty guzek z drobnymi, rozgałęzionymi naczyniami krwionośnymi, czyli teleangiektazjami. Z czasem w centrum pojawia się owrzodzenie pokryte strupem, a brzegi układają się w wałowaty rąbek. Zmiana rośnie wolno, zwykle przez miesiące lub lata, i zazwyczaj nie boli, dlatego chorzy długo ją bagatelizują.
Bywa też, że zmiana przypomina niegojącą się ranę, która okresowo się zasklepia i znowu krwawi. Może być płaska, czerwona i łuszcząca się albo przypominać białawą bliznę. Właśnie ta różnorodność sprawia, że ostateczne rozpoznanie wymaga badania lekarskiego i potwierdzenia w badaniu histopatologicznym, a nie samodzielnej oceny.
Postacie kliniczne BCC
Postać guzkowa
Postać guzkowa jest najczęstsza. Ma kształt perłowego guzka z owrzodzeniem w środku i widocznymi naczyniami. Zwykle występuje na twarzy, szczególnie na nosie, policzkach, czole i powiekach. Z czasem guzek powiększa się i może tworzyć głębszy, wrzodziejący ubytek tkanek, określany dawniej jako wrzód żrący.
Postać powierzchowna
Postać powierzchowna to płaska lub lekko wyniosła, zaczerwieniona plama z łuszczeniem i cienkim, nitkowatym brzegiem. Najczęściej pojawia się na tułowiu i kończynach, często jako wiele ognisk. Bywa mylona z wypryskiem lub łuszczycą, jednak w odróżnieniu od nich nie ustępuje po kremach z glikokortykosteroidem i stale się powiększa.
Postać twardzinopodobna
Postać twardzinopodobna, zwana też naciekającą lub bliznowatą, wygląda jak białawe, twarde, słabo odgraniczone zagłębienie skóry przypominające bliznę. Jej granice są trudne do ocenienia, a komórki nowotworu sięgają daleko poza widoczną zmianę. Z tego powodu uchodzi za postać o większym ryzyku nawrotu i wymaga szerszego marginesu cięcia lub specjalistycznej techniki operacyjnej.
Postać barwnikowa
Postać barwnikowa zawiera ziarna melaniny, dlatego ma kolor brązowy, niebieskawy lub czarny. Z wyglądu przypomina czerniaka lub znamię barwnikowe, co bywa przyczyną pomyłek. Odróżnić ją od czerniaka potrafi doświadczony lekarz za pomocą dermatoskopu, a pewność daje badanie histopatologiczne po usunięciu lub pobraniu wycinka zmiany.
Najczęstsze lokalizacje
Ponad 80 procent raków podstawnokomórkowych powstaje na głowie i szyi, czyli w miejscach najbardziej narażonych na słońce. Najczęściej dotyczy to nosa, policzków, czoła, powiek, uszu i skóry okolicy skroni. Rak podstawnokomórkowy może się jednak pojawić w dowolnym miejscu, także na plecach, klatce piersiowej, ramionach i nogach. Do okolic o podwyższonym ryzyku nawrotu należą:
- nos, okolice oczu i ust
- uszy i skóra za uszami
- skóra owłosiona głowy
Lokalizacja ma znaczenie terapeutyczne. Zmiany w tak zwanej strefie H twarzy, obejmującej okolice oczu, nosa, ust i uszu, łatwiej nawracają i trudniej je operować bez ubytku funkcji lub wyglądu. W takich miejscach lekarze częściej wybierają chirurgię mikrograficzną Mohsa lub leczenie w ośrodku referencyjnym.
Objawy, które powinny skłonić do wizyty u lekarza
Do dermatologa należy zgłosić się z każdą zmianą skóry, która nie goi się przez cztery tygodnie lub dłużej. Niepokój powinny budzić także perłowe guzki, nawracające strupy w tym samym miejscu, krwawienie bez urazu oraz zmiany, które zmieniają wielkość, kolor lub kształt. Ból zwykle nie występuje, więc jego brak nie uspokaja.
