Zapalenie zatok przynosowych to stan zapalny błony śluzowej jamy nosa i zatok, który najczęściej wywołują wirusy i który zwykle ustępuje samoistnie w ciągu 7–10 dni. Główne objawy to zatkany nos, wydzielina z nosa, ucisk lub ból twarzy i osłabienie węchu. Antybiotyk bywa potrzebny rzadko, a objawy alarmowe wymagają szybkiej konsultacji lekarskiej.
Czym jest zapalenie zatok przynosowych
Zapalenie zatok (łac. sinusitis) polega na obrzęku i podrażnieniu błony śluzowej wyścielającej zatoki przynosowe. Obrzęk zwęża ujścia zatok, przez które odpływa śluz i dopływa powietrze. Zalegająca wydzielina sprzyja namnażaniu drobnoustrojów i nasila dolegliwości. Lekarze często używają określenia zapalenie nosa i zatok przynosowych, ponieważ oba obszary zajmuje ten sam proces zapalny.
Budowa i funkcje zatok przynosowych
Zatoki przynosowe to wypełnione powietrzem przestrzenie w kościach czaszki. Człowiek ma cztery pary: zatoki szczękowe, czołowe, sitowe i klinowe. Wszystkie łączą się z jamą nosa wąskimi kanałami. Zatoki zmniejszają masę czaszki, nawilżają i ogrzewają wdychane powietrze oraz wpływają na brzmienie głosu.
Rodzaje zapalenia zatok
Zapalenie zatok dzieli się według czasu trwania objawów. Podział ma znaczenie praktyczne, ponieważ od niego zależy sposób diagnostyki i leczenia. Ostre i przewlekłe zapalenie zatok różnią się przyczynami, nasileniem objawów oraz rokowaniem. Wyróżnia się cztery główne postacie choroby, każda z innym przebiegiem.
Ostre zapalenie zatok
Ostre zapalenie zatok trwa do 4 tygodni. Zwykle zaczyna się jako zwykłe przeziębienie, po którym obrzęk błony śluzowej obejmuje także zatoki. Większość przypadków ma podłoże wirusowe i mija bez specjalistycznego leczenia. Bakteryjne zapalenie zatok stanowi powikłanie zaledwie około 0,5–2% infekcji wirusowych górnych dróg oddechowych.
Podostre i nawracające zapalenie zatok
Podostre zapalenie zatok trwa od 4 do 12 tygodni. O nawracającym zapaleniu mówimy, gdy w ciągu roku pojawiają się co najmniej cztery osobne epizody ostrego zapalenia, między którymi objawy całkowicie ustępują. Częste nawroty zwykle sugerują czynnik sprzyjający, na przykład alergię, wadę anatomiczną lub niedobór odporności, i wymagają diagnostyki laryngologicznej.
Przewlekłe zapalenie zatok
Przewlekłe zapalenie zatok trwa co najmniej 12 tygodni. Rozpoznanie wymaga co najmniej dwóch objawów, z których jednym jest niedrożność nosa lub wydzielina; drugim może być ból twarzy albo zaburzenie węchu. Rozróżnia się postać bez polipów i z polipami nosa. Przewlekłe zapalenie zatok to choroba zapalna o złożonym podłożu, a nie wyłącznie przewlekła infekcja.
Przyczyny zapalenia zatok
Najczęstszą przyczyną ostrego zapalenia zatok są wirusy, przede wszystkim rinowirusy, wirusy grypy i paragrypy. Bakteryjne zakażenie, wywołane zwykle przez Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae lub Moraxella catarrhalis, rozwija się wtórnie, gdy zalegająca wydzielina zapewnia bakteriom dogodne warunki. Rzadziej przyczyną są grzyby, głównie u osób z osłabioną odpornością.
Przewlekłe zapalenie zatok ma podłoże wieloczynnikowe. Składają się na nie zaburzenia odporności błony śluzowej, alergia, zaburzenia transportu rzęskowego oraz przeszkody anatomiczne. Część przypadków zapalenia zatok szczękowych, według różnych źródeł około 10–12%, wynika z zakażenia zęba górnego lub powikłań po leczeniu stomatologicznym. Wówczas samo leczenie nosa nie wystarcza.
