Czym jest zwężenie przewodu słuchowego zewnętrznego
Zwężenie przewodu słuchowego zewnętrznego, nazywane też stenozą, to stan, w którym kanał prowadzący od małżowiny usznej do błony bębenkowej ma zmniejszoną średnicę. Prawidłowy przewód u dorosłego ma około 2,5 cm długości i średnio 7 mm szerokości. Gdy światło kanału jest wyraźnie mniejsze, dochodzi do zaburzeń słuchu, nawracających stanów zapalnych oraz utrudnionego oczyszczania ucha.
Zwężenie może być wrodzone lub nabyte, łagodne lub prawie całkowite. Skrajną postacią jest atrezja, czyli brak drożnego kanału. W praktyce za istotną stenozę uznaje się najczęściej przewód o średnicy mniejszej niż około 4 mm, choć o konieczności leczenia decydują objawy i możliwość obejrzenia błony bębenkowej, a nie sama liczba.
Budowa przewodu słuchowego zewnętrznego
Przewód słuchowy zewnętrzny składa się z dwóch części. Zewnętrzna, chrzęstna, stanowi około jednej trzeciej długości i zawiera gruczoły woskowinowe oraz mieszki włosowe. Wewnętrzna, kostna, należy do kości skroniowej i jest wyłożona cienką, ściśle przylegającą skórą. Odcinek kostny jest szczególnie podatny na zwężenia, ponieważ skóra nie ma tam miejsca na obrzęk ani rozciągnięcie.
Przewód ma kształt lekko esowaty, dlatego u dorosłych wyprostowuje się go, pociągając małżowinę do tyłu i ku górze. Skóra przewodu ma zdolność samooczyszczania: komórki naskórka wraz z woskowiną przesuwają się powoli na zewnątrz. Zwężenie zaburza ten mechanizm, co sprzyja gromadzeniu złuszczonego naskórka i infekcjom.
Rodzaje zwężenia przewodu słuchowego
Podstawowy podział dotyczy czasu powstania. Zwężenie wrodzone występuje od urodzenia i bywa częścią wad rozwojowych ucha. Zwężenie nabyte rozwija się w ciągu życia, zwykle powoli, w wyniku stanów zapalnych, urazów, zabiegów lub rozrostów kostnych. W praktyce laryngologicznej spotyka się następujące postacie:
- wrodzone zwężenie lub atrezja przewodu słuchowego,
- zwężenie z powodu wyrośli kostnych (egzostoz) i kostniaków,
- zwężenie zapalne w przewlekłym zapaleniu ucha zewnętrznego,
- zwężenie pourazowe i pooperacyjne,
- zwężenie włókniste (zrost) w pobliżu błony bębenkowej,
- zwężenie wywołane guzem lub cholesteatomą przewodu.
Każda z tych postaci ma inny przebieg i wymaga innego leczenia. Dlatego samo stwierdzenie, że przewód słuchowy jest wąski, to dopiero początek diagnostyki. Kluczowe jest ustalenie przyczyny, odcinka kanału objętego zmianą oraz tego, czy błona bębenkowa i kosteczki słuchowe są prawidłowo zbudowane.
Wrodzone zwężenie przewodu słuchowego
Wrodzone zwężenie przewodu słuchowego wynika z zaburzeń rozwoju pierwszego i drugiego łuku skrzelowego w życiu płodowym. Często towarzyszy mu mikrocja, czyli niedorozwój małżowiny usznej, a także wady kosteczek słuchowych. Zdarza się w zespołach genetycznych, takich jak zespół Treachera Collinsa czy zespół Goldenhara, ale bywa też izolowane.
U dzieci z zespołem Downa przewody słuchowe są często wąskie, co utrudnia badanie otoskopowe i sprzyja gromadzeniu woskowiny. Ponieważ niedosłuch w pierwszych latach życia zaburza rozwój mowy, każde dziecko z podejrzeniem wady przewodu powinno mieć jak najwcześniej wykonane badania słuchu, na przykład ABR, oraz ocenę laryngologiczną.
