Zapalenie nosa, czyli nieżyt nosa, to stan zapalny błony śluzowej jamy nosowej, który objawia się katarem, uczuciem zatkanego nosa, kichaniem i często świądem. Najczęściej wywołują go wirusy, rzadziej alergeny, bakterie lub czynniki drażniące. Ostry nieżyt wirusowy mija zwykle w ciągu 7–10 dni, a podstawą leczenia jest łagodzenie objawów, nawodnienie i płukanie nosa solą.
Do lekarza warto zgłosić się, gdy objawy utrzymują się dłużej niż 10 dni, nasilają się po wstępnej poprawie, towarzyszy im wysoka gorączka, silny ból twarzy lub obrzęk wokół oka. Antybiotyki nie działają na wirusy, a krople obkurczające naczynia nie powinny być stosowane dłużej niż 5–7 dni. Alergiczny nieżyt nosa wymaga innego leczenia niż infekcja.
Czym jest zapalenie nosa
Nos oczyszcza, nawilża i ogrzewa wdychane powietrze, a robi to dzięki błonie śluzowej wyścielającej jamę nosową. Gdy błona ulega zapaleniu, puchnie, produkuje więcej wydzieliny i przestaje sprawnie przepuszczać powietrze. W medycynie stan ten nazywa się rhinitis. Pojęcia zapalenie nosa, nieżyt nosa i katar są w praktyce używane zamiennie, choć katar to raczej nazwa objawu niż rozpoznania.
Zapalenie nosa dotyczy ludzi w każdym wieku. Dorośli przechodzą zwykle kilka infekcji górnych dróg oddechowych w roku, a dzieci znacznie więcej. Alergiczny nieżyt nosa występuje szacunkowo u 10–30 proc. dorosłych. Choć rzadko bywa groźny, obniża jakość snu, koncentrację i wydajność w pracy lub w szkole, dlatego zasługuje na rzetelne leczenie.
Rodzaje zapalenia nosa
Podział opiera się na przyczynie i czasie trwania. Wyróżnia się nieżyty ostre, które trwają do kilkunastu dni, oraz przewlekłe, utrzymujące się tygodniami lub dłużej. Pod względem przyczyny najważniejsze są trzy grupy, a każda z nich wymaga nieco innego postępowania i innych leków:
- infekcyjne (wirusowe i bakteryjne)
- alergiczne (sezonowe i całoroczne)
- niealergiczne (naczynioruchowe, hormonalne, polekowe, zawodowe)
Nierzadko kilka mechanizmów nakłada się na siebie. Osoba z alergią jest bardziej narażona na infekcje i zapalenie zatok, bo podrażniona błona śluzowa gorzej się broni. Dlatego przy nawracających dolegliwościach lekarz zwykle szuka przyczyny, a nie tylko leczy kolejny epizod objawów. Prawidłowe rozpoznanie typu nieżytu decyduje o skuteczności terapii.
Najczęstsze przyczyny zapalenia nosa
Najczęstszą przyczyną są wirusy, zwłaszcza rinowirusy, koronawirusy sezonowe, wirusy grypy i RSV. Zakażenie następuje drogą kropelkową lub przez kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami i rękami. Drugą ważną przyczyną są alergeny: pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, zarodniki pleśni oraz alergeny zwierząt domowych. Bakterie zwykle dołączają wtórnie, gdy obrona błony śluzowej jest osłabiona.
Nos podrażniają także czynniki środowiskowe i zdrowotne. Należą do nich dym tytoniowy, smog, silne zapachy, suche powietrze, pyły i opary chemiczne w miejscu pracy. Znaczenie mają również zmiany hormonalne oraz niektóre leki, między innymi preparaty na nadciśnienie czy niesteroidowe leki przeciwzapalne. Zatkanie nosa nasilają ponadto przerost migdałka gardłowego i skrzywienie przegrody.
Objawy zapalenia nosa
Typowe objawy to wydzielina z nosa, uczucie zatkania, kichanie, pieczenie lub świąd w nosie oraz pogorszenie węchu. Wydzielina może być wodnista, śluzowa lub gęsta i żółtozielona. Często pojawiają się także ból głowy, łzawienie oczu, ból gardła wynikający ze spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła oraz kaszel, zwłaszcza w nocy.