Czynniki ryzyka zapalenia zatok
Ryzyko zapalenia zatok zwiększa wszystko, co utrudnia odpływ śluzu lub osłabia obronę błony śluzowej nosa i zatok. Wystarczy jeden czynnik, aby zwykła infekcja wirusowa przeszła w zapalenie zatok, a kilka czynników naraz sprzyja nawrotom i przewlekłemu przebiegowi choroby. Do najważniejszych z nich należą:
- alergiczny nieżyt nosa i astma
- skrzywienie przegrody nosa, polipy i przerost małżowin nosowych
- palenie tytoniu i narażenie na dym
- niedobory odporności, mukowiscydoza i dyskineza rzęsek
- zakażenia górnych zębów
Znaczenie ma także suche, zanieczyszczone powietrze oraz nagłe zmiany ciśnienia podczas lotów i nurkowania, które mogą czasowo upośledzać drożność ujść zatok. Osoby z kilkoma czynnikami ryzyka powinny szybciej zgłaszać się do lekarza, gdy objawy infekcji nie ustępują ani nie słabną po upływie tygodnia.
Objawy zapalenia zatok
Typowe objawy zapalenia zatok to zatkany nos, katar ze śluzową lub ropną wydzieliną, ucisk albo ból w obrębie twarzy oraz pogorszenie węchu. Wydzielina może wypływać z nosa lub spływać po tylnej ścianie gardła, wywołując kaszel, chrząkanie i podrażnienie gardła. Objawy nasilają się często przy pochylaniu głowy. Towarzyszyć mogą im także:
- gorączka, zwykle umiarkowana
- ból górnych zębów
- uczucie pełności w uszach
- nieświeży oddech
- zmęczenie i rozbicie
Barwa wydzieliny nie rozstrzyga o przyczynie choroby. Żółty lub zielony kolor wynika z enzymów uwalnianych przez komórki układu odpornościowego i pojawia się również w nieżycie nosa o podłożu wirusowym. Ocena przebiegu choroby w czasie jest znacznie lepszą wskazówką niż wygląd wydzieliny.
Jak odróżnić zapalenie zatok od przeziębienia i alergii
Przeziębienie nasila się w pierwszych 3–5 dniach, a potem słabnie i mija w ciągu 7–10 dni. O zapaleniu zatok świadczy brak poprawy po 10 dniach albo wyraźne pogorszenie po początkowej poprawie. Dodatkowym sygnałem jest często jednostronny ból twarzy i silna niedrożność nosa, które nie ustępują po lekach na przeziębienie.
Alergiczny nieżyt nosa daje obfity, wodnisty katar, napady kichania i świąd nosa lub oczu, zwykle bez gorączki. Objawy utrzymują się tak długo, jak trwa kontakt z alergenem, na przykład pyłkami czy roztoczami. Alergia sprzyja jednak zapaleniu zatok, dlatego oba schorzenia często występują równocześnie.
Ból głowy przy zapaleniu zatok
Ból głowy wiąże się z zapaleniem zatok wtedy, gdy towarzyszą mu niedrożność nosa, wydzielina i ucisk w okolicy policzków, czoła lub między oczami. Ból zwykle nasila się przy pochylaniu i leży głównie po stronie zajętej zatoki. Sam ból głowy, bez objawów ze strony nosa, rzadko oznacza zapalenie zatok.
Wiele dolegliwości określanych przez pacjentów jako zatokowe to w rzeczywistości migrena lub napięciowy ból głowy. Migrenie mogą towarzyszyć uczucie zatkanego nosa i łzawienie, co prowadzi do błędnych rozpoznań i zbędnego stosowania antybiotyków. Nawracające bóle głowy bez gorączki i wydzieliny warto skonsultować z lekarzem rodzinnym lub neurologiem.
Diagnostyka zapalenia zatok
Rozpoznanie zapalenia zatok opiera się głównie na wywiadzie i badaniu lekarskim. Lekarz pyta o czas trwania i rodzaj objawów, ogląda jamę nosa i gardło oraz uciska okolice zatok. W ostrym zapaleniu zwykle nie są potrzebne dodatkowe badania obrazowe, ponieważ nie zmieniają one decyzji o leczeniu.