Przyczyny nabytego zwężenia przewodu słuchowego
Do częstych przyczyn nabytego zwężenia należą wyrośla kostne, czyli egzostozy, oraz przewlekłe zapalenie ucha zewnętrznego. Rzadziej odpowiadają za nie urazy, oparzenia, wcześniejsze operacje uszu, radioterapia okolicy głowy i szyi lub guzy. Zwężenie często narasta latami i długo pozostaje niezauważone, dopóki nie pojawi się infekcja albo wyraźne pogorszenie słuchu.
Do czynników sprzyjających należą też przewlekłe choroby skóry, takie jak łojotokowe czy atopowe zapalenie skóry, a także cukrzyca i częste używanie patyczków higienicznych. Mechaniczne drażnienie skóry przewodu prowadzi do jej pogrubienia, przewlekłego obrzęku i stopniowego zmniejszania światła kanału. Podobny skutek mają nawracające infekcje bakteryjne i grzybicze, które za każdym razem pozostawiają niewielkie zgrubienie.
Wyrośla kostne i kostniaki przewodu słuchowego
Egzostozy to łagodne, wielokrotne, półkoliste wyrośla kostne w odcinku kostnym przewodu. Powstają pod wpływem powtarzanego drażnienia zimną wodą i wiatrem, dlatego nazywa się je uchem surfera. Występują u pływaków, nurków, kajakarzy i osób uprawiających sporty wodne w chłodnym klimacie. Kostniak jest pojedynczym, szypułkowym guzem i występuje rzadziej.
Wyrośla rosną bardzo powoli, często przez wiele lat, i zwykle są obustronne. Przez długi czas nie dają objawów. Problemy pojawiają się, gdy kanał zwęża się do tego stopnia, że woda, woskowina i złuszczony naskórek zalegają za wyroślami, wywołując nawracające zapalenia i niedosłuch przewodzeniowy.
Zapalenie ucha zewnętrznego a zwężenie przewodu
Zapalenie ucha zewnętrznego, popularnie nazywane uchem pływaka, powoduje obrzęk skóry przewodu i przejściowe zwężenie światła kanału. Przy ostrym stanie zapalnym przewód może zamknąć się niemal całkowicie, a dotykanie małżowiny staje się bolesne. Zwykle ustępuje to po leczeniu miejscowym, ale powtarzające się epizody prowadzą do trwałego pogrubienia skóry i zwłóknienia.
Szczególnej czujności wymagają osoby z cukrzycą i obniżoną odpornością. U nich ciężkie, uporczywe zapalenie ucha zewnętrznego, z wyciekiem i silnym bólem nasilającym się w nocy, może oznaczać złośliwe zapalenie ucha zewnętrznego. To zagrażające zdrowiu powikłanie obejmujące kości podstawy czaszki i wymaga pilnej diagnostyki oraz leczenia szpitalnego.
Zwężenie po urazach, operacjach i przez guzy
Po urazach, oparzeniach, zabiegach chirurgicznych w obrębie ucha lub radioterapii skóra przewodu może się bliznowacieć. Powstaje wtedy zwężenie włókniste, często tuż przy błonie bębenkowej, nazywane zrostem przyśrodkowym. Zrost taki ogranicza przewodzenie dźwięku, utrudnia obejrzenie błony i może powodować ból oraz nawracający wyciek z ucha.
Rzadziej przyczyną jest guz. Łagodne zmiany, jak brodawczaki, torbiele czy gruczolaki gruczołów woskowinowych, mogą zamykać światło przewodu. Rak płaskonabłonkowy przewodu słuchowego jest rzadki, lecz groźny. Jednostronne zwężenie z krwawym lub ropnym wyciekiem, bólem i niegojącą się zmianą skórną wymaga szybkiej oceny specjalisty i często biopsji.