- rana, która się goi i znów otwiera
- guzek rosnący przez miesiące
- czerwona, łuszcząca się plama oporna na kremy
Dobrym nawykiem jest comiesięczny samodzielny przegląd całej skóry, także tej trudno dostępnej, na przykład pleców, skóry głowy i stóp. Warto robić zdjęcia podejrzanych zmian, aby porównać je po kilku tygodniach. Rozpoznanie postawi jednak wyłącznie lekarz, najlepiej dermatolog lub onkolog, po zbadaniu zmiany.
Jak rozpoznaje się raka podstawnokomórkowego
Rozpoznanie zaczyna się od wywiadu i oceny zmiany gołym okiem, a następnie za pomocą dermatoskopu, który powiększa zmianę i uwidacznia charakterystyczne cechy, takie jak naczynia drzewkowate, owrzodzenia i szaroniebieskie owalne skupiska barwnika. Badanie jest bezbolesne i trwa kilka minut. Często pozwala już na tym etapie z dużym prawdopodobieństwem rozpoznać BCC.
Ostateczne potwierdzenie daje badanie histopatologiczne. Lekarz pobiera wycinek lub usuwa całą zmianę, a patolog ocenia preparat pod mikroskopem, określając typ nowotworu i radykalność wycięcia. Przy dużych guzach, zmianach głębokich albo podejrzeniu naciekania struktur kostnych lub nerwów wykonuje się dodatkowo tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny.
Z czym można pomylić raka podstawnokomórkowego
Rak podstawnokomórkowy bywa podobny do wielu innych zmian skórnych. Najczęściej mylony jest z rogowaceniem słonecznym, rogowaceniem łojotokowym, rakiem kolczystokomórkowym, wypryskiem i łuszczycą, a w postaci barwnikowej z czerniakiem lub znamieniem barwnikowym. Dlatego tak ważne jest badanie dermatoskopowe i potwierdzenie histopatologiczne zamiast domowych prób leczenia.
Różnica między BCC a rakiem kolczystokomórkowym ma znaczenie praktyczne. Rak kolczystokomórkowy rośnie szybciej, częściej daje przerzuty do węzłów chłonnych i wymaga ściślejszej kontroli. Czerniak jest groźniejszy od obu, dlatego każdą ciemną, szybko zmieniającą się zmianę należy pokazać lekarzowi jak najszybciej, najlepiej w ciągu kilku dni od jej zauważenia.
Leczenie chirurgiczne
Standardem leczenia większości raków podstawnokomórkowych jest chirurgiczne wycięcie zmiany z marginesem zdrowej skóry. Przy małych, dobrze odgraniczonych zmianach niskiego ryzyka margines wynosi zwykle 3–4 milimetry, a przy postaciach agresywnych lub dużych guzach jest szerszy. Zabieg wykonuje się w znieczuleniu miejscowym, najczęściej ambulatoryjnie, a materiał trafia do badania histopatologicznego. Zalety tej metody to:
- wysoka skuteczność, większość chorych jest wyleczona jednym zabiegiem
- ocena brzegów preparatu pod mikroskopem
- szybkie gojenie po małych zabiegach
Jeśli badanie mikroskopowe wykaże komórki nowotworu na brzegu preparatu, konieczne bywa poszerzenie cięcia lub inna metoda leczenia. Duże ubytki, zwłaszcza na twarzy, zamyka się płatami skórnymi lub przeszczepami skóry, co wymaga doświadczenia chirurga plastyka. Szwy zdejmuje się zwykle po kilku do kilkunastu dniach.
Chirurgia mikrograficzna Mohsa
Chirurgia mikrograficzna Mohsa to precyzyjna technika, w której lekarz usuwa guz warstwami i na bieżąco ocenia brzegi każdej warstwy pod mikroskopem. Zabieg powtarza się, aż w preparacie nie ma komórek nowotworu. Dzięki temu usuwa się całą zmianę przy minimalnej utracie zdrowej tkanki, co jest szczególnie cenne na twarzy.
Metodę zaleca się przy nawrotowych guzach, postaciach twardzinopodobnych, zmianach o niewyraźnych granicach oraz w strefie H twarzy. Skuteczność sięga około 99 procent w przypadku pierwotnych guzów. Ograniczeniem jest dostępność, ponieważ technikę stosuje ograniczona liczba ośrodków, a zabieg trwa dłużej niż klasyczne wycięcie, nierzadko kilka godzin.