W przewlekłym lub nawracającym zapaleniu zatok laryngolog rozszerza diagnostykę, aby potwierdzić stan zapalny i znaleźć jego przyczynę. Dodatkowe badania są też potrzebne, gdy leczenie nie przynosi efektu, objawy dotyczą tylko jednej strony albo pojawiają się sygnały ostrzegawcze. Stosuje się następujące metody:
- endoskopia nosa, czyli oglądanie jamy nosa cienkim wziernikiem optycznym
- tomografia komputerowa zatok w przewlekłym zapaleniu lub przy podejrzeniu powikłań
- posiew wydzieliny w ciężkich lub opornych przypadkach
- testy alergiczne i badania odporności przy nawrotach
Zdjęcie rentgenowskie zatok nie jest zalecane jako rutynowe badanie, ponieważ często daje wynik fałszywie dodatni lub fałszywie ujemny. Sam obraz zatok w tomografii nie wystarcza do rozpoznania, bo zmiany widać także u osób bez objawów. Liczy się zawsze zgodność obrazu z objawami.
Leczenie ostrego zapalenia zatok
Leczenie ostrego zapalenia zatok jest w większości objawowe. Podstawą są odpoczynek, nawadnianie, płukanie nosa roztworem soli oraz leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, takie jak paracetamol lub ibuprofen. Niewielką, ale udokumentowaną korzyść daje także donosowy glikokortykosteroid, który zmniejsza obrzęk błony śluzowej i może skracać czas trwania objawów.
Krople obkurczające naczynia, zawierające ksylometazolinę lub oksymetazolinę, przynoszą szybką ulgę, ale można je stosować maksymalnie przez 5–7 dni. Dłuższe użycie prowadzi do polekowego nieżytu nosa, czyli nasilenia obrzęku po odstawieniu leku. Dzieci i kobiety w ciąży powinny stosować je wyłącznie po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.
Kiedy zapalenie zatok wymaga antybiotyku
Antybiotyk jest potrzebny w mniejszości przypadków, ponieważ większość zapaleń zatok ma przyczynę wirusową, a antybiotyki na wirusy nie działają. Lekarz rozważa go, gdy objawy utrzymują się dłużej niż 10 dni bez poprawy, nasilają się po początkowej poprawie albo przebieg jest ciężki, z wysoką gorączką i ropną wydzieliną.
Lekami pierwszego wyboru są zwykle amoksycylina lub amoksycylina z kwasem klawulanowym, stosowane przez 5–10 dni zgodnie z zaleceniem lekarza. Poprawa powinna nastąpić w ciągu 48–72 godzin. Samodzielne przerywanie kuracji lub stosowanie resztek leków z poprzednich infekcji sprzyja lekooporności i nawrotom, dlatego należy tego unikać.
Domowe sposoby na zapalenie zatok
Domowe sposoby łagodzą objawy zapalenia zatok, ale nie leczą jego przyczyny. Najlepiej udokumentowane są płukanie nosa solą, odpowiednie nawodnienie i nawilżanie powietrza. Pomocne bywają również ciepłe okłady na twarz, które zmniejszają uczucie ucisku, oraz spanie z uniesioną głową, ułatwiające odpływ wydzieliny z nosa.
Inhalacje parowe dają krótkotrwałą ulgę, jednak badania nie potwierdzają, że skracają chorobę, a gorąca woda grozi poparzeniem, zwłaszcza u dzieci. Nie należy wkraplać do nosa soku z cebuli, czosnku ani olejków eterycznych, ponieważ drażnią błonę śluzową i brakuje dowodów na ich skuteczność. Domowe metody mają sens tylko jako uzupełnienie leczenia.
Płukanie nosa przy zapaleniu zatok
Płukanie nosa roztworem soli usuwa z jamy nosa śluz, alergeny i drobnoustroje oraz poprawia pracę rzęsek. Jest bezpieczne, tanie i zalecane zarówno w ostrym, jak i w przewlekłym zapaleniu zatok. Regularne płukanie, jeden lub dwa razy dziennie, łagodzi objawy i może ograniczać potrzebę stosowania innych leków.
Do płukania używa się wyłącznie wody przegotowanej i ostudzonej, destylowanej lub sterylnej, ponieważ woda z kranu może zawierać drobnoustroje chorobotwórcze. Roztwór może być izotoniczny (około 0,9% soli) lub hipertoniczny, który silniej odbarcza błonę śluzową. Zbyt silny strumień lub zatykanie obu dziurek nosa naraz może przepchnąć wydzielinę do trąbki słuchowej i wywołać ból ucha.