Charakter objawów pomaga ustalić przyczynę. Przy infekcji dominuje zmęczenie, ból gardła, czasem stan podgorączkowy i narastająca wydzielina. Przy alergii przeważają napadowe kichanie, wodnisty wyciek i świąd nosa, podniebienia lub oczu, a gorączki zazwyczaj nie ma. Dolegliwości krótkotrwałe i narastające stopniowo sugerują infekcję, a nawracające o stałej porze roku wskazują na alergię.
Wirusowe zapalenie nosa
Etapy infekcji
Wirusowy nieżyt nosa zaczyna się od suchości i drapania w nosie. Po jednym lub dwóch dniach pojawia się obfity, wodnisty katar z kichaniem. Następnie wydzielina gęstnieje i bywa żółta lub zielona, co wynika z obecności komórek odpornościowych, a nie z zakażenia bakteryjnego. Całość mija zwykle w 7–10 dni, choć kaszel może trwać dłużej.
Zakaźność
Chory jest zakaźny najbardziej w pierwszych dniach choroby, ale wirusy mogą być wydalane dłużej. Zakażenie rozprzestrzenia się przez kichanie, kaszel i dotyk. Najskuteczniejsze zasady ograniczające transmisję to częste mycie rąk, kichanie w zgięcie łokcia, jednorazowe chusteczki wyrzucane po użyciu oraz wietrzenie pomieszczeń. Osoba z gorączką powinna pozostać w domu do jej ustąpienia.
Bakteryjne zapalenie nosa i zatok
Czysto bakteryjny nieżyt nosa jest rzadki. Znacznie częściej bakterie wywołują powikłanie w postaci ostrego zapalenia zatok przynosowych. Podejrzewa się je, gdy objawy nie ustępują po 10 dniach, gdy po wstępnej poprawie następuje wyraźne pogorszenie albo gdy przez kilka dni utrzymuje się wysoka gorączka z ropną wydzieliną i bólem twarzy.
Większość ostrych zapaleń zatok również ma podłoże wirusowe i ustępuje samoistnie. Antybiotyk włącza lekarz po ocenie przebiegu choroby, jego dobór i czas stosowania zależą od nasilenia objawów. Zielony kolor wydzieliny sam w sobie nie jest wskazaniem do antybiotykoterapii, a nieuzasadnione stosowanie tych leków sprzyja lekooporności bakterii.
Alergiczny nieżyt nosa
Przyczyny i objawy
Alergiczny nieżyt nosa to nadmierna reakcja układu odpornościowego na nieszkodliwe substancje, głównie z udziałem przeciwciał IgE. Dzieli się na sezonowy, wywołany pyłkami drzew, traw i chwastów, oraz całoroczny, związany najczęściej z roztoczami, pleśniami i sierścią zwierząt. Typowe są napady kichania, wodnisty katar, świąd nosa i spojówek oraz zatkanie nosa.
Leczenie alergicznego nieżytu nosa
Podstawą jest unikanie alergenu, na przykład zamykanie okien w sezonie pylenia lub stosowanie pokrowców przeciwroztoczowych. Farmakoterapia obejmuje doustne leki przeciwhistaminowe nowszej generacji, donosowe glikokortykosteroidy oraz donosowe leki przeciwhistaminowe. W cięższych przypadkach rozważa się immunoterapię alergenową, czyli odczulanie, które może długotrwale zmniejszyć nadwrażliwość.
Niealergiczne zapalenie nosa
Gdy badania nie wykazują alergii, a objawy trwają, rozważa się nieżyt niealergiczny. Najczęstsza jest postać naczynioruchowa, w której nos reaguje przesadnie na zmiany temperatury, zapachy perfum, dym czy ostre jedzenie. Dominują zatkanie nosa i wodnisty katar, zwykle bez świądu i bez wyraźnej sezonowości. Do innych postaci należą:
- nieżyt hormonalny, na przykład w ciąży lub przy niedoczynności tarczycy
- nieżyt polekowy, związany z lekami doustnymi i nadużywaniem kropli do nosa
- nieżyt zawodowy, wywołany pyłami i oparami w środowisku pracy
- nieżyt zanikowy, w którym błona śluzowa ulega stopniowemu ścieńczeniu i wysychaniu
Nieżyt naczynioruchowy leczy się głównie donosowymi lekami przeciwhistaminowymi lub glikokortykosteroidami, a także unikaniem wyzwalaczy. Przy nieżycie zanikowym pomagają regularne nawilżanie i płukanie nosa oraz opieka laryngologa. Samodzielne długotrwałe stosowanie kropli obkurczających w żadnej z tych postaci nie jest właściwym ani bezpiecznym rozwiązaniem.