Objawy zwężenia przewodu słuchowego
Zwężenie przewodu słuchowego zewnętrznego daje objawy zależne od stopnia zwężenia. Łagodne bywa bezobjawowe i wykrywane przypadkowo. Przy bardziej zaawansowanym pojawiają się dolegliwości wynikające z zalegania wydzieliny i zaburzonego przewodzenia dźwięku. Pacjenci często opisują to jako uczucie zatkanego ucha, które nie mija mimo oczyszczania. Najczęściej zgłaszane objawy to:
- uczucie pełności lub zatkania ucha,
- niedosłuch, zwykle przewodzeniowy,
- szumy uszne i autofonia,
- nawracające zapalenia ucha zewnętrznego i wyciek,
- ból lub świąd w przewodzie,
- szybko zalegająca woskowina.
Objawy zwykle dotyczą jednego ucha, jeśli przyczyną jest uraz lub guz, i obu uszu, gdy zwężenie wynika z egzostoz lub zmian wrodzonych. Niedosłuch przewodzeniowy w tym stanie najczęściej jest niewielki lub umiarkowany. Pogarsza się nagle, gdy woskowina lub woda całkowicie zamkną pozostałą szczelinę.
Kiedy zgłosić się do laryngologa
Do laryngologa należy zgłosić się przy każdym utrzymującym się uczuciu zatkanego ucha, pogorszeniu słuchu lub nawracających infekcjach ucha. Nie należy czekać, ponieważ zwężenie sprzyja zaleganiu złuszczonego naskórka, który z czasem może wytworzyć cholesteatomę przewodu i niszczyć kość. Pilnej konsultacji wymagają następujące sytuacje:
- silny ból ucha z wyciekiem, zwłaszcza u osoby z cukrzycą,
- nagły niedosłuch lub zawroty głowy,
- wyciek z domieszką krwi albo niegojąca się zmiana w uchu,
- porażenie lub osłabienie mięśni twarzy,
- gorączka i obrzęk za uchem.
Takie objawy mogą świadczyć o powikłaniach, na przykład o złośliwym zapaleniu ucha zewnętrznego, zapaleniu wyrostka sutkowatego lub zmianie nowotworowej. Najlepiej udać się do otolaryngologa lub na ostry dyżur laryngologiczny. Dzieci z podejrzeniem wady przewodu powinny trafić do specjalisty niezależnie od nasilenia objawów.
Jak rozpoznaje się zwężenie przewodu słuchowego
Diagnostykę zaczyna otoskopia, czyli oglądanie przewodu i błony bębenkowej za pomocą otoskopu lub mikroskopu operacyjnego. Lekarz ocenia średnicę kanału, stan skóry, obecność wyrośli, wydzieliny i naskórka. W wąskim przewodzie błona bębenkowa bywa niewidoczna, wtedy badanie uzupełnia się endoskopem o małej średnicy.
Ocenę słuchu zapewnia audiometria tonalna, która pozwala odróżnić niedosłuch przewodzeniowy od odbiorczego. Tympanometria może być niewykonalna, gdy sonda nie przylega do przewodu. Tomografia komputerowa kości skroniowych pokazuje rozmiar wyrośli, grubość kości, stan jamy bębenkowej i kosteczek, i jest niezbędna przed planowaniem operacji oraz w ocenie wad wrodzonych.
Leczenie zachowawcze
Leczenie zachowawcze stosuje się, gdy zwężenie jest wywołane stanem zapalnym lub niewielkim przerostem skóry. Obejmuje oczyszczenie przewodu pod kontrolą mikroskopu, krople z antybiotykiem i glikokortykosteroidem oraz, przy silnym obrzęku, wprowadzenie tamponu nasączonego lekiem, który rozszerza kanał i dostarcza lek w głąb ucha. Przy zakażeniu grzybiczym stosuje się leki przeciwgrzybicze.
Kluczowe są regularne kontrole i usuwanie złuszczonego naskórka w ustalonych odstępach, ponieważ wąski przewód nie oczyszcza się samodzielnie. Krople i leki wolno stosować tylko przy nieuszkodzonej błonie bębenkowej lub zgodnie z zaleceniem lekarza. Leczenie zachowawcze nie usuwa wyrośli kostnych, lecz zmniejsza ryzyko infekcji i zaczopowania.
