Zapalenie migdałków podniebiennych, potocznie nazywane anginą, to ostry stan zapalny tkanki limfatycznej w gardle, który najczęściej wywołują wirusy, rzadziej bakterie – głównie paciorkowce grupy A. Objawia się bólem gardła, gorączką, powiększonymi węzłami chłonnymi i często nalotem na migdałkach. Większość przypadków ustępuje samoistnie w ciągu tygodnia, a antybiotyk bywa potrzebny tylko w infekcji bakteryjnej.
Kluczowe jest ustalenie przyczyny infekcji, bo od niej zależy leczenie. Wirusowe zapalenie migdałków leczy się objawowo, natomiast bakteryjne wymaga antybiotyku stosowanego przez pełne dziesięć dni, aby uniknąć powikłań, takich jak gorączka reumatyczna. Nieleczona angina paciorkowcowa trwa zwykle 7–10 dni, lecz zwiększa ryzyko ropnia okołomigdałkowego, zwłaszcza u młodych dorosłych.
Czym jest zapalenie migdałków podniebiennych
Migdałki podniebienne to dwie owalne struktury z tkanki limfatycznej, położone po bokach gardła, między łukami podniebiennymi. Zapalenie migdałków podniebiennych (łac. tonsillitis) polega na ich zaczerwienieniu i obrzęku, często z białym lub żółtawym nalotem. Wyróżnia się postać ostrą, trwającą do kilkunastu dni, oraz przewlekłą lub nawracającą, w której infekcje powtarzają się wielokrotnie w roku.
Termin angina w języku potocznym oznacza zwykle ostre zapalenie migdałków. Lekarze używają go też szerzej dla bakteryjnego zapalenia gardła i migdałków, zwłaszcza wywołanego przez paciorkowce. Choroba występuje przez cały rok, ale najczęściej jesienią, zimą i wczesną wiosną, gdy krążą wirusy dróg oddechowych, a ludzie więcej czasu spędzają w zamkniętych pomieszczeniach.
Do czego służą migdałki podniebienne
Migdałki są częścią układu odpornościowego i tworzą wraz z migdałkiem gardłowym i językowym tzw. pierścień chłonny Waldeyera. Wychwytują drobnoustroje wnikające przez usta i nos oraz pomagają organizmowi uczyć się odpowiedzi immunologicznej. Największą aktywność wykazują u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, a po okresie dojrzewania zwykle stopniowo się zmniejszają.
Przyczyny zapalenia migdałków podniebiennych
Zapalenie migdałków wywołują najczęściej wirusy, a w mniejszym odsetku bakterie. Udział drobnoustrojów zależy od wieku: u małych dzieci dominują wirusy, a paciorkowcowa angina jest częstsza u dzieci szkolnych i młodzieży. Rzadziej przyczyną bywają grzyby, a nawrotom sprzyja między innymi dym tytoniowy i częsty kontakt z chorymi.
Zakażenia wirusowe
Wirusy odpowiadają za zdecydowaną większość przypadków, szacunkowo od 70 do 90 procent. Są to między innymi rinowirusy, adenowirusy, koronawirusy, wirusy grypy i paragrypy oraz wirus Epsteina-Barr, wywołujący mononukleozę zakaźną. Zakażeniu wirusowemu zwykle towarzyszą katar, kaszel i chrypka, a antybiotyk nie przynosi korzyści.
Zakażenia bakteryjne
Najważniejszą bakterią jest paciorkowiec beta-hemolizujący grupy A (Streptococcus pyogenes). Powoduje on 5–15 proc. zapaleń gardła i migdałków u dorosłych oraz 20–30 proc. u dzieci w wieku szkolnym. Mniejsze znaczenie mają paciorkowce grup C i G, Arcanobacterium haemolyticum oraz Fusobacterium necrophorum, który bywa przyczyną ciężkich powikłań u młodych dorosłych.