Przewlekłe zapalenie nosa
O przewlekłym zapaleniu nosa mówi się, gdy objawy utrzymują się przez kilka tygodni lub nawracają w długim okresie. Przewlekłe zatkanie nosa i katar bywają związane z alergią, nieżytem niealergicznym, polipami nosa, przewlekłym zapaleniem zatok lub zaburzeniami budowy nosa. Wymagają diagnostyki, ponieważ leczenie objawowe bez ustalenia przyczyny rzadko przynosi trwałą poprawę. Przewlekłe zapalenie zatok rozpoznaje się, gdy objawy trwają co najmniej 12 tygodni.
Zapalenie nosa, przeziębienie, grypa i alergia – jak je odróżnić
Przeziębienie to infekcja wirusowa obejmująca nos i gardło, z łagodnym przebiegiem i katarem jako głównym objawem. Grypa zaczyna się nagle, z wysoką gorączką, bólami mięśni i silnym osłabieniem, a katar jest drugoplanowy. Alergia nie daje gorączki ani bólów mięśni, za to powoduje świąd i napadowe kichanie.
COVID-19 może zaczynać się podobnie jak zwykły nieżyt nosa, dlatego samych objawów nie da się odróżnić z pewnością. W razie gorączki, duszności, nagłej utraty węchu lub kontaktu z chorym warto wykonać test. Utrata węchu występuje także przy innych infekcjach i przy przewlekłym zapaleniu nosa, więc nie rozstrzyga rozpoznania.
Diagnostyka zapalenia nosa
W większości infekcji rozpoznanie opiera się na wywiadzie i badaniu lekarskim, bez dodatkowych testów. Lekarz ocenia czas trwania objawów, ich nasilenie, sezonowość oraz choroby współistniejące. Badanie obejmuje oglądanie błony śluzowej nosa, gardła i uszu. Przy nawracających lub przewlekłych dolegliwościach potrzebne są badania pogłębiające, które pozwalają ustalić przyczynę:
- rynoskopia przednia i endoskopia nosa
- skórne testy punktowe lub oznaczenie swoistych przeciwciał IgE
- badanie drożności nosa, na przykład rynomanometria
- tomografia komputerowa zatok przy przewlekłych lub powikłanych zapaleniach
Wynik badań alergologicznych trzeba zawsze interpretować razem z objawami, ponieważ dodatni test nie przesądza o tym, że dany alergen odpowiada za dolegliwości. Tomografię wykonuje się rzadko i tylko wtedy, gdy wynik zmieni postępowanie. W ostrej infekcji badań obrazowych zazwyczaj nie zleca się wcale.
Leczenie zapalenia nosa
Leczenie zależy od przyczyny. W wirusowym nieżycie nosa nie ma leku usuwającego wirusa, więc stosuje się terapię objawową: płukanie nosa solą, nawodnienie, odpoczynek oraz leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, takie jak paracetamol lub ibuprofen, zgodnie z ulotką. W alergii kluczowe są leki przeciwalergiczne, a w bakteryjnych powikłaniach decyzję o antybiotyku podejmuje lekarz. Najczęściej stosowane grupy preparatów to:
- roztwory soli do płukania nosa
- donosowe glikokortykosteroidy w alergii i przewlekłych stanach zapalnych
- doustne i donosowe leki przeciwhistaminowe w alergii
- krótkotrwale donosowe leki obkurczające w silnym zatkaniu nosa
Donosowe glikokortykosteroidy działają dopiero po kilku dniach regularnego stosowania, więc nie sprawdzają się jako doraźny środek. Leki obkurczające przynoszą szybką ulgę, lecz mają ograniczony czas użycia. Preparaty złożone zawierające kilka substancji, zwłaszcza obkurczające, wymagają konsultacji z lekarzem lub farmaceutą u osób z nadciśnieniem, jaskrą czy chorobami serca.