Leczenie przewlekłego zapalenia zatok
Podstawą leczenia przewlekłego zapalenia zatok jest długotrwałe stosowanie donosowych glikokortykosteroidów, takich jak mometazon, flutikazon lub budezonid, oraz codzienne płukanie nosa. Skuteczność leczenia ocenia się po kilku tygodniach. Leczenie często trzeba prowadzić miesiącami, a objawy mogą wracać po jego zakończeniu, ponieważ choroba ma charakter zapalny, a nie wyłącznie infekcyjny.
Gdy podstawowe leczenie nie wystarcza po 8–12 tygodniach, laryngolog ocenia chorego ponownie, potwierdza rozpoznanie i dobiera terapię do postaci choroby oraz jej nasilenia. Zmiana strategii bywa potrzebna szczególnie przy polipach nosa i współistniejącej astmie, w której stan zapalny obejmuje całe drogi oddechowe. Do dostępnych możliwości należą:
- krótkie kuracje doustnym glikokortykosteroidem w ciężkich postaciach z polipami
- antybiotyk wyłącznie w zaostrzeniach z cechami zakażenia bakteryjnego
- leki biologiczne, na przykład dupilumab, w ciężkiej postaci z polipami
- funkcjonalna endoskopowa chirurgia zatok (FESS)
Zabieg FESS wykonuje się przez nozdrza, bez nacięć skóry, gdy leczenie zachowawcze zawodzi lub istnieją przeszkody anatomiczne, takie jak skrzywienie przegrody czy polipy. Operacja poprawia drenaż zatok i ułatwia dotarcie leków, jednak nie leczy samej choroby zapalnej, dlatego po zabiegu trzeba kontynuować płukanie i leki donosowe.
Zapalenie zatok u dzieci
U dzieci zapalenie zatok zwykle poprzedza infekcja wirusowa, a typowymi objawami są katar i kaszel utrzymujące się ponad 10 dni bez poprawy. Gorączka i ból twarzy występują rzadziej niż u dorosłych. Zatoki czołowe zaczynają się rozwijać około 6.–7. roku życia, więc u małych dzieci zajęte są głównie zatoki sitowe i szczękowe.
Lekarz powinien zbadać dziecko z podejrzeniem zapalenia zatok, zwłaszcza gdy objawy trwają dłużej niż 10 dni, gorączka przekracza 39°C albo występuje obrzęk wokół oka. Rodzice nie powinni podawać dzieciom leków obkurczających bez zalecenia lekarza, a do nosa niemowląt stosuje się wyłącznie wodę morską lub sól fizjologiczną.
Zapalenie zatok w ciąży
Zmiany hormonalne w ciąży powodują obrzęk błony śluzowej nosa, dlatego zatkany nos jest częsty, a zapalenie zatok może się łatwiej rozwinąć. Kobieta w ciąży z objawami trwającymi ponad tydzień powinna skonsultować się z lekarzem, zanim sięgnie po jakikolwiek lek. Bezpieczne są zwykle płukanie nosa solą, nawadnianie i odpoczynek.
Paracetamol jest lekiem przeciwbólowym pierwszego wyboru w ciąży, natomiast ibuprofenu i innych niesteroidowych leków przeciwzapalnych należy unikać, zwłaszcza po 20. tygodniu ciąży. Decyzję o antybiotyku, na przykład amoksycylinie, o glikokortykosteroidzie donosowym lub o kroplach obkurczających podejmuje lekarz po ocenie korzyści i ryzyka.
Powikłania zapalenia zatok
Powikłania zapalenia zatok są rzadkie, ale mogą zagrażać wzrokowi i życiu. Infekcja może rozprzestrzenić się na tkanki oczodołu, kości czaszki lub opony mózgowo-rdzeniowe. Ryzyko jest większe u dzieci i osób z osłabioną odpornością, a zatoki sitowe, czołowe i klinowe leżą tuż przy oczodole i mózgowiu.
