Wrodzone wady małżowiny usznej to nieprawidłowości kształtu, wielkości lub położenia ucha zewnętrznego, które powstają w czasie ciąży. Obejmują od łagodnej małżowiny odstającej po mikrocję i anocję, czyli niedorozwój lub brak ucha. Większość da się skutecznie leczyć: szynowaniem w pierwszych tygodniach życia, otoplastyką lub rekonstrukcją chrząstką żebrową. O wyborze metody decyduje rodzaj wady, wiek dziecka i stan słuchu.
Czym są wrodzone wady małżowiny usznej
Małżowina uszna to sprężysta, chrzęstna część ucha zewnętrznego, pokryta skórą, która zbiera fale dźwiękowe i kieruje je do przewodu słuchowego. Wrodzona wada małżowiny usznej oznacza, że ta struktura ma nieprawidłowy kształt, rozmiar, położenie albo nie powstała w ogóle. Wady występują jednostronnie lub obustronnie i mają różne nasilenie.
Nie każda zmiana oznacza chorobę. Drobne asymetrie czy niewielkie nieregularności fałdów są częste i nie wymagają leczenia. Wpływają one na wygląd, a przy zaburzeniach przewodu słuchowego także na słuch. Dlatego ocena powinna obejmować zarówno estetykę, jak i funkcję całego ucha: zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego.
Jak rozwija się małżowina uszna w ciąży
Małżowina powstaje między szóstym a dwunastym tygodniem ciąży z sześciu zgrubień zwanych wzgórkami uszkowymi, położonych wokół pierwszej szczeliny skrzelowej. Trzy pochodzą z pierwszego, trzy z drugiego łuku skrzelowego. Z czasem zlewają się i tworzą charakterystyczne fałdy oraz skręty ucha. Ten proces jest bardzo wrażliwy na zakłócenia.
Ponieważ ucho środkowe i przewód słuchowy rozwijają się w tym samym okresie z tych samych struktur, wada małżowiny często towarzyszy zaburzeniom przewodu słuchowego zewnętrznego i kosteczek słuchowych. Ucho wewnętrzne ma inne pochodzenie embrionalne, dlatego zwykle jest prawidłowe, choć nie zawsze. Stąd potrzeba całościowego badania ucha.
Najczęstsze rodzaje wad małżowiny usznej
Wady małżowiny dzieli się na trzy główne grupy: deformacje (prawidłowa ilość tkanek, zaburzony kształt), niedorozwój (tkanek brakuje) oraz nadmiar tkanek. Do pierwszej zalicza się ucho odstające i Stahla, do drugiej mikrocję i anocję, do trzeciej przyuszniczki. Podział ma znaczenie praktyczne, bo wyznacza metodę leczenia.
- małżowina odstająca,
- mikrocja i anocja,
- ucho Stahla,
- ucho kubkowate,
- kryptocja, czyli ucho ukryte,
- przyuszniczki i przetoki przedusznicze.
Najczęstsza jest małżowina odstająca, która dotyczy około 5 procent populacji. Mikrocja jest znacznie rzadsza i według różnych szacunków występuje u około jednego na 6000–12 000 urodzeń. Pozostałe wady są rzadsze, a część z nich bywa elementem zespołów wad wrodzonych obejmujących twarz, nerki lub serce.
Mikrocja i anocja
Mikrocja to niedorozwój małżowiny, od lekko zmniejszonego ucha po drobny, zniekształcony zawiązek chrzęstno-skórny. Anocja oznacza całkowity brak małżowiny. Wada najczęściej dotyczy jednego ucha, zwykle prawego, i częściej występuje u chłopców. Obustronna mikrocja zdarza się rzadziej i częściej wiąże się z zespołami genetycznymi.
W mikrocji bardzo często współistnieje atrezja, czyli niedrożność lub brak przewodu słuchowego zewnętrznego, oraz niedorozwój kosteczek słuchowych. Skutkuje to niedosłuchem przewodzeniowym. Dziecko z mikrocją jednostronną zazwyczaj słyszy prawidłowo drugim uchem, ale wymaga pełnej diagnostyki słuchu. Wczesne badanie pozwala zaplanować wsparcie słuchowe przed rozpoczęciem nauki.