Domowe sposoby na zapalenie nosa
Najlepiej udokumentowaną metodą domową jest płukanie nosa roztworem soli, który rozrzedza wydzielinę, usuwa alergeny i drobnoustroje oraz zmniejsza obrzęk błony. Używa się gotowych izotonicznych roztworów lub wody przegotowanej i ostudzonej z solą w odpowiedniej proporcji. Wody z kranu nie należy stosować bez przegotowania, ponieważ może zawierać drobnoustroje. Poza płukaniem pomagają także następujące proste działania:
- picie odpowiedniej ilości płynów, najlepiej wody i ciepłych napojów
- nawilżanie powietrza do wilgotności około 40–60 proc.
- sen z uniesioną głową, który ułatwia swobodny oddech w nocy
- unikanie dymu tytoniowego i innych drażniących substancji
Inhalacje z gorącej pary dają krótkotrwałe uczucie ulgi, ale nie ma dowodów na ich skuteczność, a istnieje ryzyko poparzenia, zwłaszcza u dzieci. Domowe mieszanki z czosnku, cebuli czy olejków eterycznych nie zastąpią leczenia, a niektóre olejki mogą podrażniać drogi oddechowe i nie powinny być stosowane u małych dzieci.
Krople do nosa i spraye – jak stosować je bezpiecznie
Donosowe leki obkurczające, zawierające na przykład ksylometazolinę lub oksymetazolinę, zmniejszają obrzęk błony śluzowej w ciągu kilku minut. Zgodnie z ulotkami nie wolno ich stosować dłużej niż 5–7 dni. Dłuższe użycie może prowadzić do polekowego nieżytu nosa, w którym błona śluzowa jeszcze bardziej puchnie po odstawieniu leku, co wymusza kolejne dawki.
Aby przerwać błędne koło stosowania kropli, warto skonsultować się z lekarzem. Zwykle zaleca się odstawienie leku, często najpierw w jednym nozdrzu, oraz wprowadzenie donosowego glikokortykosteroidu i płukania solą. Pierwsze dni bywają uciążliwe, lecz objawy zwykle stopniowo ustępują. Przy stosowaniu sprayów, zwłaszcza z glikokortykosteroidem, końcówkę kieruje się lekko na zewnątrz, w stronę bocznej ściany nosa, a nie w przegrodę.
Zapalenie nosa u dzieci
Dzieci chorują na zapalenie nosa częściej niż dorośli, ponieważ ich układ odpornościowy dopiero poznaje wirusy, a kontakty w żłobku czy przedszkolu sprzyjają zakażeniom. Niemowlęta oddychają głównie przez nos, więc zatkany nos utrudnia im ssanie i sen. Podstawą jest oczyszczanie nosa roztworem soli lub wodą morską oraz delikatne odciąganie wydzieliny aspiratorem.
Leki obkurczające i wiele preparatów złożonych są przeciwwskazane u najmłodszych, dlatego przed ich użyciem trzeba sprawdzić wiek dopuszczony w ulotce i skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Dawki leków przeciwgorączkowych zależą od masy ciała dziecka. Przedłużający się katar z chrapaniem i oddychaniem przez usta może wskazywać na przerost migdałka gardłowego lub alergię.
Zapalenie nosa w ciąży
W ciąży nos bywa zatkany nawet u kobiet bez infekcji, co określa się mianem nieżytu nosa ciążowego. Przyczyną są zmiany hormonalne i zwiększone ukrwienie błony śluzowej. Objawy mogą trwać tygodniami i ustępują zwykle w krótkim czasie po porodzie. Pierwszym wyborem pozostaje płukanie nosa solą, nawilżanie powietrza oraz spanie z uniesionym wezgłowiem.
Każdy lek, także dostępny bez recepty, kobieta w ciąży powinna wcześniej omówić z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza preparaty obkurczające i złożone. Alergiczny nieżyt nosa w ciąży wymaga indywidualnej oceny, a wybór leku donosowego należy do lekarza. Wysoka gorączka w ciąży zawsze wymaga kontaktu z lekarzem.
Powikłania zapalenia nosa
Przedłużający się lub źle kontrolowany nieżyt nosa może prowadzić do powikłań wynikających z zaburzonego odpływu wydzieliny i obrzęku błony. Najczęstsze to ostre zapalenie zatok, zapalenie ucha środkowego, szczególnie u dzieci, oraz zapalenie gardła i krtani. U osób z alergią źle kontrolowany nieżyt nosa sprzyja pogorszeniu przebiegu astmy oskrzelowej.