Do najgroźniejszych powikłań należą zapalenie tkanek oczodołu i ropień oczodołu, zapalenie kości czołowej, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ropień mózgu oraz zakrzepica zatoki jamistej. Wymagają one leczenia szpitalnego, dożylnych antybiotyków, a czasem zabiegu chirurgicznego, dlatego żadnych niepokojących objawów nie wolno lekceważyć.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Do lekarza należy zgłosić się, gdy objawy infekcji nie ustępują po 10 dniach, nasilają się po początkowej poprawie albo towarzyszy im gorączka powyżej 39°C. Pilnej pomocy, najlepiej na szpitalnym oddziale ratunkowym, wymagają nagłe lub szybko narastające objawy sugerujące groźne powikłania. Należą do nich:
- obrzęk, zaczerwienienie lub ból wokół oka
- podwójne widzenie lub ograniczona ruchomość gałki ocznej
- bardzo silny, narastający ból głowy
- sztywność karku i nadwrażliwość na światło
- splątanie, senność lub drgawki
- obrzęk czoła
Szybkiej konsultacji wymagają też osoby z chorobami przewlekłymi i niedoborami odporności, niemowlęta oraz kobiety w ciąży. Przed wizytą warto zanotować czas trwania objawów, przyjmowane leki i wcześniejsze antybiotykoterapie. Te informacje pomagają lekarzowi ocenić, czy zapalenie zatok ma charakter wirusowy czy bakteryjny, i dobrać skuteczne leczenie.
Jak długo trwa zapalenie zatok
Wirusowe zapalenie zatok zwykle ustępuje w ciągu 7–10 dni, a pełne ustąpienie kaszlu i niedrożności nosa może zająć do trzech tygodni. Bakteryjne zapalenie zatok po rozpoczęciu antybiotykoterapii poprawia się najczęściej w ciągu 2–3 dni. Przewlekłe zapalenie zatok trwa co najmniej 12 tygodni i często wymaga leczenia przez wiele miesięcy.
Samo zapalenie zatok nie jest zaraźliwe, natomiast wywołująca je infekcja wirusowa przenosi się drogą kropelkową. Osoba chora może zakażać innych zwłaszcza w pierwszych dniach choroby. Częste mycie rąk, zasłanianie ust podczas kaszlu i pozostanie w domu przy wysokiej gorączce ograniczają ryzyko zakażenia domowników.
Profilaktyka zapalenia zatok
Profilaktyka zapalenia zatok polega na zmniejszaniu ryzyka infekcji dróg oddechowych i utrzymaniu drożności nosa. Nie zapewnia całkowitej ochrony, ale może zmniejszać częstość nawrotów, zwłaszcza u osób z alergią i przewlekłym nieżytem nosa, które chorują kilka razy w roku. Najważniejsze zasady to:
- częste mycie rąk
- coroczne szczepienie przeciw grypie, a w grupach ryzyka także przeciw pneumokokom
- skuteczne leczenie alergii i astmy
- niepalenie tytoniu
- nawilżanie i wietrzenie pomieszczeń
- leczenie stomatologiczne
Pomaga także szybkie leczenie infekcji dróg oddechowych, w tym płukanie nosa już od pierwszych objawów, oraz właściwe nawodnienie, które utrzymuje śluz w płynnej postaci. Osoby z wadami anatomicznymi nosa mogą skorzystać z korekty chirurgicznej, jeśli to one są przyczyną nawrotów zapalenia zatok.
Najczęstsze pytania o zapalenie zatok
Czy z zapaleniem zatok można latać samolotem?
Przy ostrym zapaleniu zatok lot samolotem zwiększa ryzyko silnego bólu twarzy i uszu, ponieważ drożność ujść zatok jest zaburzona, a ciśnienie w kabinie zmienia się podczas startu i lądowania. Jeśli podróży nie da się odłożyć, warto omówić z lekarzem stosowanie leków obkurczających przed lotem. Po ustąpieniu objawów latanie zwykle nie stanowi problemu.
Czy zapalenie zatok może powodować ból zęba?
Tak. Korzenie górnych zębów leżą blisko dna zatoki szczękowej, więc jej zapalenie może wywoływać ból zębów po tej samej stronie, nasilający się przy pochylaniu. Zdarza się też odwrotnie: zakażony ząb prowadzi do zapalenia zatoki. W takiej sytuacji konieczne jest leczenie stomatologiczne, bo sama terapia nosa nie usunie przyczyny.