Leczenie operacyjne zwężenia przewodu słuchowego
Operacja jest wskazana, gdy zwężenie powoduje nawracające infekcje, niedosłuch, uniemożliwia oczyszczanie ucha lub utrudnia dopasowanie aparatu słuchowego. Zabieg nazywa się kanaloplastyką. Chirurg poszerza przewód, usuwając nadmiar kości frezem lub wycinając tkankę bliznowatą, a następnie pokrywa odsłoniętą kość własną skórą lub przeszczepem, by zmniejszyć ryzyko nawrotu.
Usuwanie wyrośli kostnych
W przypadku egzostoz dostęp do kości prowadzi przez przewód lub przez nacięcie za uchem. Chirurg usuwa wyrośla frezem lub dłutem, chroniąc skórę, błonę bębenkową i nerw twarzowy. Zabieg wykonuje się w znieczuleniu ogólnym lub miejscowym, a pobyt w szpitalu jest zwykle krótki.
Operacje w wadach wrodzonych
W atrezji i ciężkich wadach wrodzonych decyzja zależy od wyniku tomografii, rozwoju kosteczek słuchowych i stanu drugiego ucha. Operacja rekonstrukcyjna przewodu jest trudna i obarczona ryzykiem nawrotu zwężenia, dlatego alternatywą bywają implanty przewodnictwa kostnego. Plan leczenia ustala zespół laryngologów, audiologów i, przy mikrocji, chirurgów plastycznych.
Powikłania i opieka po zabiegu
Kanaloplastyka jest zabiegiem zwykle bezpiecznym, lecz nie wolno jej lekceważyć. Możliwe powikłania to nawrót zwężenia, zakażenie, przedłużone gojenie, perforacja błony bębenkowej, niedosłuch odbiorczy, szumy uszne, a rzadko uszkodzenie nerwu twarzowego lub stawu skroniowo-żuchwowego. Ryzyko jest mniejsze, gdy zabieg wykonuje doświadczony chirurg otologiczny.
Po zabiegu przewód wypełnia się tamponem lub opatrunkiem, który lekarz usuwa w ustalonym terminie. W tym czasie trzeba chronić ucho przed wodą i stosować zalecone krople. Pełne wygojenie skóry trwa zwykle kilka tygodni, a pacjent pozostaje pod kontrolą, ponieważ wyrośla mogą powoli odrastać, jeśli narażenie na zimną wodę trwa.
Aparaty słuchowe przy wąskim przewodzie słuchowym
Wąski przewód słuchowy utrudnia dopasowanie aparatu słuchowego, bo wkładka uszna zamyka resztkę kanału i nasila uczucie zatkania, wilgoć oraz zaleganie woskowiny. Pomagają aparaty typu RIC z otwartą kopułką, aparaty zausznikowe z cienkim wężykiem oraz wkładki o dobrze dobranej wentylacji. Przy zaawansowanej stenozie rozważa się też aparaty na przewodnictwo kostne.
Aparatu zwykle nie zakłada się do ucha z czynnym stanem zapalnym lub wyciekiem. Najpierw należy wyleczyć infekcję i oczyścić przewód. Jeżeli dopasowanie wciąż jest niemożliwe lub niewygodne, zwężenie przewodu słuchowego może być uzasadnionym wskazaniem do zabiegu poszerzającego, wykonywanego po konsultacji z laryngologiem i audiologiem.
Woskowina w wąskim przewodzie słuchowym
Woskowina jest naturalną ochroną ucha i zwykle sama wydostaje się na zewnątrz. W wąskim przewodzie ten proces zawodzi, więc wosk łatwo tworzy czop, powodujący nagłe pogorszenie słuchu. Dlatego osoby ze zwężeniem częściej wymagają płukania lub usuwania woskowiny, najlepiej w gabinecie laryngologicznym pod kontrolą wzroku.
Patyczki higieniczne, świece do uszu i ostre narzędzia nie rozwiązują problemu, a często go pogarszają. Wpychają wosk głębiej, podrażniają skórę i grożą uszkodzeniem błony bębenkowej. Płukania nie wykonuje się przy perforacji błony bębenkowej, po operacjach ucha ani przy czynnym zapaleniu, dlatego wymaga ono wcześniejszego badania otoskopowego.