Stopnie mikrocji
Najczęściej stosuje się klasyfikację Marxa. Stopień pierwszy oznacza małżowinę zmniejszoną, lecz z rozpoznawalnymi elementami i obecnym przewodem słuchowym. W stopniu drugim ucho jest zredukowane, a przewód słuchowy zwykle zwężony lub niedrożny. Stopień trzeci to resztkowy, grudkowaty zawiązek chrzęstny, najczęściej z pionowym płatkiem, stopień czwarty – anocja.
Małżowina odstająca
Małżowina odstająca to najczęstsza wada kształtu ucha. Zwykle wynika z niedorozwoju fałdu przeciwzawinięcia, nadmiernego rozwoju konchy lub obu tych zmian naraz. Za odstające uznaje się ucho, którego kąt względem czaszki przekracza około 30 stopni, a odległość od głowy jest większa niż około dwa centymetry. Wada często ma charakter rodzinny.
Odstające uszy nie wpływają na słuch, ale mogą być źródłem kompleksów i dokuczania w szkole. Samoistne cofnięcie się ucha po okresie noworodkowym nie następuje, bo chrząstka stopniowo twardnieje. Dlatego rodzice powinni szybko zasięgnąć opinii specjalisty, który oceni, czy sensowne jest szynowanie, czy trzeba poczekać na zabieg chirurgiczny.
Inne deformacje małżowiny
Poza mikrocją i uchem odstającym występuje kilka rzadszych deformacji. Wiele z nich poddaje się leczeniu nieoperacyjnemu, jeśli rozpozna się je w pierwszych dniach życia. Wspólną cechą jest nieprawidłowe ukształtowanie chrząstki, przy zachowanej ilości tkanek, co odróżnia je od mikrocji i ułatwia korekcję.
Ucho Stahla
Ucho Stahla, zwane uchem wulkańskim, cechuje się dodatkową, trzecią odnogą fałdu przeciwzawinięcia, która nadaje górnej części małżowiny spiczasty kształt. Jest to deformacja, w której chrząstki jest dość, ale układa się nieprawidłowo. Dobre efekty daje szynowanie w okresie noworodkowym, a później zabieg korygujący.
Ucho kubkowate
Ucho kubkowate to małżowina o zmniejszonej wysokości, z zawiniętym lub opadającym brzegiem górnym i pogłębioną konchą, przypominającą kształtem kubek. Wada bywa obustronna, a jej nasilenie jest różne. Zależnie od nasilenia leczy się ją szynowaniem lub operacyjnie, a w cięższych przypadkach stosuje się techniki zbliżone do rekonstrukcji.
Kryptocja
W kryptocji, nazywanej uchem ukrytym, górny biegun małżowiny jest schowany pod skórą skroni, a przy próbie odciągnięcia ucha widać wyraźny fałd. Wadę częściej opisuje się w populacji japońskiej. Skuteczne bywa szynowanie u noworodka, a u starszych dzieci rekonstrukcja chirurgiczna z uwolnieniem chrząstki i przykryciem skórą.
Przyuszniczki i przetoki przedusznicze
Przyuszniczki to drobne wyrostki skórne lub skórno-chrzęstne, zwykle położone przed małżowiną, na linii od ucha do kącika ust. Są stosunkowo częste i najczęściej stanowią wadę wyłącznie kosmetyczną. Powstają z wzgórków uszkowych, dlatego u każdego dziecka z przyuszniczkami warto sprawdzić słuch. W razie wątpliwości lekarz zaleci dodatkowe badania.
Przetoka przedusznicza to wąski kanał skórny, którego ujście widoczne jest jako mały dołek przed uchem, najczęściej przy początku skrętu małżowiny. Zwykle nie daje objawów, ale może się zakażać i ropieć. Nawracające stany zapalne są wskazaniem do całkowitego chirurgicznego usunięcia przetoki wraz z torebką, bo samo nacięcie ropnia sprzyja nawrotom.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Przyczyny większości wad małżowiny pozostają nieznane. Zwykle zakłada się współdziałanie czynników genetycznych i środowiskowych. Mikrocja najczęściej występuje sporadycznie, w rodzinie bez wcześniejszych przypadków, a ryzyko wystąpienia wady u kolejnego dziecka jest niskie. Wady typu ucho odstające czy ucho Stahla częściej mają charakter rodzinny.