Jak można zarazić się anginą
Drobnoustroje przenoszą się drogą kropelkową, czyli podczas kaszlu, kichania i rozmowy, a także przez kontakt z wydzieliną chorego. Zakażenie ułatwia dzielenie sztućców, kubków i zabawek oraz przebywanie w tłumie, na przykład w przedszkolu czy szkole. Okres wylęgania anginy paciorkowcowej wynosi zwykle od 2 do 5 dni.
Objawy zapalenia migdałków podniebiennych
Typowym objawem jest ból gardła nasilający się przy przełykaniu, któremu towarzyszy gorączka, często powyżej 38°C. Migdałki są powiększone, zaczerwienione i mogą pokrywać się białym lub żółtawym nalotem. Choroba rozwija się zwykle gwałtownie, w ciągu doby lub dwóch, a pierwszym sygnałem bywa drapanie w gardle. Pojawiają się też:
- ból głowy, osłabienie i bóle mięśni
- nieprzyjemny zapach z ust
- bolesne, powiększone węzły chłonne pod żuchwą
- trudności w przełykaniu i zmiana brzmienia głosu
U dorosłych ból bywa jednostronny i promieniuje do ucha. U dzieci częściej dochodzą ból brzucha, wymioty i niechęć do jedzenia. Rozpoznanie wyłącznie na podstawie objawów bywa zawodne, dlatego warto skonsultować się z lekarzem. Nasilający się ból po jednej stronie, zwłaszcza z trudnością w otwieraniu ust, może zapowiadać ropień okołomigdałkowy i wymaga pilnej konsultacji.
Angina wirusowa czy bakteryjna – jak je odróżnić
Po samych objawach nie da się jednoznacznie odróżnić anginy wirusowej od bakteryjnej, zwłaszcza u dzieci i młodzieży, dlatego lekarze stosują skalę Centora w modyfikacji McIsaaca. Jest to prosty system punktowy oparty na objawach i wieku, w którym po jednym punkcie przyznaje się za:
- gorączkę powyżej 38°C
- brak kaszlu
- tkliwe, powiększone węzły chłonne szyi
- nalot lub wysięk na migdałkach
Dodatkowo dzieci w wieku 3–14 lat otrzymują jeden punkt, a u osób po 45. roku życia jeden punkt się odejmuje. Wynik od 0 do 1 oznacza małe prawdopodobieństwo infekcji paciorkowcowej i zwykle nie wymaga testu. Przy 2–3 punktach wykonuje się szybki test lub posiew, a ostateczną decyzję o leczeniu podejmuje lekarz.
Diagnostyka zapalenia migdałków
Rozpoznanie zaczyna się od wywiadu i badania gardła, szyi oraz uszu. Przy podejrzeniu infekcji paciorkowcowej wykonuje się wymaz z gardła i szybki test antygenowy, który daje wynik w kilkanaście minut. Test jest bardzo swoisty, więc wynik dodatni potwierdza zakażenie, natomiast ujemny u dziecka często uzupełnia się posiewem z gardła.
Badania krwi, takie jak morfologia i CRP, nie rozstrzygają o przyczynie, lecz pomagają ocenić nasilenie stanu zapalnego. Gdy lekarz podejrzewa mononukleozę, zleca dodatkowe testy serologiczne. Nie ma potrzeby kontrolnego wymazu po zakończeniu leczenia, jeśli objawy ustąpiły, ponieważ nosicielstwo paciorkowca bez objawów jest zjawiskiem częstym i zwykle niegroźnym.
Jak leczyć wirusowe zapalenie migdałków
W infekcji wirusowej leczenie jest objawowe, a antybiotyk nie skraca choroby ani nie zapobiega powikłaniom. Podstawą są odpoczynek, odpowiednie nawodnienie, nawilżone powietrze i leki zmniejszające ból oraz gorączkę. Pomagają też pastylki do ssania z substancjami znieczulającymi miejscowo lub przeciwzapalnymi oraz płyny do płukania gardła, które łagodzą dolegliwości, choć nie przyspieszają wyzdrowienia.