Jak zapobiegać zwężeniu przewodu słuchowego
Nabytemu zwężeniu można częściowo zapobiegać, ograniczając drażnienie i nawracające stany zapalne skóry przewodu. Największe znaczenie ma ochrona uszu przed zimną wodą i wiatrem u osób uprawiających sporty wodne oraz szybkie leczenie każdej infekcji. Takie postępowanie jest najskuteczniejsze, gdy zaczyna się je wcześnie, jeszcze przed pojawieniem się objawów. Pomocne są następujące zasady:
- stosowanie nauszników lub czepka neoprenowego oraz zatyczek do uszu w zimnej wodzie,
- unikanie patyczków higienicznych i wkładania przedmiotów do ucha,
- osuszanie uszu po kąpieli i leczenie łojotokowego lub atopowego zapalenia skóry,
- kontrola glikemii u osób z cukrzycą,
- regularne kontrole laryngologiczne przy znanych wyroślach.
Zatyczki do pływania powinny być dobrze dopasowane, a nauszniki neoprenowe zakładane pod czepek. Przy znanych wyroślach regularna kontrola według zaleceń lekarza pozwala wcześnie wykryć narastanie zwężenia. Szybka i skuteczna reakcja na pierwsze objawy zapalenia ucha zewnętrznego zmniejsza ryzyko trwałych zmian skóry.
Rokowanie
Rokowanie w zwężeniu przewodu słuchowego zewnętrznego zależy od przyczyny. Stenoza zapalna zwykle dobrze reaguje na leczenie, o ile unika się nawrotów. Po usunięciu egzostoz wielu pacjentów odczuwa poprawę słuchu i rzadsze infekcje. Najtrudniej leczy się zwężenia włókniste i pooperacyjne oraz wrodzone, w których ryzyko nawrotu jest największe.
Najczęstsze pytania
Czy zwężenie przewodu słuchowego może powodować niedosłuch?
Tak. Zwężenie przewodu słuchowego może powodować niedosłuch przewodzeniowy, zwykle łagodny lub umiarkowany, ponieważ dźwięk gorzej dociera do błony bębenkowej. Częściej jednak do pogorszenia słuchu dochodzi pośrednio, gdy w wąskim kanale zalega woskowina, woda lub naskórek. Po udrożnieniu przewodu słuch zazwyczaj wraca do poprzedniego poziomu, o ile ucho środkowe i wewnętrzne są zdrowe.
Czy zwężenie przewodu słuchowego trzeba operować?
Nie zawsze. Bezobjawowe, niewielkie zwężenie wymaga tylko obserwacji i okresowego oczyszczania ucha. Operację rozważa się, gdy dochodzi do nawracających infekcji, utrzymującego się niedosłuchu, zaczopowania lub niemożności dopasowania aparatu słuchowego. Decyzję podejmuje się po badaniu otoskopowym, audiometrii i, w razie potrzeby, tomografii komputerowej kości skroniowych.
Czy zwężenie przewodu słuchowego może wrócić po operacji?
Tak, nawrót jest możliwy. Zdarza się częściej po zabiegach w wadach wrodzonych, przy bliznowaceniu oraz u osób, które nadal narażają uszy na zimną wodę. Ryzyko zmniejsza staranne pokrycie kości skórą, dobra opieka pooperacyjna i ochrona uszu. Wczesne objawy, takie jak uczucie zatkania lub wyciek, należy zgłosić lekarzowi bez zwłoki.
Podsumowanie
Zwężenie przewodu słuchowego zewnętrznego to zmniejszenie światła kanału, wrodzone lub nabyte, wywołane między innymi wyroślami kostnymi, przewlekłym stanem zapalnym lub bliznowaceniem. Objawia się zatkaniem ucha, niedosłuchem przewodzeniowym i nawracającymi infekcjami. Rozpoznanie opiera się na otoskopii, audiometrii i tomografii, a leczenie obejmuje terapię zachowawczą lub kanaloplastykę. Wczesna konsultacja laryngologiczna zapobiega powikłaniom.