Wśród czynników środowiskowych związanych z większym ryzykiem wad ucha opisuje się przede wszystkim działanie leków i choroby matki w pierwszym trymestrze ciąży, czyli w okresie formowania się małżowiny. Pojedynczy czynnik rzadko wyjaśnia wadę, a większość ciąż z tymi narażeniami kończy się narodzinami zdrowego dziecka. Najczęściej wymienia się:
- retinoidy, w tym izotretynoinę,
- talidomid,
- mykofenolan mofetylu,
- niewyrównaną cukrzycę matki,
- nadużywanie alkoholu w ciąży.
Rodzice nie ponoszą winy za wadę dziecka. Typowe codzienne zachowania w ciąży, takie jak pozycja do snu czy umiarkowany stres, nie powodują wad małżowiny. W razie wątpliwości warto skorzystać z poradnictwa genetycznego, które oceni ryzyko powtórzenia wady w konkretnej rodzinie i wskaże ewentualne badania.
Zespoły genetyczne związane z wadami ucha
Wada małżowiny bywa pierwszym widocznym objawem zespołu wad wrodzonych. Z mikrocją łączy się przede wszystkim spektrum oczno-uszno-kręgowe, w tym zespół Goldenhara, z niedorozwojem połowy twarzy i żuchwy, oraz zespół Treachera Collinsa, z obustronnym niedorozwojem kości twarzy. Zdarzają się także zespoły ze zmianami w nerkach i sercu.
Przykładem jest zespół skrzelowo-uszno-nerkowy (BOR), w którym przetoki przedusznicze, ubytek słuchu i wady nerek występują razem. W zespole CHARGE obecne są charakterystyczne, krótkie i szerokie uszy. Dlatego u dziecka z wadą małżowiny lekarz ocenia twarz, kręgosłup, nerki i serce, a w razie potrzeby kieruje do genetyka.
Wady małżowiny a słuch
Sama małżowina odstająca, ucho Stahla czy kryptocja nie pogarszają słuchu. Problem pojawia się wtedy, gdy wada obejmuje przewód słuchowy lub ucho środkowe, co jest typowe dla mikrocji i anocji. Wówczas dźwięk nie dociera sprawnie do ucha wewnętrznego i powstaje niedosłuch przewodzeniowy, zwykle umiarkowany.
Nawet niedosłuch jednostronny ma znaczenie. Dziecko gorzej lokalizuje źródło dźwięku i słabiej rozumie mowę w hałasie, na przykład w klasie, co może utrudniać naukę i męczyć. Drugie ucho warto regularnie kontrolować, ponieważ od niego zależy słuch dziecka. Wczesne wsparcie słuchowe sprzyja rozwojowi mowy i funkcjonowaniu w grupie rówieśniczej.
Diagnostyka wad małżowiny usznej
Rozpoznanie opiera się na badaniu noworodka, często już na sali porodowej. Lekarz ocenia kształt, wielkość i położenie małżowiny, drożność przewodu słuchowego oraz symetrię twarzy. W Polsce wszystkie noworodki mają przesiewowe badanie słuchu, ale przy wadzie ucha jego wynik bywa nieprawidłowy i wymaga potwierdzenia dalszymi testami.
Zakres dalszej diagnostyki zależy od rodzaju wady i podejrzenia zespołu. U dziecka z mikrocją lub atrezją przewodu słuchowego zazwyczaj wykonuje się badania, które pozwalają ocenić zarówno słuch, jak i budowę ucha oraz narządów towarzyszących. Wiele z nich można wykonać już w pierwszych miesiącach życia. Najczęściej są to:
- badanie potencjałów słuchowych pnia mózgu (ABR) oraz audiometria dostosowana do wieku,
- tomografia komputerowa kości skroniowej,
- ultrasonografia nerek przy podejrzeniu zespołu wad,
- konsultacja genetyczna i ocena budowy twarzy.
Tomografię komputerową kości skroniowej wykonuje się zwykle dopiero przed planowaną operacją poprawiającą słuch, aby nie narażać małego dziecka na promieniowanie bez potrzeby. Badanie ABR u niemowlęcia odbywa się podczas snu i nie boli. Wyniki pozwalają dobrać aparat słuchowy i zaplanować kolejne etapy leczenia.