Antybiotyk w anginie – kiedy jest potrzebny
Antybiotyk jest wskazany wyłącznie przy potwierdzonej lub wysoce prawdopodobnej infekcji paciorkowcowej. Lekiem pierwszego wyboru jest penicylina fenoksymetylowa, alternatywnie amoksycylina, stosowane zwykle przez 10 dni. Pacjentom uczulonym na penicyliny lekarz dobiera cefalosporynę, klindamycynę lub makrolid. Dawkę i czas leczenia ustala lekarz, a samodzielne skracanie kuracji zwiększa ryzyko nawrotu i powikłań.
Dziesięciodniowa kuracja ma na celu całkowite wyeliminowanie paciorkowca z gardła, co chroni przed gorączką reumatyczną. Poprawa następuje zwykle w ciągu 24–72 godzin, jednak lek należy przyjmować do końca. Po około dobie skutecznego leczenia chory przestaje zarażać. Antybiotyk przyjęty bez wskazań nie pomaga w infekcji wirusowej, a sprzyja niepożądanym działaniom i narastaniu oporności bakterii.
Leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe
Ból i gorączkę łagodzą paracetamol oraz ibuprofen, stosowane zgodnie z ulotką lub zaleceniem lekarza. U dzieci dawkę dobiera się według masy ciała. Dzieciom i młodzieży z infekcją wirusową nie podaje się kwasu acetylosalicylowego, ponieważ zwiększa to ryzyko rzadkiego, ale groźnego zespołu Reye'a. Skuteczna kontrola bólu ułatwia picie i jedzenie, co ma duże znaczenie u dzieci, które łatwo się odwadniają.
Domowe sposoby na ból gardła
Domowe metody wspomagają leczenie, ale go nie zastępują i nie powinny opóźniać wizyty u lekarza, gdy objawy są nasilone. Najlepiej sprawdzają się proste, bezpieczne rozwiązania, które zmniejszają ból, zapobiegają odwodnieniu i nie podrażniają dodatkowo błony śluzowej gardła. Warto sięgać po następujące sposoby:
- picie ciepłych, niegorących napojów małymi łykami
- chłodne, miękkie posiłki, na przykład jogurt czy kisiel
- nawilżanie powietrza i odpoczynek
- płukanie gardła ciepłą wodą z solą
Miód łagodzi podrażnienie gardła i kaszel, lecz nie wolno go podawać niemowlętom poniżej 12. miesiąca życia ze względu na ryzyko botulizmu. Małym dzieciom nie podaje się też twardych pastylek do ssania, bo mogą się nimi zadławić. Płukanie gardła solą działa głównie łagodząco, a jego skuteczność w skracaniu choroby nie została wykazana.
Jak długo trwa angina i kiedy wrócić do pracy lub szkoły
Wirusowe zapalenie migdałków ustępuje zwykle w ciągu 5–7 dni. Angina paciorkowcowa bez leczenia trwa 7–10 dni, a po włączeniu antybiotyku gorączka i ból słabną zwykle w ciągu 1–3 dni. Dziecko może wrócić do przedszkola lub szkoły po co najmniej 24 godzinach antybiotykoterapii, jeśli nie ma gorączki, a ogólny stan pozwala na codzienną aktywność.
Dorośli powinni zostać w domu do ustąpienia gorączki i wyraźnej poprawy samopoczucia, co zwykle trwa kilka dni. W infekcji wirusowej zakaźność utrzymuje się, dopóki występują objawy, dlatego warto w tym czasie ograniczyć kontakt z osobami z grup ryzyka, na przykład z noworodkami lub chorymi z obniżoną odpornością.