Leczenie niechirurgiczne
Gdy operacja jest niemożliwa lub niepożądana, przy powierzchownych i niewielkich zmianach niskiego ryzyka stosuje się metody niechirurgiczne. Są one mniej inwazyjne i dają dobry efekt kosmetyczny, ale mają nieco niższą skuteczność niż wycięcie, a ich wybór wymaga wcześniejszego potwierdzenia rozpoznania w badaniu histopatologicznym. Do dostępnych metod należą:
- imikwimod lub fluorouracyl w kremie
- terapia fotodynamiczna
- krioterapia ciekłym azotem
- łyżeczkowanie z elektrokoagulacją
- radioterapia, szczególnie u osób starszych
Metody miejscowe wywołują reakcję zapalną skóry: zaczerwienienie, strupy i pieczenie, które po zakończeniu terapii ustępują. Po każdej terapii niechirurgicznej konieczna jest kontrola, ponieważ nowotwór może pozostać w głębi skóry. Pacjent powinien stosować się ściśle do zaleceń lekarza i nie przerywać kuracji samodzielnie, nawet gdy reakcja skóry jest uciążliwa.
Leczenie zaawansowanego raka podstawnokomórkowego
Zaawansowany rak podstawnokomórkowy to guz miejscowo rozległy, którego nie można bezpiecznie wyciąć ani napromienić, albo rzadka postać z przerzutami. Takie przypadki stanowią niewielki odsetek. Kwalifikacją i leczeniem zajmuje się zespół wielospecjalistyczny złożony z onkologa, chirurga, radioterapeuty i dermatologa. W leczeniu systemowym stosuje się:
- wismodegib i sonidegib, doustne inhibitory szlaku Hedgehog
- cemiplimab, immunoterapię z grupy inhibitorów PD-1
- radioterapię jako element leczenia skojarzonego
Inhibitory szlaku Hedgehog blokują sygnał napędzający namnażanie komórek nowotworu i u wielu chorych powodują zmniejszenie guza. Mogą jednak wywoływać skurcze mięśni, wypadanie włosów, zaburzenia smaku i zmęczenie, a nie wolno ich stosować w ciąży. Dostępność refundacyjna w Polsce zależy od aktualnych programów lekowych, o które należy pytać lekarza prowadzącego.
Rokowanie i ryzyko nawrotu
Rokowanie w raku podstawnokomórkowym jest bardzo dobre. Przerzuty odległe występują w ułamku procenta przypadków, a po prawidłowo wykonanym zabiegu większość chorych zostaje trwale wyleczona. Ryzyko śmierci z powodu BCC jest bardzo niskie i dotyczy głównie zaniedbanych, ogromnych guzów lub chorych z poważnymi niedoborami odporności. Ryzyko nawrotu zwiększają:
- postać twardzinopodobna lub naciekająca
- lokalizacja w strefie H
- duży rozmiar i niewyraźne granice guza
- niedoszczętne wycięcie
Po leczeniu nawrót zdarza się u kilku procent chorych, najczęściej w ciągu pierwszych pięciu lat. Bardziej istotne jest ryzyko pojawienia się nowych ognisk w innych miejscach. Nowy rak podstawnokomórkowy pojawia się w ciągu kilku lat nawet u kilkudziesięciu procent chorych, dlatego kontrola skóry musi być stałym elementem życia po leczeniu.
Kontrola po leczeniu
Częstość kontroli zależy od ryzyka. Po leczeniu zmian niskiego ryzyka zwykle zaleca się badanie skóry raz w roku, a po leczeniu postaci agresywnych lub zaawansowanych częściej, początkowo co trzy do sześciu miesięcy. Lekarz ogląda bliznę po zabiegu, całą skórę oraz sprawdza węzły chłonne w okolicy usuniętej zmiany.
Poza wizytami u lekarza pacjent powinien sam kontrolować skórę i zgłaszać się niezwłocznie przy każdej nowej zmianie albo guzku w bliźnie. Osoby po przeszczepieniu narządów i inni chorzy z obniżoną odpornością wymagają częstszych badań, zwykle co kilka miesięcy, ponieważ u nich nowotwory skóry rosną szybciej i bywają bardziej agresywne.