Szynowanie małżowiny u noworodka
Szynowanie to bezoperacyjna metoda korekcji deformacji małżowiny, polegająca na przyklejeniu do ucha dziecka miękkiej szyny, która formuje chrząstkę. Działa dlatego, że w pierwszych dniach życia chrząstka noworodka pozostaje plastyczna pod wpływem estrogenów matki. Najlepsze efekty daje rozpoczęcie terapii w pierwszych 7 do 14 dniach życia.
Skuteczność szynowania szybko spada z wiekiem, ale terapię można rozważać nawet do około szóstego tygodnia życia, a przy łagodnych deformacjach czasem dłużej. Leczenie trwa kilka tygodni, a skórę dziecka obserwuje się pod kątem podrażnień. Metoda sprawdza się przy uchu Stahla, kryptocji, uchu odstającym i części postaci ucha kubkowatego.
Otoplastyka – korekcja uszu odstających
Otoplastyka to zabieg chirurgiczny formujący małżowinę uszną, najczęściej wykonywany przy uszach odstających. U dzieci przeprowadza się go zwykle około piątego–szóstego roku życia, gdy ucho osiągnęło około 85 procent dorosłego rozmiaru, najlepiej przed rozpoczęciem nauki szkolnej. Zabieg można wykonać także u dorosłych, najczęściej w znieczuleniu miejscowym.
Chirurg przez cięcie za uchem modeluje chrząstkę: odtwarza fałd przeciwzawinięcia szwami lub nacięciami i zmniejsza nadmiar konchy. Blizna ukrywa się w bruździe za małżowiną. Po operacji dziecko nosi opaskę uciskową przez kilka tygodni. Najczęstsze powikłania to krwiak, zakażenie, asymetria i nawrót odstawania, a rzadziej przerośnięta blizna.
Rekonstrukcja małżowiny przy mikrocji
Rekonstrukcja mikrocji to wieloetapowa operacja, w której chirurg tworzy nową małżowinę. Za najtrwalszą uznaje się metodę z użyciem szkieletu z własnej chrząstki żebrowej dziecka. Zabieg przeprowadza się zwykle po ukończeniu 8–10 lat, gdy klatka piersiowa jest dość duża, by dostarczyć chrząstki, a ucho po zdrowej stronie osiągnęło niemal dorosły rozmiar.
Metody chirurgiczne
Najczęściej opisywane techniki to metoda Brenta, wykonywana w kilku etapach, oraz metoda Nagaty, ograniczana do dwóch etapów. W pierwszym etapie chirurg rzeźbi szkielet z chrząstki i wszczepia go pod skórę. Kolejne zabiegi unoszą ucho od głowy, formują płatek i tworzą wklęsłości konchy. Przerwy między etapami wynoszą zwykle kilka miesięcy.
Implanty syntetyczne
Alternatywą jest implant z porowatego polietylenu, który nie wymaga pobrania chrząstki i bywa stosowany u młodszych dzieci. Wymaga jednak dobrego pokrycia skórą, a ryzyko odsłonięcia lub zakażenia implantu bywa wyższe niż przy własnej chrząstce. Wybór metody zależy od doświadczenia ośrodka, wieku pacjenta i stanu skóry okolicy ucha.
Protezy uszne i leczenie niedosłuchu
Epiteza
Alternatywą dla operacji rekonstrukcyjnej jest epiteza, czyli silikonowa proteza małżowiny, dobierana indywidualnie pod względem koloru i kształtu. Mocuje się ją klejem lub na implantach kostnych wszczepionych w kość skroniową. Rozwiązanie bywa wybierane po nieudanych rekonstrukcjach, przy bardzo niekorzystnych warunkach skórnych lub gdy pacjent nie chce kolejnych operacji.
Aparaty słuchowe i operacje poprawiające słuch
Niedosłuch przewodzeniowy leczy się niezależnie od wyglądu ucha. Niemowlęta mogą nosić aparat na przewodnictwo kostne zakładany na opasce. U starszych dzieci rozważa się wszczepialne systemy przewodnictwa kostnego, zwykle od około piątego roku życia, albo operację udrożnienia przewodu i rekonstrukcji ucha środkowego, jeśli tomografia wskazuje na odpowiednie warunki anatomiczne.
Wsparcie psychologiczne i życie codzienne
Dla wielu dzieci największym obciążeniem nie jest sama wada, lecz reakcje otoczenia. Dzieci z widocznymi różnicami wyglądu częściej doświadczają dokuczania, co może obniżać samoocenę. Rozmowa o uchu, spokojne wyjaśnianie, skąd się wzięła różnica, oraz wspólne decyzje o leczeniu pomagają dziecku zachować poczucie sprawczości.