Powikłania anginy
Powikłania dotyczą głównie anginy paciorkowcowej i dzielą się na powikłania miejscowe oraz późne, wynikające z nieprawidłowej reakcji odpornościowej organizmu na bakterię. Są rzadkie, jeśli chory zostanie właściwie leczony, lecz mogą być poważne, dlatego nie wolno ich lekceważyć. Najważniejsze z nich to:
- ropień okołomigdałkowy i ropień przygardłowy
- ostre zapalenie ucha środkowego i zatok
- gorączka reumatyczna, w tym zapalenie serca i stawów
- poststreptokokowe kłębuszkowe zapalenie nerek
Ropień okołomigdałkowy objawia się silnym, jednostronnym bólem, szczękościskiem i przytłumionym głosem, a leczy się go drenażem i antybiotykiem. Gorączka reumatyczna rozwija się zwykle 2–4 tygodnie po anginie i może uszkodzić zastawki serca. W krajach rozwiniętych jest dziś rzadka, głównie dzięki skutecznej antybiotykoterapii.
Kiedy zgłosić się pilnie do lekarza
Do lekarza należy zgłosić się w ciągu doby lub dwóch przy podejrzeniu anginy paciorkowcowej, czyli przy wysokiej gorączce, nalocie na migdałkach i braku kaszlu. Natychmiastowej pomocy medycznej wymagają natomiast sytuacje zagrażające życiu lub sugerujące ropień. Pogotowie należy wezwać lub udać się na szpitalny oddział ratunkowy, gdy pojawi się:
- duszność, głośny lub świszczący oddech
- ślinotok i niemożność przełknięcia śliny
- szczękościsk i silny, jednostronny ból gardła
- obrzęk twarzy lub szyi, sztywność karku
- odwodnienie, senność lub brak oddawania moczu u dziecka
Pilna konsultacja jest też potrzebna, gdy gorączka utrzymuje się dłużej niż 48–72 godziny mimo leczenia, pojawia się wysypka lub objawy nie ustępują po tygodniu. Szczególną ostrożność należy zachować u niemowląt, osób z obniżoną odpornością oraz chorych z wcześniejszą gorączką reumatyczną. W takich sytuacjach nie warto czekać na samoistną poprawę.
Przewlekłe i nawracające zapalenie migdałków
O nawracającym zapaleniu migdałków mówi się, gdy udokumentowane infekcje powtarzają się często, na przykład co najmniej siedem razy w ciągu roku, pięć razy rocznie przez dwa lata lub trzy razy rocznie przez trzy lata. Przewlekły stan zapalny może objawiać się utrzymującym się bólem gardła, nieświeżym oddechem, powiększeniem węzłów chłonnych oraz zatrzymywaniem w kryptach migdałków treści, tworzącej tzw. kamienie migdałkowe.
Częste anginy wymagają diagnostyki u laryngologa, który sprawdza, czy przyczyną nie jest nosicielstwo paciorkowca, przewlekłe zapalenie zatok lub zaburzenia odporności. Leczenie zachowawcze obejmuje właściwą antybiotykoterapię epizodów bakteryjnych oraz eliminację czynników sprzyjających. Gdy nawroty utrudniają życie mimo tych działań, rozważa się leczenie operacyjne.
Wycięcie migdałków podniebiennych – kiedy jest wskazane
Tonsillektomia, czyli wycięcie migdałków podniebiennych, jest zabiegiem wykonywanym w znieczuleniu ogólnym. Kwalifikuje się do niej pacjentów z nawracającymi, udokumentowanymi anginami spełniającymi kryteria częstości, z powtarzającymi się ropniami okołomigdałkowymi lub z przerostem migdałków, który utrudnia oddychanie i sen. Decyzję podejmuje laryngolog po ocenie korzyści i ryzyka.
Wycięcie migdałków nie powoduje wykrywalnego osłabienia odporności, ponieważ w gardle pozostaje wiele innych struktur chłonnych. Korzyści są największe u osób z bardzo częstymi nawrotami, ale zabieg nie chroni przed wszystkimi infekcjami gardła i dróg oddechowych, które nadal mogą się zdarzać także po operacji.