Profilaktyka raka podstawnokomórkowego
Najskuteczniejszą profilaktyką jest ograniczenie ekspozycji na promieniowanie UV. Należy unikać słońca w godzinach największego nasłonecznienia, czyli mniej więcej między 10 a 16, nosić odzież z długim rękawem, kapelusz z szerokim rondem i okulary przeciwsłoneczne. Absolutnie należy unikać solariów, które Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem uznaje za rakotwórcze dla ludzi.
Krem z filtrem SPF 30 lub wyższym nakłada się na skórę około 20 minut przed wyjściem na słońce, w hojnej ilości, i ponawia co dwie godziny oraz po kąpieli lub spoceniu się. Filtr nie zastępuje cienia ani odzieży. Warto też regularnie badać skórę i raz w roku odwiedzać dermatologa, szczególnie przy czynnikach ryzyka.
Zespół Gorlina-Goltza i grupy wysokiego ryzyka
Zespół Gorlina-Goltza, zwany też zespołem znamion podstawnokomórkowych, to rzadka choroba dziedziczona autosomalnie dominująco, związana z mutacją genu PTCH1. Chorzy rozwijają wiele raków podstawnokomórkowych już w młodym wieku. Towarzyszą im także torbiele szczęk, dołki na dłoniach i stopach oraz inne zmiany rozwojowe. Do grup podwyższonego ryzyka należą także:
- biorcy przeszczepów i osoby przyjmujące leki immunosupresyjne
- osoby po radioterapii skóry w przeszłości
- osoby, które już chorowały na raka skóry
Pacjentom z zespołem Gorlina-Goltza zaleca się opiekę w ośrodku z doświadczeniem w chorobach genetycznych, ścisłą fotoprotekcję oraz unikanie radioterapii, która sprzyja powstawaniu kolejnych zmian. Rodziny osób z tą chorobą mogą skorzystać z poradnictwa genetycznego. Pozostałe grupy ryzyka powinny mieć regularne, zaplanowane badania dermatologiczne.
Najczęstsze pytania o raka podstawnokomórkowego
Czy rak podstawnokomórkowy jest śmiertelny?
Zwykle nie. Rak podstawnokomórkowy bardzo rzadko daje przerzuty, a po prawidłowym leczeniu rokowanie jest bardzo dobre. Zagrożeniem są głównie guzy zaniedbane, rosnące latami i niszczące głębsze struktury, na przykład oczodół lub kość czaszki, a także BCC u osób z ciężkim niedoborem odporności. Dlatego nie warto zwlekać z wizytą.
Czy rak podstawnokomórkowy może zniknąć sam?
Praktycznie nie. Zmiana może okresowo się zasklepiać i sprawiać wrażenie gojenia, lecz nowotwór pozostaje w skórze i dalej rośnie. Niewielkie ustąpienie objawów po zastosowaniu maści czy domowych sposobów nie oznacza wyleczenia. Każda zmiana podejrzana o BCC wymaga diagnostyki i leczenia pod kontrolą lekarza.
Czy rak podstawnokomórkowy jest zaraźliwy lub dziedziczny?
Nie jest zaraźliwy. Dziedziczna jest jedynie skłonność do jego rozwoju: jasna karnacja, mała zdolność opalania się i rzadkie zespoły genetyczne, takie jak zespół Gorlina-Goltza. Większość przypadków jest jednak wynikiem uszkodzeń DNA wywołanych przez promieniowanie UV w ciągu życia, a nie wrodzonej mutacji.
Czy po wycięciu zostaje blizna?
Tak, po każdym zabiegu zostaje blizna, ale zwykle jest ona niewielka i z czasem blednie. Wynik kosmetyczny zależy od wielkości i miejsca zmiany oraz techniki operacyjnej. Wczesne usunięcie niewielkiego guza daje najlepszy efekt, dlatego warto zgłosić się do lekarza, gdy zmiana jest jeszcze mała, a nie dopiero po latach jej rozrostu.