Rodzice mają wpływ na to, jak dziecko radzi sobie z odmiennością wyglądu i ograniczeniami słuchu, szczególnie w przedszkolu i szkole. Wsparcie psychologa dziecięcego bywa bardzo przydatne jeszcze przed pierwszą operacją i po niej. W codziennej opiece warto zwrócić szczególną uwagę na następujące sprawy:
- rozmowa z dzieckiem o wyglądzie ucha, dostosowana do jego wieku,
- poinformowanie przedszkola lub szkoły o niedosłuchu i miejsce w klasie po stronie lepiej słyszącego ucha,
- ochrona operowanego ucha przed uderzeniami podczas zabaw i sportu,
- regularne kontrole laryngologiczne i audiologiczne.
Część rodzin rezygnuje z rekonstrukcji, co jest uprawnionym wyborem, a dziecko w miarę dorastania powinno współdecydować o dalszym leczeniu. Decyzję warto podjąć po rozmowie z chirurgiem i psychologiem. Kontakt z innymi rodzinami i dorosłymi z mikrocją, na przykład w grupach wsparcia, często zmniejsza poczucie izolacji.
Kiedy i gdzie szukać pomocy
Konsultację warto rozpocząć jak najwcześniej, najlepiej w pierwszych dniach życia dziecka, bo od tego zależy, czy możliwe będzie szynowanie. Wada małżowiny wymaga współpracy kilku specjalistów: laryngologa dziecięcego, audiologa, chirurga plastycznego i genetyka klinicznego. Rekonstrukcje mikrocji wykonują wyspecjalizowane ośrodki, dlatego warto zapytać o doświadczenie zespołu i liczbę przeprowadzonych zabiegów.
Pilnej oceny wymaga ropny wyciek, zaczerwienienie i obrzęk wokół przetoki, gorączka, brak reakcji dziecka na dźwięki oraz obrzęk i bolesność małżowiny po urazie. Zgłoś się też, jeśli wynik przesiewowy słuchu jest nieprawidłowy lub dziecko ma inne cechy mogące sugerować zespół, jak mała żuchwa, wady oczu czy wady serca.
Najczęstsze pytania
Czy wada małżowiny usznej jest dziedziczna?
Większość przypadków mikrocji ma charakter sporadyczny, a ryzyko wystąpienia u rodzeństwa jest niskie. Wady takie jak ucho odstające lub Stahla częściej występują rodzinnie. Jeśli wada należy do zespołu genetycznego, ryzyko może być wyższe. Dokładną ocenę ryzyka podaje genetyk kliniczny po zbadaniu dziecka i zebraniu wywiadu rodzinnego.
Czy mikrocja oznacza głuchotę?
Nie, głuchota nie jest typowym skutkiem tej wady. Mikrocja z atrezją powoduje przede wszystkim niedosłuch przewodzeniowy, zwykle umiarkowany, ponieważ ucho wewnętrzne najczęściej działa prawidłowo. Przy jednostronnej wadzie dziecko słyszy zdrowym uchem. Mimo to potrzebuje badań słuchu, obserwacji rozwoju mowy i w razie potrzeby wsparcia aparatem na przewodnictwo kostne.
Kiedy najlepiej operować uszy odstające?
Optymalny czas to wiek około pięciu–sześciu lat, przed rozpoczęciem nauki szkolnej, gdy chrząstka jest już dość stabilna, a dziecko może współpracować podczas leczenia. U noworodka rozważa się najpierw szynowanie. Operację można wykonać także później, w dowolnym wieku, jeśli pacjent tego chce. Decyzja zależy od dojrzałości dziecka i jego własnych odczuć.
Podsumowanie
Wrodzone wady małżowiny usznej to zróżnicowana grupa nieprawidłowości, od łagodnego odstawania ucha po mikrocję i anocję. Kluczowe są wczesne rozpoznanie, ocena słuchu i dobór metody: szynowanie w pierwszych tygodniach, otoplastyka w wieku przedszkolnym lub wczesnoszkolnym albo rekonstrukcja chrząstką żebrową u starszych dzieci. Dobrze zaplanowane leczenie daje trwałe efekty.