Po zabiegu przez 7–14 dni występuje ból gardła, często promieniujący do uszu. Zaleca się leki przeciwbólowe, chłodne, miękkie posiłki i unikanie wysiłku. Najgroźniejszym powikłaniem jest krwawienie, które może wystąpić w pierwszej dobie lub między 5. a 10. dniem po operacji i wymaga pilnego kontaktu z lekarzem lub szpitalem.
Choroby podobne do anginy
Podobne objawy dają także mononukleoza zakaźna, grypa, COVID-19, zapalenie gardła wywołane grzybami oraz rzadziej błonica. W mononukleozie, wywołanej wirusem Epsteina-Barr, oprócz bólu gardła i nalotu występują silne zmęczenie, uogólnione powiększenie węzłów chłonnych i niekiedy powiększenie śledziony. Dlatego osoby z mononukleozą powinny unikać sportów kontaktowych przez kilka tygodni.
Warto pamiętać, że przyjęcie amoksycyliny w mononukleozie często wywołuje wysypkę, co jest dodatkowym powodem, by nie włączać antybiotyku bez potwierdzenia infekcji bakteryjnej. Ból gardła bez nalotu na migdałkach, z kaszlem i katarem, najczęściej oznacza zwykłe przeziębienie. Uporczywy ból gardła trwający dłużej niż tydzień, zwłaszcza u palaczy, zawsze wymaga konsultacji, bo może mieć inną przyczynę niż infekcja.
Zapalenie migdałków u dzieci
U dzieci poniżej trzeciego roku życia zapalenie migdałków jest prawie zawsze wirusowe, a angina paciorkowcowa jest rzadka. Szczyt zachorowań bakteryjnych przypada na wiek od 5 do 15 lat. Chore dziecko może odmawiać picia i jedzenia, co grozi odwodnieniem, dlatego rodzic powinien obserwować, ile płynów przyjmuje i jak często oddaje mocz.
Leczenie nie różni się zasadniczo od leczenia dorosłych, lecz dawki leków zawsze dostosowuje się do masy ciała, a wątpliwości najlepiej omówić z pediatrą. Dziecko z nawracającymi anginami, chrapaniem i przerwami w oddychaniu podczas snu wymaga oceny laryngologa, ponieważ przerost migdałków może wpływać na sen, rozwój mowy i koncentrację w ciągu dnia.
Jak zapobiegać zapaleniu migdałków
Nie istnieje szczepionka przeciw paciorkowcowi grupy A, dlatego profilaktyka opiera się na ograniczeniu ryzyka zakażenia. Najważniejsze jest częste mycie rąk, unikanie bliskiego kontaktu z chorymi oraz nieużywanie wspólnych sztućców, kubków i ręczników. Dotyczy to szczególnie zimnych miesięcy, gdy infekcje krążą najczęściej. Pomagają także następujące nawyki:
- szczepienie przeciw grypie, która zwiększa ryzyko nadkażeń bakteryjnych
- niepalenie tytoniu i unikanie biernego palenia
- kasłanie w łokieć lub chusteczkę
- wymiana szczoteczki do zębów po zakończonej chorobie
Zdrowy styl życia, w tym wystarczająca ilość snu, zbilansowana dieta i aktywność fizyczna, wspiera odporność, choć nie gwarantuje ochrony przed zakażeniem. Chorzy z objawami anginy powinni pozostać w domu do ustąpienia gorączki, co ogranicza zakażanie innych, zwłaszcza w przedszkolach, szkołach i miejscach pracy.
Podsumowanie
Zapalenie migdałków podniebiennych w większości przypadków jest wirusowe i mija samo, wymagając leczenia objawowego. Angina paciorkowcowa wymaga potwierdzenia testem i dziesięciodniowego antybiotyku, aby zapobiec powikłaniom. Do lekarza należy pilnie zgłosić się przy duszności, ślinotoku, szczękościsku lub gorączce utrzymującej się mimo leczenia. Nawracające anginy to wskazanie do konsultacji laryngologicznej i rozważenia operacji.