Kiedy iść do lekarza z zapaleniem nosa
Większość nieżytów nosa można bezpiecznie leczyć w domu, ale część sytuacji wymaga konsultacji. Pilnej pomocy lekarskiej potrzeba, gdy pojawia się obrzęk lub zaczerwienienie wokół oka, zaburzenia widzenia, sztywność karku, silny ból głowy, splątanie albo bardzo wysoka gorączka. W pozostałych przypadkach wizytę warto zaplanować, jeśli występują następujące objawy:
- objawy trwają dłużej niż 10 dni lub nasilają się po wstępnej poprawie
- wydzielina z nosa jest krwista, jednostronna lub ma nieprzyjemny zapach
- zatkanie nosa nie ustępuje mimo leczenia albo zniknął węch
- infekcje nosa i zatok nawracają kilka razy w roku
Jednostronny cuchnący katar u dziecka może oznaczać ciało obce w nosie i nie powinien być lekceważony. Gorączka u niemowlęcia poniżej trzeciego miesiąca życia zawsze wymaga pilnej oceny lekarskiej. Do wizyty warto przygotować informacje o czasie trwania objawów, przyjmowanych lekach i sytuacjach, w których dolegliwości się nasilają.
Profilaktyka zapalenia nosa
Ryzyko infekcyjnego zapalenia nosa zmniejsza higiena rąk, unikanie bliskiego kontaktu z chorymi, wietrzenie pomieszczeń i szczepienie przeciwko grypie. Odpowiedni sen, aktywność fizyczna i niepalenie wspierają odporność błon śluzowych. Palenie tytoniu, także bierne, uszkadza rzęski nabłonka oddechowego i sprzyja przewlekłym stanom zapalnym w nosie i zatokach.
Przy alergii skuteczna profilaktyka polega na ograniczeniu kontaktu z alergenem, co wymaga dostosowania nawyków do rodzaju uczulenia i miejsca, w którym przebywa chory. Warto także sprawdzać kalendarze pylenia i rozpocząć leczenie zapobiegawczo przed sezonem, jeśli zaleci to lekarz. Najlepsze efekty daje konsekwentne stosowanie kilku prostych zasad:
- pranie pościeli w temperaturze co najmniej 60 stopni Celsjusza
- stosowanie pokrowców przeciwroztoczowych na materace i poduszki
- zamykanie okien w godzinach największego stężenia pyłków
- zmiana ubrań i mycie włosów po powrocie z zewnątrz w sezonie pylenia
Odczulanie, czyli immunoterapia alergenowa, to jedyna metoda oddziałująca na mechanizm alergii. Kwalifikuje do niej alergolog po potwierdzeniu uczulenia na konkretny alergen. Leczenie trwa zwykle 3–5 lat i wymaga systematyczności, ale u wielu pacjentów zmniejsza objawy oraz zapotrzebowanie na leki nawet po jego zakończeniu.
Najczęstsze pytania o zapalenie nosa
Jak długo trwa zapalenie nosa?
Ostre wirusowe zapalenie nosa trwa zwykle 7–10 dni, a kaszel i uczucie zatkania mogą utrzymywać się do trzech tygodni. Alergiczny nieżyt nosa trwa tak długo, jak długo działa alergen, czyli całymi sezonami pylenia lub przez cały rok. Objawy utrzymujące się powyżej 10 dni bez poprawy wymagają konsultacji lekarskiej.
Czy zapalenie nosa może przejść w zapalenie zatok?
Tak, ponieważ błona śluzowa nosa i zatok tworzy jedną ciągłą strukturę, a obrzęk nosa utrudnia odpływ z ujść zatok. Dlatego lekarze często używają określenia zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych. Do zapalenia zatok dochodzi jednak w niewielkim odsetku infekcji wirusowych, a większość z nich mija bez powikłań.
Podsumowanie
Zapalenie nosa to częsta, zwykle łagodna dolegliwość, której przyczynę najczęściej stanowią wirusy lub alergeny. Rozpoznanie typu nieżytu decyduje o leczeniu: infekcje wymagają łagodzenia objawów i cierpliwości, alergie leków przeciwalergicznych i unikania alergenu, a przewlekłe stany diagnostyki laryngologicznej. Płukanie nosa solą jest bezpieczne i przydatne w większości sytuacji.